درەو: لە ئێستادا هەریەك لە یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان و رەوتی هەڵوێست و كۆمەڵی دادگەری لە گفتوگۆدان بۆ ئەوەی كاندیدێك دیاری بكە نبۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق. لە هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، رەوتی هەڵوێست كاندیدی هەبوو بۆ پۆستی سەرۆكۆماری عێراق و هەریەك لە یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان و كۆمەڵی دادگەری كوردستان پشتیوانیان لە كاندیدەكەی هەڵوێستكرد. بەپێی بەدواداچوونەكانی (درەو) لە ئێستادا هەڵوێست و یەكگرتوو و كۆمەڵ، لە گفتوگۆدان بۆ ئەوەی نەوەی نوێش بەشدار بێت لەگەڵیان تا پێكەوە كاندیدێك دیاری بكەن بۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق، كە لەناو لیستەكانی خۆیان كاندیدێك دیاری بكەن، یاخود لە دەرەوەی حزبەكان كاندیدێكی سەربەخۆ دیاری بكەن و پشتیوانی بكەن. رۆژی دووشەممە دوایین وادەیە بۆ وەرگرتنی ناوی كاندیدی سەرۆككۆماری عێراق و ژمارەیەك كارەكتەری سیاسی بەنیازن خۆیان بۆ ئەو پۆستە كاندید بكەن و چاوەڕوان دەكرێت لە دوو رۆژی داهاتوودا یەكێتی و پارتی لە كۆبوونەوەی مەكتەبی سیاسیاندا ئەو پرسە یەكلا بكەنەوەو كاندیدی خۆیان دیاری بكەن.  پۆستی سەرۆككۆماری عێراق وەك عورفێكی سیاسی بەر پێكهاتەی كورد دەكەوێت، هاوشێوەی پۆستی سەرۆكی پەرلەمان بۆ سونەو پۆستی سەرۆكوەزیران بۆ شیعە. پۆستی سەرۆككۆماری عێراق: -    2005 – 2014 جەلال تاڵەبانی سەرۆككۆماری عێراق (2012 نەخۆش كەوت)  -    2014 – 2018 د. فوئاد مەعسوم -    2018 – 2022  د. بەرهەم ساڵح -    2022- 2025 د. لەتیف رەشید  

درەو: لە رۆژی سوێند خواردنیانەوە هەر هەر پەرلەمانتارێكی عێراق مانگانە (8 ملیۆن و 200 هەزار) دیناری موچە، (16) ملیۆن دیناری (16) پاسەوان، (3) ملیۆن دیناری كرێی خانو یان شوقە، كۆی گشتی بڕی (27 ملیۆن و 200) هەزار دینار مانگانە دەخرێتە سەر ئەژماری بانكیان، لە رۆژی سوێندخواردنیانەوە ( 5 هەزارو 316) پاسەوان بۆ پەرلەمانتاران دادەنرێن، كۆی موچەكەیان مانگانە دەكاتە (5 ملیارو 316 ملیۆن) دینارە. رۆژی 29ی 12/2025 پەرلەمانتارانی عێراق سوێندیان خوارد، لەو رۆژەوە بۆ ماوەی (4) ساڵ، سەرجەم ئیمتیازاتەكانیان بۆ خەرج دەكرێت و شمولیان دەكات. پەرلەمانی عێراق پێكهاتووە لە (329) پەرلەمانتار، سەرۆك و دوو جێگر و (326) پەرلەمانتار و ژمارەیەكی زۆر راوێژكار و فەرمانبەرو كۆی خەرجی ساڵی رابردووی ( 2025)ی پەرلەمانی عێراق بەپێی راپۆرتی وەزارەتی دارایی عێراق زیاتر لە (600) ملیار دینار بووە. هەر پەرلەمانتارێك (16) پاسەوان، سەرۆكی پەرلەمان (40) پاسەوان و جێگرانی سەرۆكی پەرلەمان هەریەكەیان (30) پاسەوانی بۆ دادەنرێت. -    326 پەرلەمانتار دەكاتە (5 هەزار و216) پاسەوان. -    سەرۆكی پەرلەمان (40) پاسەوان. -    دوو جێگری سەرۆكی پەرلەمان (60) پاسەوان. كۆی گشتی ( 5 هەزار 316) پاسەوان بۆ پەرلەمانتاران دادەنێرێێت. -    هەر پاسەوانێك مانگانە بە تێكڕا (ملیۆنێك) دینار وەردەگرێت -    كۆی گشتی پارەی پاسەوانان دەكاتە ( 5 ملیار و 316 ملیۆن) دینار . موچەی پەرلەمانتارێكی عێراق، لەگەڵ دەرماڵەو خەرجییەكانی دەخرێتە سەر ئەژماری بانكی پەرلەمانتار: 🔹 (5 ملیۆن و 200 هەزار) دیناری موچەی بنەڕەتی 🔹 (3 ملیۆن) دینار) دەرماڵەی میوانداری خەرجی  🔹 واتا كۆی موچەی پەرلەمانتارێك دەرماڵەو بنەڕەتی (8 ملیۆن و 200 هەزار) دینار). 🔹  (16 ملیۆن) دیناری (16) پاسەوان دەچێتە سەر ژمارە بانكی پەرلەمانتاران، بەشێكیان چەند پاسەوانێك بە پارەیەكی رەمزی دادەنێن. 🔹(3 ملیۆن) دینار كرێی خانو یان شوقە كۆی گشتی ئەو پارەیەی مانگانە دەچێتە سەر ئەژماری بانكی پەرلەمانتارێك دەكاتە (27 ملیۆن و 200 هەزار) دینار. كۆی گشتی ئەو پارەیەی دەخرێتە سەر ئەژماری بانكی پەرلەمانتارانی عێراق: -    كۆی (326) پەرلەمانتار دەكاتە ( 8 ملیار و 867 ملیۆن و 200 هەزار) دینار و ساڵانە دەكاتە ( 106 ملیار و 406 ملیۆن و 400 هەزار) دینار. -    سەرۆكی پەرلەمان مانگانە بە خەرجی و دەرماڵەو پاسەوان و نەسریە نزیكەی (150) ملیۆن دیناری لەبەردەستدایە. -    جێگری سەرۆكی پەرلەمان بە پاسەوان و موچەو خەرجیەوە نزیكەی (100) ملیۆن دیناری لەبەردەستدایە. ژمارەی پەرلەمانتارانی كورد (58) پەرلەمانتارە، كۆی ئەو پارەیەی دەخرێتە سەر ئەژماری بانكیان ( ملیارێك و 577 ملیۆن و 600 هەزار) دینار . پەرلەمانتارانی فراكسیۆنە كوردیەكان: -    فراكسیۆنی پارتی: 27 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی یەكێتی: 18 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی هەڵوێست: 5 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی یەكگرتوو: 4 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی نەوەی نوێ: 3 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی كۆمەڵ: 1 پەرلەمانتار  هەموو پەرلەمانتارێك پاسپۆرتی دیپلۆماسی پێدەدرێت بەشێك لەو پەرلەمانتارانەی خانەنشین دەبن: -    پەرلەمانتاری عێراق كە خانەنشین دەبێت، دەبێت تەمەنی لە 45 ساڵ زیاتر و 15 ساڵ خزمەتی هەبێت، ئەگەر ئەو مەرجەی نەبێت -    6 پاسەوانی بۆ دادەنرێت تا كۆتایی ژیانی یان تەمەنی دەگاتە خانەنشینی -    ئەگەر مەرجی خانەنشینی تیا بێت (100) ملیۆن  دینار ئیكرامیە وەر دەگرێت، وەك هەر فەرمانبەرێكی عێراق بە پلەو بڕوانامە خانەنشین دەكرێت.     

 درەو: ماڵپه‌ڕی شەفافیەت بۆ چاودێری و رێكخستنی داهاتە نانەوتییەكانی پارێزگای( سلێمانی و هەڵەبجە) و ئیدارەکانی (راپەڕین و گەرمیان) بڵاویكردەوە:  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 27/12 – 2/1/2026: (901  ملیۆن )دینار بووە، كە 100%ـی داهاتەكە بەشێوەی نەختینەبووە.   -    داهاتی مانگی كانونی یەكەمی سنوری سلێمانی  بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار) دینار   -    داهاتی ساڵی رابردووی سنوری سلێمانی  بریتی بووە له‌ ( 897 ملیار) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی دووەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 62 ملیۆن) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی یەكەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 69 ملیار و 7 ملیۆن) دینار    -    داهاتی مانگی ئەیلول سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 66 ملیار و 681 ملیۆن) دینار   -   داهاتی مانگی ئابی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 924 ملیۆن) دینار ، كه‌ 85%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 15%ی به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌. -   داهاتی مانگی تەمووزی سنوری سلێمانی بریت بووە له‌ ( 118 ملیار و 926 ملیۆن) دینار ، كه‌ 28%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 67%ی مەقاسە بووەو 5% به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌.  - داهاتی مانگی حوزەیرانی سنوری سلێمانی ( 139 ملیار و 173 ملیۆن دینار) بووە، كه‌ (76) ملیار دینار بەڕێژەی 54% كەمیكردووە.  

شیكاری: درەو  🔻 لە (11) ساڵی ڕابردووی هەردوو کابیەنەی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا؛ 🔹 موچەخۆران لە (132) مانگی ڕابردودا (70) موچەی تەواوو (44)یشیان بە چارەک و لێبڕینەوە وەرگرتووەو (18) موچەشیان پێ نەدراوە، بە ڕاگرتنی بەرزە موچە (ترفیع)ەوە نزیکەی (30 ترلیۆن و 802 ملیار) دیناریان لای حکومەتی هەرێم ماوەتەوە. بەجۆرێک؛ 🔹 کابینەی هەشتەم لە ماوەی (54) مانگدا، تەنها (15) موچەی تەواو و (34) مانگیشی بە کەم و کوڕی و پاشەکەوتەوە خەرجکرد، (5) مانگیشی خەرج نەکردو ناوینا پاشەکەوت. کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لەم کابینەیەدا مایەوە بە نزیەکەی (10 ترلیۆن و 598 ملیار) دینار خەمڵێندرا. 🔹 کابینەی نۆیەم لە (78) مانگی رابردوودا، تەنها (55) مانگیان موچەی تەواوەتی و (10) مانگیشی بە لێبڕینەوە خەرج کردووە، (11) مانگیشی خەرج نەکرد، (2) مانگی کۆتایی (2025)یش چارەنوسی نادیارە، بە خەرجنەکردنی ئەو دوو موچەیە، کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لای کابینەی نۆ بە (13 ترلیۆن و 814 ملیار) دینار دەخەمڵێندرێت. 🔹 بە بڕیارێک لە (1/1/2016)ەوە بەرزە موچە ڕاوەستاوە، لە ئێستادا تەواوی فەرمانبەرنی هەرێمی کوردستان (2) بەرزە مووچەیان ڕاگیراوە، کۆی ئەو بڕە پارەیەی لە (10) ساڵی ڕابردوودا بەهۆی ڕاگرتنی بەرزە موچەوە خەرج نەکراوە بە (6 ترلیۆن و 390 ملیار) دینار دەخەمڵێندرێت. 🔹 ئەگەر فەرمانبەرێک موچەکەی (1 ملیۆن) دینار بێت، ئەوا بەهۆی خەرج نەکردن، پاشەکەوت، چارەکە موچە، لێبڕین و ڕاگرتنی بەرزە موچەوە سەروو (49 ملیۆن) دیناری لای حکومەتی هەرێمە. قەبارەی پاشەکەوتی موچەی موچەخۆرانی هەرێم لە کابینەی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێم جگە لە ڕاگرتنی بەرزە موچە (ترفیع)، موچەخۆران لە ماوەی (11) ساڵدا، واتا لە (132) مانگدا، لە هەردوو کابینەی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان، تەنها (70) موچەی تەواویان وەگرتووە، (18) موچەیان پێ نەدراوەو (44) موچەشیان بە چارەک و لێبڕین و بەشێک لە پاشەکەوتەوە بۆ خەرج کراوە. کۆی ئەو بڕە پارەیەی وەک شایستەی دارایی موچەی موچەخۆران خەرج نەکراوە، قەبارەکەی گەیشتووە بە (24 ترلیۆن و 411 ملیار و 997 ملیۆن) دینار. بەجۆرێک کابینەی هەشتەمی حکومەتی هەرێم لە ماوەی (54) مانگدا، تەنها (15) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (34) مانگیشی بە کەم و کوڕی و پاشەکەوتەوە خەرجکردووە، (5) مانگیشی خەرج نەکردو ناوینا پاشەکەوت. کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لە سەردەمی کابینەی هەشتەم لای حکومەت مایەوە بە (10 ترلیۆن و 597 ملیار و 997 ملیۆن) دینار خەمڵێندرا. هاوکات لە کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە (78) مانگی رابردوودا، تەنها (55) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (10) مانگیشی بە کەم و کوڕی و لێبڕین خەرج کردووە، (11) مانگیشی خەرج نەکردووە، موچەی (2) مانگی کۆتایی ساڵی (2025)یش چارەنوسی نادیارە. کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لە سەردەمی کابینەی نۆیەم لای حکومەت دەمێنێتەوە بە (13 ترلیۆن و 820 ملیار) دینار دەخەمڵێندێت. ئەوەشی پەیوەندی بە بەرزە موچەوەیە کە لە 1/1/2016ەوە بەرزە موچەی نزیکەی (710 هەزار فەرمانبەر و مامۆستا و موچەخۆر ڕاگیراوە، بەتێکڕا هەر فەرمانبەرێک لە ماوەی (10) ساڵی ڕابردوودا (2) دوو بەرزە موچەی ڕاگیراوە، ئەگەر فەرمانبەرێک (5) ساڵی یەکەم بۆ هەر مانگێک تەنها (50 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی یەکەم بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی سەرجەم فەرمانبەرانی هەرێم = (2 ترلیۆن و 130 ملیار) دینار. کاتێک لە (5) ساڵی دووەم بەرزە موچەی دووەمیشی دێتەسەر و لە (5) ساڵی دووەمدا هەر فەرمانبەرێک جارێکی دیکە شایستەی بەرزە موچەیەکی نوێ دەبێت بۆیە لەگەڵ ڕاگرتنی بەرزە موچەی دووەم بۆ هەر مانگێک تەنها (100 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی دووەمدا بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی سەرجەم فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان بە (4 ترلیۆن و 260 ملیار) دینار دەخەملێندرێت. واتە بڕی (2 ترلیۆن و 130 ملیار) دینار، وەک شایستەی بەرزە موچەی یەکەم لە (5) ساڵی سەرەتا + (4 ترلیۆن و 260 ملیار) دینار وەک شایستەی بەرزە موچەی دووەم لە (5) ساڵی کۆتاییدا = (6 ترلیۆن و 390 ملیار) دینار  بڕوانە خشتەکانی یەکەم و دووەم تایبەت بە شێوازی خەرجکردنی موچە و بڕو قەبارەی قەرزی کەڵەکەبوی موچەخۆران لە سەر حکومەت.   پاشەکەوت و لێبڕین و خەرج نەکردنی موچەی موچەخۆرانی هەرێم لە کابینەی هەشتەم  قۆناغی پاشەکەوتی مووچە لە سەردەمی کابینەی هەشتەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتی نێچیرڤان بارزانی بەڕێوەچوو، لەماوەی نێوان ساڵانی (2015 - 2018) مووچەخۆران (5) موچەی تەواویان پێنەدراوە (23) مانگیش چارەکە مووچەو (11) مانگیش بەشێک لە موچەی موچەخۆران پاشەکەوت کرا. جگە لە ڕاگرتنی بەرزە موچەی فەرمانبەران. بە جۆرێک لە ماوەی (1/1/2015 – 9/7/2019)؛ •    (4) موچەی مانگەکانی (9، 10، 11، 12)ی ساڵی (2015)ەو یەک موچەی مانگی (12ی 2017) بە رێژەی (100%) پاشەکەوت کران. •    تەواوی ساڵی (2016)ەو (2017) جگە لە مانگی (12)ی ساڵی (2017) چارەکە موچە و (11) مانگی ساڵی (2018) بە پاشەکەوتکردنی بەشێک لە موچە ئەم کابینەیە تەمەنی خۆی بەڕێکرد. •    کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لە سەردەمی کابینەی هەشتەم لای حکومەت مایەوە بە (10 ترلیۆن و 597 ملیار و 997 ملیۆن) دینار خەمڵێندرا. بە مانایەکی دیکە، لە کابینەی هەشتەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ماوەی (54) مانگدا، تەنها (15) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (34) مانگیشی بە کەم و کوڕی و لێبڕین خەرج کردووە، (5) مانگیشی خەرج نەکرد. پاشەکەوت و لێبڕین و خەرج نەکردنی موچەی موچەخۆرانی هەرێم لە کابینەی نۆیەم  لەگەڵ دەستبەکاربوونی کابینەی نۆیەم لە (10/7/2019)ەوە تا وا لە کۆتاییەکانی ساڵی (2025) نزیک دەبینەوە، سەبارەت بەو شایستە داراییانەی موچەخۆران کە لە ئەستۆی حکومەتی هەرێمە، تەنها لە کابینەی نۆیەمدا بە (13 ترلیۆن و 320 ملیار) دینار دەخەمڵێنرێت، جگە لە ڕاگرتنی بەرزە موچەی فەرمانبەران. لەم کابینەیەدا موچەی مانگەکانی (4، 5، 6، 7، 8، 11،12ی ساڵی 2020) خەرج نەکرا (9) موچەش بە لێبڕینی (21%) و موچەیەکیش بە لێبڕینی (18%)ەوە لە ساڵانی (2021 - 2022)ی بۆ فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان خەرجکراوەو هاوکات لە ساڵی (2023) موچەی مانگەکانی (10، 11، 12) خەرج نەکرا و موچەی مانگی (12)ی ساڵی (2024) خەرجنەکرا، ئێستاش موچەی (2) مانگی کۆتایی (2025) بە چارەنوسێکی نادیار ماوەتەوەو پێناچێت خەرج بکرێت. کەواتە ئەگەر کۆی خەرجی موچە بە (900 ملیار) دیناری مانگانە بخەمڵێنین _لە دەستپێکی دەستبەکاربوونی کابینەی نۆیەمەوە قەبارەی خەرجی موچە (895 ملیار)بووە، بەڵام بەردەوام خەرجی موچە رووی لە زیادبوون کردووەو بەپێی دواین ئاماری فەرمی وەزارەتی دارایی کە خەرجییەکانی خۆی بۆ شەش مانگی یەکەمی (2023) بڵاوکردەوە بە تێکڕا کۆی خەرجی مانگێکی موچەی موچەخۆران سەرو (941 ملیار) دینابووە_، ئەوا کۆی ئەو شایستە داراییەی موچە خۆران لە کابینەی نۆیەمدا لێیان بڕاوەو بۆیان خەرج نەکراوە بریتیە لە؛ •    (7) مانگ موچەی بڕاو X (900 ملیار) دینار = (6 ترلیۆن 300 ملیار) دینار •    (9) مانگ بە لێبڕینی (21%)  X (189 ملیار) دینار = (1 ترلیۆن 701 ملیار) دینار •    (1) مانگ بە لێبڕینی (18%)  X (162 ملیار) دینار = (162 ملیار) دینار •    موچەی مانگەکانی (10و 11و 12) ساڵی (2023)ی موچەخۆران خەرج نەکرا کە بەرامبەرە بە؛ (3) مانگ X (941 ملیار) دینار = (2 ترلیۆن 823 ملیار) دینار. •    (1) موچەی مانگی (12)ی ساڵی (2024)ی کە بەرامبەرە بە؛ (944 ملیار) دینار. •    (2) موچەی مانگەکانی (11 و 12)ی ساڵی (2025)ی کە بەرامبەرە بە؛  (944 ملیار) دینار (2) مانگ X (942 ملیار) دینار = (ترلیۆنێک و 884 ملیار) دینار. کەواتە کۆی ئەو موچانەی لەکابینەی نۆیەمدا خەرج نەکراوە دەکاتە؛ (6 ترلیۆن 300 ملیار) دینار "7 موچەی تەواو"+ (1 ترلیۆن 701 ملیار) دینار "9 موچە بە لێبڕینی 21%" + (162 ملیار) دینار "1 موچە بە لێبڕینی 18%" + (2 ترلیۆن 823 ملیار) دینار "موچەی (3) مانگی کۆتایی 2023" + (944 ملیار) دینار "موچەی (1) مانگی کۆتایی 2024" + (ترلیۆنێک و 884 ملیار) دینار "موچەی (2) مانگی کۆتایی 2025" = (13 ترلیۆن 814 ملیار) دینار. بە مانایەکی دیکە، کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە (78) مانگی رابردوودا، تەنها (55) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (10) مانگیشی بە کەم و کوڕی و لێبڕین خەرج کردووە، (13) مانگیشی خەرج نەکردووە. قەرزە کەڵەکەبووەکانی موچەخۆرێک لای حکومەتی هەرێم لەماوەی ساڵانی 2015 – 1/1/2016 بە گریمانەی ئەوەی ئەگەر موچەخۆر یاخود مامۆستایەک، موچەکەی تەنها (1 ملیۆن) دینار بێت، ئەوا لە ماوەی نێوان 1/1/2015 بۆ 1/1/2026، واتە لە (132) مانگی ڕابردوودا، لە هەردوو کابیەنی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێم بەهۆی پاشەکەوت، خەرجنەکردن، لێبڕین و ڕاگرتنی بەرزەمووچەوە بڕی (49 ملیۆن و 70 هەزار) دیناری لای حکومەتی هەرێمە، بە جۆرێک؛ •    (18) موچەی تەواوی پاشەکەوتکراوو خەرجنەکراو = (18 ملیۆن) دینار. •    (23) مانگ چارەکە موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە بۆ هەر مانگێک (750 هەزار) دینارەو بۆ (23) مانگ = (17 ملیۆن 750 هەزار) دینار. •    (11) مانگ بەشێک موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە بۆ هەر مانگێک (250 هەزار) دینارەو بۆ (11) مانگ = (2 ملیۆن 750 هەزار) دینار. •    (9) مانگ (21%)ی موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە بۆ هەر مانگێک (210 هەزار) دینارەو بۆ (9) مانگ = (ملیۆنێک و  890 هەزار) دینار. •    (1) مانگ (18%)ی موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە = (180 هەزار) دینار. •    بەرزە موچە لە 1/1/2016ەوە ڕاگیراوە، بۆیە بەتێکڕا هەر فەرمانبەرێک لە ماوەی (10) ساڵی ڕابردوودا (2) دوو بەرزە موچەی ڕاگیراوە، ئەگەر (5) ساڵی یەکەم بۆ هەر مانگێک تەنها (50 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی یەکەم بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی = (3 ملیۆن) دینار بۆ (5) ساڵی یەکەم. •    لە (5) ساڵی دووەمدا هەر فەرمانبەرێک جارێکی دیکە شایستەی بەرزە موچەیەکی نوێ دەبێت بۆیە لەگەڵ ڕاگرتنی بەرزە موچەی دووەم بۆ هەر مانگێک تەنها (100 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی دووەمدا بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی = (6 ملیۆن) دینار بۆ (5) ساڵی دووەم. بۆ بەرچاوڕوونی بڕوانە خشتەی سێیەم خشتەی سێیەم

درەو: " پەیامەكەی بارزانی، نامەكەی فەرهاد ئەتروشی، شاندەكەی پارتی، خودی كاندیدەكە" هۆكاری شكستی كاندیدەكەی پارتیبوو لەبەرامبەر كاندیدەكەی هەڵوێست. شەوی رابردوو  لە دوو گەڕی هەڵبژاردندا كاندیدەكەی پارتی (شاخەوان عەبدوڵا) بە جیاوازییەكی زۆر لەدواوەبوو، لەبەرامبەر كاندیدەكەی هەڵوێست (رێبوار كەریم)، كە لە گەڕی یەكەمدا (153 بەرامبەر بە 119) و لە گەڕی دووەمدا (156 بە 102). لە دوێنێوە مشتومڕی زۆر درووست بوو لەسەر هۆكاری كشتی كاندیدەكەی پارتی بۆ جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، هەرچەندە پارتی باس لە موئامەرەی عێراقی و هەرێمایەتی دەدات لە دژی پارتی، بەڵام هۆكارە ناوخۆییەكان و یارییەكانی پارتی هۆكاربوون بۆ شكستی كاندیدەكەی پارتی بەرامبەر بە كاندیدەكەی هەڵوێست. پەیامەكەی پارزانی كاتژمێر 11:23 خولەكی دوێنێ 29/12/2025 مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان پەیامێكی سەبارەت بە پۆستی سەرۆككۆمار بڵاوكردەوە لە پەیامەكەیدا بەرونی وتی:  -    دەبێ میكانیزمی هەڵبژاردنی سەرۆككۆماریش گۆڕانكاریی بەسەردا بێت و چیتر لایەنێك ئەو پۆستە بە موڵكی تایبەتی خۆی نەزانێت. -    یان لە پەرلەمانی كوردستان كەسێك وەك نوێنەری كورد بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری بكرێت -     یان تێكڕای لایەنە كوردستانییەكان كۆ ببنەوە و بۆ ئەو پۆستە لەسەر كەسێك ڕێك بكەون -     یانیش نوێنەران و فراكسیۆنە كوردییەكان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، كەسێك بۆ وەرگرتنی ئەو پۆستە دیاری بكەن -     مەرجیش نیە ئەو كەسەی بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری دەكرێت پارتی بێت یان یەكێتی بێت، دەكرێ لە لایەنێكی تر بێت یانیش بێلایەن بێت.  -    گرنگ ئەوەیە  ئەو كەسە كۆدەنگیی كوردی لەسەر بێت و نوێنەرایەتیی گەلی كوردستان بكات بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆماری عێراق. پەیامەكەی پارتی یەكێتی و لایەنەكانی توڕەكرد، كە بۆچی باس لە میكانیزمی هەڵبژاردنی سەرۆككۆمار دەكات و دەڵێت دەبێت كۆدەنگی لەسەر بێت، ئەی بۆچی پۆستی جێگری سەرۆكی پەرلەمان كۆدەنگی و رای فراكسیۆنە كوردییەكانی لەسەر نەبێت. كاتی پەیامەكە هەڵەبوو، كاتێك بوو كە ئەگەری ئەوە هەبوو یەكێتی دەنگ بە كاندیدەكەی پارتی بدات، بەڵام پەیامەكەی بارزانی نەك یەكێتی توڕە كرد بەڵكو بە ئاشكرا وتی دەنگ بە كاندیدی بەرامبەر دەدەین. نامەكەی فەرهاد ئەتروشی فەرهاد ئەتروشی سەرۆكی فراكسیۆنی پارتی، پێش دەستپێكردنی هەڵبژاردنی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، نامەیەك دەخاتە گروپی گشتی پەرلەمانتارانی عێراقەوە لەبری بیخاتە گروپی پەرلەمانتارانی فراكسیۆنی پارتیەوە. لە نامەكەدا فەرهاد ئەتروشی دەڵێت دەنگ بدەن بە سالم عیساوی بۆ سەرۆكی پەرلەمانی عێراق لەبەرامبەر هەیبەت حەلبوسی كە كاندیدی سونەو تەوافوقی شیعەش بوو، ئەم نامەیە لایەنە سونەو شیعەكانی توڕەكرد، بۆیە لە كاردانەوەدا هەموو دەنگیان بە كاندیدەكەی هەڵوێست دا. شاندەكەی پارتی شاندەكەی پارتی كە لە چەند رۆژی رابردوو چوونە بەغداد، لە زۆربەی كۆبوونەوەكاندا نیگەرانیان لە محەمەد شیاع سودانی و محەمەد حەلبوسی دەربڕیوە و قسەیان لەسەركردوون، ئەمەش ئەو دوو كەسایەتییەی بەتەواوی توڕەكرد كە سودانی هێزی یەكەمی شیعەیەو حەلبوسیش هێزی یەكەمی سونەیە لەرووی كورسیەوە، ئەوان بەتەواوی لە دژی كاندیدەكەی پارتی و كاركردن بۆ كاندیدەكەی هەڵوێست كاریانكرد و كاریگەریشیان درووستكرد. خودی كاندید. بەنگین رێكانی ئەندامی وەفدی دانوستانكاری پارتی لە بەغداد شەوی رابردوو بەروونی وتی: كێشەكە شەخسی و سیاسیە، مەبەستەكە پەیوەندی بە شەخسی شاخەوان عەبدوڵاوە هەیە، كە بەشێك لە فراكسیۆن و پەرلەمانتارانی پێشوو كێشەیان هەبووە لەگەڵی و پێیان وابوو كەسێكی رەق و ناسیۆنالیستی و  لە مامەڵەكردنیش لەگەڵ پەرلەمانتاران و فراكسیۆن و لایەنەكاندا توند بووەو نەیتوانیوە باڵانسی پەیوەندییەكانی بەشێوەیەكی درووست رابگرێت. پارتی  ئەو روداوە بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان "شۆكهێنەر"بوو، چونكە لە هەردوو گەڕەكەی هەڵبژاردندا كاندیددەكەی پارتی شكستیهێنا، شێروان دوبەردانی پەرلەمانتاری پارتی لە عێراق شەوی رابردوو بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند: ئەمە گەلە كۆمەكی سیاسیەو دوجاری شۆكی كردین، چونكە پێشتر رێككەوتنی سیاسیمان هەبوو لەگەڵ لایەنەكان.  ئەگەرچی سەركردەكانی پارتی لە بەغداد درك بە هەندێك لە كەموكوڕییەكانی خۆیان دەكەن لە پرۆسەكەدا بەڵام پێیان وایە ئەمە گەلە كۆمەكێی دەرەكی و ناوخۆییە دژی پارتی بەتایبەت گروپە چەكدارەكانی عێراق كە خاوەنی هەژمونێكی بەهێزن لە پەرلەمانی عێراقدا و دەیانەوێت ئیرادەی پارتی بشكێنن لە عێراق. ماجد شەنگالی پەرلەمانتاری پێشووی پارتی لە تۆڕی "ئێكس" دەڵێت  چوارچێوەی هەماهەنگی بەتایبەت پەرلەمانتارانی گروپە  چەکدارەکان،  پەرلەمانیان کۆنترۆڵ كردووە  ئەوەی لە پەرلەمانی عێراق روويدا پەیامێكی روونى گروپە چەكدارەكانە بۆ پارتی. لە گەڕی یەكەم: -    رێبوار كەریم :153 دەنگ  -    شاخەوان عەبدوڵا: 119 دەنگ  لە گەڕی دووەم:  -    رێبوار كەریم :156 دەنگ  -    شاخەوان عەبدوڵا: 102 دەنگ  هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، لایەنی كورد و شیعەو سونە بوون بە دوو بەشەوە: ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی هەڵوێست (رێبوار كەریم)دا: -    فراكسیۆنی گەشەپێدان و ئاوەدانكردنەوەی محەمەد شیاع سودانی كە (46) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی تەقەدومی محەمەد حەلبوسی كە (27) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان (4) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی كۆمەڵی دادگەری (1) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی سادقیونی خەزعەلی (27) كورسی هەیە ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی پارتیدا (شاخەوان عەبدوڵا)دا: -    فراكسیۆنی پارتی (27) كورسی -    فراكسیۆنی دەوڵەتی یاسا (29) كورسی -    فراكسیۆنی فەتحی هادی عامری (21) كورسی -    فراكسیۆنی رەوتی حیكمە (18) كورسی -    فراكسیۆنی سیادە خەمیس خەنجەر (9) كورسی  

درەو: لە هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق كە لە نێوان كاندیدی هەڵوێست و پارتی دا بوو، كاندیدەكەی هەڵوێست (153) دەنگ و كاندیدەكەی پارتی (119) دەنگی بەدەستهێناوە، هیچیان (50+1)ی واتا (165) دەنگیان بەدەستنەهێناو هەڵبژاردن چووە گەڕی دووەم. هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، لایەنی كورد و شیعەو سونە بوون بە دوو بەشەوە: ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی هەڵوێست (رێبوار كەریم)دا: -    فراكسیۆنی گەشەپێدان و ئاوەدانكردنەوەی محەمەد شیاع سودانی كە (46) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی تەقەدومی محەمەد حەلبوسی كە (27) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان (4) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی كۆمەڵی دادگەری (1) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی سادقیونی خەزعەلی (27) كورسی هەیە ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی پارتیدا (شاخەوان عەبدوڵا)دا: -    فراكسیۆنی پارتی (27) كورسی -    فراكسیۆنی دەوڵەتی یاسا (29) كورسی -    فراكسیۆنی فەتحی هادی عامری (21) كورسی -    فراكسیۆنی رەوتی حیكمە (18) كورسی -    فراكسیۆنی سیادە خەمیس خەنجەر (9) كورسی رەوتی هەڵوێست كە بڕیاردەرەكەی عەلی حەمە ساڵحەو لە ئێستادا (لە شاری مەكەیەو لە بەجێهێنانی سونەتەی عومەرەیە) لە پەرلەمان كشایەوەو دیارموفتی چووە شوێنی، لە یەكەم هةڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقدا (5) كورسی بەدەستهێنا، (3) كورسی لە سلێمانی و (2) كورسی لە پارێزگای هەولێر

شیكاری: درەو 🔹 لە ساڵانی (2014 - 2016)، کاتێک هۆشیار زێباری وەزیری دارایی عێراق بوو لە کابینەکەی حەیدەر عەبادی، بە تێکڕا پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (47 ترلیۆن و 440 ملیار و 616 ملیۆن) دینار بووە، لەو بڕەش تەنها (4 ترلیۆن و 756 ملیار) دینار بە ڕێژەی (10%) ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی (42 ترلیۆن و 684 ملیار و 616 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (90%) لە پشکی ڕاگیرا. 🔹 لە ساڵانی (2023 - 2025)، کە تەیف سامی وەزیری دارایی عێراقە لە کابینەکەی محەمەد شیاع سودانی، بە تێکڕا پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق نزیکەی (44 ترلیۆن و 784 ملیار و 450 ملیۆن) دینار بووە، لەو بڕەش نزیکەی (24 ترلیۆن و 758 ملیار 946 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (55%)ی پشکی هەرێم ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی زیاتر لە (20 ترلیۆن و 25 ملیار و 504 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (45%) لە پشکی ڕاگیراوە. پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق لەکاتێک هۆشیار زێباری وەزیری دارایی بووە لە 2014-2016؛ لە ساڵانی (2014 - 2016)، کاتێک هۆشیار زێباری وەزیری دارایی عێراق بوو لە کابینەکەی حەیدەر عەبادی، بە تێکڕا پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (47 ترلیۆن و 440 ملیار و 616 ملیۆن) دینار بووە، لەو بڕەش تەنها (4 ترلیۆن و 756 ملیار) دینار بە ڕێژەی (10%) ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی (42 ترلیۆن و 684 ملیار و 616 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (90%) لە پشکی ڕاگیرا، بە جۆرێک؛ -    لە ساڵی 2014؛ پشکی هەرێم لە یاسای بودجە بە (1/12) دیاریکرابوو، پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (19 ترلیۆن و 999 ملیار و 616 ملیۆن) دینار بووە، لەو بڕەش تەنها (2 ترلیۆن و 280 ملیار) دینار بە ڕێژەی (11%) ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی (17 ترلیۆن و 719 ملیار و 616 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (89%) لە پشکی ڕاگیرا. -    لە ساڵی 2015؛ پشکی هەرێم لە یاسای بودجە بە (17%) دیاریکرابوو، پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (14 ترلیۆن و 817 ملیار) دینار بووە، لەو بڕەش تەنها (2 ترلیۆن و 476 ملیار) دینار بە ڕێژەی (17%) ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی (12 ترلیۆن و 395 ملیار) دینار بە ڕێژەی (83%) لە پشکی ڕاگیرا.  -    لە ساڵی 2016؛ پشکی هەرێم لە یاسای بودجە بە (17%) دیاریکرابوو، پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (12 ترلیۆن و 570 ملیار) دینار بووە، لەو بڕەش هیچ پشکێکی هەرێم ڕەوانە نەکراو بە ڕێژەی (100%) پشکی ڕاگیرا. بۆ بەرچاوڕوونی بڕوانە خشتەی یەکەم. خشتەی یەکەم   پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق کە تەیف سامی وەزیری دارایی بووە لە 2023-2025؛ لە ساڵانی (2023 - 2025)، کە تەیف سامی وەزیری دارایی عێراقە لە کابینەکەی محەمەد شیاع سودانی، بە تێکڕا پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق نزیکەی (44 ترلیۆن و 784 ملیار و 450 ملیۆن) دینار بووە، لەو بڕەش نزیکەی (24 ترلیۆن و 758 ملیار 946 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (55%)ی پشکی هەرێم ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی زیاتر لە (20 ترلیۆن و 25 ملیار و 504 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (45%) لە پشکی ڕاگیراوە، بە جۆرێک؛ -    لە ساڵی 2023؛ پشکی هەرێم لە یاسای بودجە بە (12.67%) دیاریکرابوو، پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (16 ترلیۆن و 609 ملیار و 639 ملیۆن و 160 هەزار) دینار بووە، لەو بڕەش (4 ترلیۆن و 698 ملیار) دینار بە ڕێژەی (28%) ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی (11 ترلیۆن و 911 ملیار و 639 ملیۆن و 160 هەزار) دینار بە ڕێژەی (72%) لە پشکی ڕاگیرا. -    لە ساڵی 2024؛ پشکی هەرێم لە یاسای بودجە بە (12.67%) دیاریکرابوو، پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (14 ترلیۆن و 840 ملیار و 223 ملیۆن و 778 هەزار) دینار بووە، لەو بڕەش (10 ترلیۆن و 786 ملیار و 352 ملیۆن و 903 هەزار) دینار بە ڕێژەی (73%) ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی (4 ترلیۆن و 53 ملیار 870 ملیۆن و 874 هەزار) دینار بە ڕێژەی (27%) لە پشکی ڕاگیرا.  -    لە ساڵی 2025؛ پشکی هەرێم لە یاسای بودجە بە (12.67%) دیاریکرابوو، پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (13 ترلیۆن و 334 ملیار و 587 ملیۆن) دینار بووە، لەو بڕەش (9 ترلیۆن و 274 ملیار و 593 ملیۆن و 22 هەزار) دینار بە ڕێژەی (70%) ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە، بڕی (4 ترلیۆن و 59 ملیار 993 ملیۆن و 977 هەزار) دینار بە ڕێژەی (30%) لە پشکی ڕاگیراوە. هەرچەندە لەسەردەمی تەیف سامیدا و بۆ ماوەی تەنیا (3) مانگ نەوتی هەرێم لە رێگای سۆمۆوە دەفرۆشرێت واتا لە 27/9/2025 ەوە نەوتی هەرێم دەفرۆشرێت.  بۆ بەرچاوڕوونی بڕوانە خشتەی دووەم. خشتەی   

مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) لەدوای رووداوەکەی چەمچەماڵەوە ئەوەی لەناو کۆمەڵگای ئێمەدا دەیبینین، نەک لەناو کایەی سیاسیی و کایەی خزمەتگوزاریی دینیی و نادینیی پۆپۆلیستیدا، دەکرێت ناوی «ئەخلاقیاتی مشورخواردن»ی لێبنێین. «ئەخلاقیاتی مشورخواردن»ی کۆمەڵگایەک لە پەیوەندیدا بە لێقەوماو و قوربانییەکانی ناو هەناوی خۆیەوە دەردەکەوێت. ئەم فۆرمە تایبەتە لە ئەخلاقیات لە دونیای ئێمەدا، لەباتی گفتوگۆیەکی بێزەنتی لەسەر ئەم یان ئەو پرنیسپ و دیدگای ئەخلاقیی، راستەوخۆ سەیری قوربانییانی لافاوەکە و زیان پێگەیشتوەکانی، دەکات. واتە لەوەوە دەستپێناکات ئایا ئەو مرۆڤانە کێن و سەر بەکام هێز و دین و دیدگان، بەڵکو سەیری ئەوە دەکات  کێ پێویستیی بە کام شت و بە کام شێوازی مامەڵەکردن هەیە؟ ناپرسێت پێویستە کام یاسای دینیی و نادینیی، کام  دیدگا و پرنسیپی ئەخلاقیی، پەیرەوبکرێت، بەڵکو  سەیری ئەوەدەکات لافاوەکە زیانی بە کێ گەیاندوە و ژیانی کێی تێکداوە و کێی خستۆتە دۆخێکی قورسی پڕوکێنەرەوە. چ جۆرە هاریکاریی و بەدەمەوەچونێکیش لەو دۆخە تایبەتەدا، پێویستە. کام فۆرمی ژیانی قابیلی تێکشکانی دروستکردوە؟ لە بەردەم ئەم جۆرە ڕروداوانەدا هەستەکانی وەک بەزەیی و دڵسۆزیی و رەحم و گرنگیپێدان، هەستی هێجگار گرنگ و بنەرێتین و سەرچاوەی کردە و هەڵّوێستی ئەخلاقیی دروست و راستەقینەن. سەرجەمی ئەم شتانەش وادەکەن گرنگی بە دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی خەڵکەکە و کەمکردنەوەی زیانەکانیان بدەن، نەک ئەم یان ئەو بکەر و ئەم یان ئەو دیدگای ئەخلاقیی بەرز و بەهادار بنرخێنن. ئەم دۆخەی ناو کۆمەڵگاکە، تەواو ناکۆکە بەو نارسیزمە سیاسییەی دوای کارەساتی لافاوەکە بینیمان و خودی لافاوەکە خۆی و زیانە گەورەکانیشی، گۆڕی بۆ بۆنەیک بۆ دەرکەوتنی خودئەڤینیی زیاد لە بکەرێکی سیاسیی.  «مشورخواردن لەوانیتر» تەنها بەهایەکی ئەخلاقیی نییە، بەڵکو بنەما و ژێرخانی دیدگایەکی ئەخلاقیشە کە ئەمرۆ لە هەمووکات زیاتر مرۆڤ لە زیاد لە بەشەکی جیهاندا، پێویستی پێیەتی. دونیای ئەمرۆ دونیایەکی پڕ لە گۆڕانکاریی هەمەجۆر و تەحەدای گەورە و کێشەی چاوەڕواننەکراوە. ژمارەیەکی گەورەی مرۆڤ بەردەوام لەبەردەم ئەگەری گەورە و هەمەجۆری رووداوی نەخواستراودایە. لە کێشەی دەرەقەتنەهاتنی بژێوی رۆژانەوە بیگرە، بۆ کێشەی بێکاریی و بێجێیی و بێماڵیی، بە تێپەرین بەناوی تێکچونی ژینگە و نەمانی ئاو و بەبیابانبوونی ژینگەی سروشتی ملیۆنەها مرۆڤ و دروستبوونی چەندان ڤایرۆس و پەتاو و نەخۆشی کوتوپڕ و نەناسراو. ئەمە با واز لە دروستبوونی لافاوی گەورە و بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دریا و زۆربوونی زەمینەلەرزە و بورکان و هەڵکردنی ڕەشەبا وێرانکەرەکان، بهێنین. جیهانی ئەمرۆ جیهانی تەحەدای هێجگار گەورە و زۆرجار وێرانکەرە کە هەم فۆرمی جیاوازی ژیانی ناسک و قابیلی وێرانکردن و هەم ژمارەیەکی گەورە لە مرۆڤی بێدەرەتان و پێویست بە ئەوانیتر، دروستدەکات. لەسەرێکی دیکەوە پێکدادانی ئەتنیی و دینیی و تائیفیی پەڕگیر و فرەچەشن، سیاسەتی گەشەدان بە رق، بەرپابوونی جەنگ، ملیۆنەها مرۆڤی ئاوارە و بێماڵی بە دونیادا بڵاوکردۆتەوە کە پێویستیان بە مشورخواردنی بەردەوام هەبێت. بڵاوبوونەوەی ئەخلاقیاتی بەرخۆریی و بەبازاڕکردنی بڕێکی گەورەی بەهەکان و گرێدانی بەشەکی گەورەی ژیانیش، بە سود و قازانجی تایبەتییەوە، تەحەدایەکی گەورەی ترە کە دیسانەوە پێویستی بە مشورخواردن بۆ قوربانییەکانی ئەو دۆخە هەیە.  هەموو ئەمانە وادەکەن «مشورخواردن» ببێت بە بەهایەکی مەرکەزیی ناو ژیانی ئینسانیی ئەمڕۆکە. ببێت بە دیدگایەکی ئەخلاقیی کە مانا و نرخ بۆ پەیوەندییە ئینسانییەکان و بۆ پشتبەستنی فرەجەمسەرە بەیەکتر و بۆ بەیەکەوەبوونێکی مرۆیی، بگەرێنێتەوە. هاوکات وێنەی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی بەرپرسیار و خەمخوۆر لە جیهان، سەروەربکات. هیچ واقیعێکی کۆمەڵایەتیی تەندروست، بەبێ هەستکردن بە بەرپرسیارێتیی و مشورخواردنی مرۆڤەکان بۆ یەکتری، دروستنابێت. مشورخواردن لەم دۆخانەدا دەبێت بە بەرپرسیاریەتییەکی ئەخلاقیی بەرامبەر بەو کەسانەی پەراوێزدەکەون و ژیانیان بەئاسانی قابیلی تێکشکاندن و سڕینەوەیە.  ئەخلاقیاتی مشورخوردن، بە پلەی یەکەم، نرخ بۆ ژیانی رۆژانە و تەفاسیلە وەردەکانی ژیانی پێکەوەیی مرۆڤەکان دەگەڕێنێتەوە. ئەزموونە مرۆییەکان، چ لەناو خێزان و چ لەناو ژیانی کۆمەڵایەتیی و چ لەناو ئەو دونیا رەمزیەدا کە بەدەوری مرۆڤەکاندا دروستدەکرێت، کۆڵەکە سەرەکییەکانیەتی. بەتایبەتی ئەزموونی نەمانی پەنا و تەنهاکەوتن و لێقەومان، کۆتایی دڵنیایی و لاوازبوونێکی سەرتاسەریی، کە وابکەن ژیان قابیلی ژیان نەبێت، یان ژیان لە ژیانبوون بخەن، ژێرخانە مرۆیی و ئەخلاقییەکەیەتی. لە هەموو ئەم ئاستانەدا ئەم جۆرە لە ئەخلاقیات، مشورخواردن لە کەسەکانی تر وەک چالاکیی هەرە سەرەکیی و بنەڕەتیی مرۆڤەکان وێنادەکات. خاڵی سەرەکییش لە ناسینی پێداویستییەکانی ئەوانیترەوە دەستپێدەکات، بەتایبەتی ئەوانەی ژیانیان قابیلی تێکشکانە و  لە پرۆسەی دابەشکردنی ئازار لە کۆمەڵگادا بەشی شێریان بەردەکەوێت، یان ژیانیان زۆر نزیکترە لە ئازار و زۆر کراوەترە، بەرووی ئازاردا. ناسینی پێداویستییەکانی ئەوانیتر و بەدەمەوەچونیان لەکاتی پێویستدا، بەبێ هیچ چاوەروانییەکی سیاسیی و دینیی و کۆمەڵایەتیی، مەرجی هاتنەکایە و بەهێزبوونی ئەم جۆرە تایبەتەیە لە ئەخلاقیات. بە مانایەک لە ماناکان «ئەخلاقیاتی مشورخواردن» مانای بەرپرسیاربوونە بەرامبەر بەو راستییەی کە ئێمە وەک مرۆڤ دروستبووین و وەک مرۆڤ بەناو ژیاندا تێدەپەڕین. ئەوەی وامان لێدەکات مشورخواردن ببێت بە ئەخلاقیاتی باڵادەست لەلامان، پەیوەنیی بەوەوە هەیە ئێمە مرۆڤین. ئێمە لەسەردەمێکدا دەژین هەندێک فۆرمی ژیان هەن تەواو لاواز و ناجێگیر و قابیلی تێکشاندنن. بەرپرسیاربوونی ئەخلاقیی، بەرپرسیاربوونە بەرامبەر بەم راستییە. پرسیاری سەرەکیی لێرەدا ئەوە نییە ئایا ئێمە سەر بە کام هێز و کام دین و کام ئایدیۆلۆژیا و کام ناوچەین؟ کام زمان و کام دابونەریەتی کۆمەڵایەتیمان هەیە؟ پرسیاری سەرەکیی ئەوەیە کام فۆرمی ژیانی ناجێگیر و قابیلی تێکشکاندن و وێرانبوون لەناوماندایە و. چۆن دەکرێتە بەدەم نیشتەجێبوەکانی ناو ئەم جۆرە ژیانەوە بچین. بێگومان ئەوەی بەشێک لە مرۆڤەکان دەکاتە هەڵگری ئەو جۆرە لە ژیان کە قابیلی تێکشکان بێت، پەیوەندیی بەو سیستمە سیاسیی و ئابوریی و کۆمەڵایەتییانەوە هەیە کە دروستکراون. ژیانی قابیلی تێکشکان، ژیانێکی دروستکراوە نەک دیاردەیەکی سروشتیی. لە کۆمەڵگا و ناوچەیەکی جیهاندا ئەم جۆرە لە ژیان زۆر زیاتر و گەورەترە تا لەناوچەیەکی دیکەدا. ئەمەش لەزۆر رووەوە وابەستەی ئەو سیستمە سیاسیی و ئابورییانەیە کە دروستکراون و سەپێندراون.  ئەمەیە وادەکات «ئەخلاقیاتی مشورخواردن» رەهەندێکی سیاسیی گرنگیی هەبێت و داوای تێپەڕاندنی ئەو جۆرانە لە مۆدێلی سیاسیی و ئابوریی و کۆمەڵەیتی بکات، کە بەشێوەیەکی بەرفراوان ژیانی قابیلی تێکشکان بەرهەمدەهێنن. جیاوازیی راستەقینەی کۆمەڵگاکانیش لەیەکتری، بە پلەی یەکەم، لەوەدایە، ئایا تا کوێ و تا چەند دەزگا سەرەکییەکانی ناو کۆمەڵگا، ئەو جۆرە ژیانە بەرهەمدەهێنن، کە قابیلی تێکشکانە.  «ئەخلاقیاتی مشورخواردن» مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ بوونەوەرێکی بەرپرسیار، دەیکات بە خاوەنی هەستێکی ئەخلاقیی گەورە، کە دەشەت دەرەنجامی سیاسیی گەورەی لێبکەوێتەوە. ئەم ئەخلاقیاتە مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ کەسێک توانای گوێگرتنی لەوانیتر هەبێت، توانای بینین و هەستکردنی بە ئازار و نەهامەتییەکانی ئەوانیتری، هەبێت، توانای هەڵگرتنی بەرپرسیاریەتیشی بەرامبەر بەو فۆرمانە لە ژیان هەبێت کە ناسکن و بە ئاسانی دەکرێت بشکێندرێن. ئەم جۆرە لە ئەخلاقیات کۆمەڵگاش دەگۆڕێت بۆ سەرزەمنی پشتبەیەکبەستنی فرەجەمسەری مرۆڤەکان بە یەکتریی و بە دەزگا و گرێبەستە کۆمەڵایەتییەکان. کۆمەلگا دەکات بە سەرزەمینی متمانە و باوەڕکردن بەیەکتری. غیابی ئەخلاقیاتی مشورخواردن لەم ئاستەدا، واتە لە ئاستی کۆمەڵگا و دەزگا سەرەکییەکانی ناو کۆمەڵگادا، دۆخی ململانێی رووت و دابڕاو لە هەموو بەها و نرخێکی ئینسانیی، سەروەردەکات. بە تایەبتی کاتێک ململانێکان رەهەندی سیاسیی و کۆمەڵایەتی نەخواستراو دەگرنەخۆیان و کۆمەڵگا بەسەر چەندان کامپ و بەرەی ناحەز و ناکۆکی بێپەیوەندیدا، دابەشدەکەن.    لافاوەکەی چەمچەماڵ، لە سەرێکەوە بەهێزیی کۆمەڵگای ئێمەی وەک کۆمەڵگا نیشانداین و لەسەرێکی دیکەوە نارسیزم و خودئەڤینی بکەرە سەرەکییەکانی ناو کایەی سیاسیی هەرێمەکە. ئەوەی لە کۆمەڵگاکەدا ئامادەیە و لە سیاسەتی هێزە حوکمڕانەکانی هەرێمدا غائیبە، ئەم ئەخلاقیاتی مشورخواردنەیە. گۆڕینی خودئەڤینیی سیاسیی بکەرە سیاسییەکانی ناو کایە سیاسییەکەش، بۆ ئەخلاقیاتی مشورخواردن، تەحەدای ژمارە یەکی ناو ژیانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ئەمرۆکەی کۆمەڵگای ئەمەیە.   

  نەوزادی موهەندیس     ئاشكرایە پڕۆسەی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم لە ڕێكەوتی 27/9/2025دا لەكاتژمێر 7ی سەرلەبەیانی دەستیپێكردەوە لەڕێگەی بەندەری جیهانی توركیاوە و بەمەش ئیدی كۆتایی هات بە ڕاگرتنی ئەو پڕۆسە گرنگە لەدوای ڕاوەستانی بۆ ماوەی 2ساڵ و 6 مانگ و 2 ڕۆژی تەواو.ئەم دەستپێكردنەوەیە لەو ماوەیەدا ببوە مایەی كێشە و گرفت و سەرهەڵدانی ململانێ لەنێوان حكومەتی عێراق و هەرێم و كۆمپانیا نەوتیەكاندا و دەرئەنجامیش ببوە كێشە بۆ ناردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم و تێكچوونی دۆخی ئابوری و بازاڕ و بازرگانیش.     بۆیە دەستپێكردنەوەی پڕۆسەكە هەنگاو و بڕیارێكی گرنگ و كاریگەر بوو بۆ تەواوی عێراق و هەرێم و كۆمپانیاكان و تەنانەت توركیاش،چونكە هەر چوار لایەنەكە سوود و قازانجی گەورەیان دەستدەكەوێت لەڕووی داهاتەوە و ڕزگاریشیان دەبێت لە زۆرێك لە كێشە و ناكۆكیە سیاسی و ئابورییەكانیش.     پڕۆسەكە خۆشبەختانە ئەوە ماوەی 3 مانگی تەواوە بەبێ‌ كێشە بەردەوامە و بڕی نەوتی هەرێم دەگاتە بازاڕەكانی جیهان لەڕێگەی فرۆشتنیەوە لەلایەن كۆمپانیای سۆمۆوە سەر بەوەزارەتی نەوتی عێراقیەوە و بە نرخەكانی ڕۆژ لە بازاڕەكانی جیهاندا. ئاشكرایە كە ئەم پڕۆسەی فرۆشتنەش لەڕێگەی سۆمۆوە قازانجی زیاترە بەبەراوورد بە فرۆشتنی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە،چونكە نرخی 1 بەرمیل نەوت بەزیاد لە 10-15 دۆلار دەفرۆشرێت و ئەمەش دەبێتە زیادبوونی داهاتی گەنجینەی دەوڵەتی عێراق.     ئەوەتا لە مانگی 10/2025دا كە یەكەم مانگی دەستپێكردنەوەی  هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم بوە: توانراوە كە:    بڕی 5,834,864 بەرمیل نەوت بفرۆشرێت كە ڕۆژانە دەكاتە 194 هەزار بەرمیل و هەر بەرمیلێكیش بە 65,84 دۆلار فرۆشراوە كە نرخەكەی دەكاتە 384,167,445 دۆلار. سەرەڕای بڕی 50000 بەرمیلیش بۆ ناوخۆی هەرێم،كەواتە كۆی گشتی بەرهەمهێنان بریتی بووە لە 5,884,864 بەرمیل نەوت. لەمانگی 11/2025دا بەم شێوەیە بووە:    بڕی 7,583,733 بەرمیل نەوت فرۆشراوە كە ڕۆژانە دەكاتە 252 هەزار بەرمیل و هەر بەرمیلێكیش بە 61,87 دۆلار فرۆشراوە و كۆی پارەكەی دەكاتە 469,205,560 دۆلار،سەرەڕای بڕی 50000 بەرمیلیش بۆ ناوخۆی هەرێم،بەمەش كۆی بڕی بەرهەمهێنان گەیشتۆتە 7,633,733 بەرمیل نەوت. كە كۆی جیاوازی ئەو دوومانگە بریتیە لە 1,748,869 بەرمیل نەوت واتە ڕۆژانەش نزیكەی بڕی 58000 بەرمیل جیاوازیان هەبووە و زیادیكردوە.    بەهەمان شێوەش لەمانگی 12/2025دا ڕوو لە زیادبوونە.    بە ئەگەر و پێشبینی زۆریشەوە لە ماوەی 2-3 مانگی داهاتووشدا بڕی بەرهەمهێنانی ڕۆژانە دەگاتەوە 400-450 هەزار بەرمیل نەوت وەكو پێش ڕاوەستاندنی پڕۆسەكە. دوای صیانەكردن و بەردەوامبوونی پڕۆسەی پەرەپێدانی كێڵگە و بیرە نەوتیەكان لەلایەن كۆمپانیا نەوتیەكانەوە.ئەمەش جارێكی تر دەبێتە هۆی زیادبوونی داهات لەلایەك و لەلایەكی تریشەوە هێندەی تر كێشە و ناكۆكیەكانی نێوان هەرێم و بەغداد كەمبدەبنەوە و پێگە و هەڵوێستی هەرێمیش بەهێزتردەبێت و دابینكردنی مووچە و پشكی هەرێمیش لە ساڵی 2026دا مسۆگەرتردبێت و ئەمەش كاریگەری ئەرێنی دەبێت لە سەر پڕۆسەی بوژاندنەوە و ئاوەدانكردنەوە و جوڵەی دارایی و بازاڕ و ئابوری لەهەرێمی كوردستاندا.(( جیا لەهەر كێشەیەكی نوێ‌ كە ڕووبەڕووی عێراق و گەنجینەكەی دەبێتەوە لەڕووی كەمی دراوی نەختینە و كورتهێنان لە بودجەدا)). ئەگەرەكانی بەردەم پڕۆسەكە     ڕەنگە پڕۆسەی هەناردەكردنەكە بەردەوام بێت،بەڵام بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهانیدا وەك ئەوەی ئێستا هەیە كە  لەمانگی 11 و 12/2025دا نرخی  یەك بەرمیل نەوتی عێراق بە  61-62 دۆلار فرۆشراوە،ئەمە لەكاتێكدا لەمانگی 1/2025دا نرخی یەك بەرمیل نەوت 73 دۆلار بوە. كەواتە لەماوەی 1ساڵدا بڕی 11دۆلار دابەزیوە. خۆئەگەر زیاتر داببەزێت بۆ 50-55دۆلار ئەوا كورتهێنان لە بودجەی عێراقدا دروستدەبێت و ڕەنگە عێراقیش نەتوانێت تەنانەت مووچەی مانگانەی فەرمانبەران بە هەرێمی كوردستانیشەوە لەماوەی 30 ڕۆژدا دابینبكات و كرداری دواكەوتن و كەمكردنەوەی مووچە ڕووبدات كە لەئێستادا حكومەتی عێراقی سەرگەرمی گفتوگۆیە لەو بارەیەوە.ئیدی ئەوكاتەش سەرەڕای بەردەوامبوونی پڕۆسەكە مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمیش وەكو عێراق دوادەكەوێت.    بەڵام  ئەم ئەگەرە لەحاڵەتێكدا دەبێت كە دونیایەكی ئارام و بێ‌ شەڕ و شۆڕ بێت و دوور لە ململانێ‌ سیاسی و ئابوری و ئەمنیەكان بێت لەنێوان زلهێزەكانی دونیا لە ئەمریكا و ڕوسیا و چین و ئەوروپادا.ئاخۆ ئەو دونیا ئارامە بەچاو دەبینین ؟وەڵام نەخێر،چونكە پێشبینیەكان وای بۆ دەچن كە چەندین جەنگ و شەڕی نوێ‌ هەڵدەیسێت و بازاڕەكانی نەوتیش ناجێگیر دەبن و بەم شێوەیەش نرخەكان لەبەرزیدا دەمێننەوە.    لەسەروو ئەم ئەگەرانەشەوە،پێویستە حكومەتی عێراق و هەرێمیش بیر لە سیاسەتێكی ئابوری و نەوتی و بازاڕ و بازرگانی  و دارایی نوێ‌ بكەنەوە كە بتوانێت ڕووبەڕووی ئەو ئاڵنگاریانە ببێتەوە و عێراق و هەرێم دووربخەنەوە لە كێشە و گرفتە دارایی و ئابوری و  نەختینەییەكان.    لەكۆتایدا ،عێراق بەهەرێمی كوردستانیشەوە خاوەنی یەدەگێكی نەوتی 145 ملیار بەرمیل نەوت و 132تریلیۆن پێ‌ سێجا غازی سروشتییە،كەئەمە بڕێكی زۆرە و هیچ كات تەنانەت لانی كەم بۆماوەی 50ساڵی تریش عێراق نابێتە وڵاتێكی بێ‌ نەوت و غازی سروشتی و هەژاری ڕووی تێناكات،ئەگەر بەئیدارەیەكی تۆكمە و ڕەشید و زانستی دوور لەگەندەڵی و دەستێوەردان وبەهەدەردان ببرێت بەڕێوە.بۆیە ئایندەی هەرێم و عێراق ڕۆشنە گەر عەقڵ و ئیدارە و پلانێكی زانستی و واقعیانە و خەمخۆرانە بەڕێوەیببات.  

راپۆرتی: درەو  🔹 لە ساڵی (2025)دا پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی عێراق بە ڕێژەی (12.67%) و (13 ترلیۆن و 334 ملیار و 587 ملیۆن) دینار بووە. 🔹 هەرێمی کوردستان بە بڕی (9 ترلیۆن و 274 ملیار و 593 ملیۆن) دینار و بە ڕێژەی (70%)ی پشکی خۆی تەمویلکراوە، بڕی نزیکەی (4 ترلیۆن و 59 ملیار و 994 ملیۆن) دیناری ڕاگیراوە. 🔹 لە بەرامبەردا، حکومەتی هەرێمی کوردستان بڕی (799 ملیار و 346 ملیۆن و 211 هەزار) دیناری وەک داهاتی نانەوتی گەڕاندووەتەوە بۆ حکومەتی عێراق. تەمویلکردنی حکومەتی هەرێم لە ساڵی 2025 دا بەپێی راپۆرتی وەزارەتی دارایی عێراق، لە ساڵی (2025)دا پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی عێراق بە ڕێژەی (12.67%) و (13 ترلیۆن و 334 ملیار و 587 ملیۆن) دینار بووە. هەرێمی کوردستان تەنها (9) منگی ساڵەکە پشکی خۆی لە بوجەی گشتی بۆ ڕەوانە کراوە، کۆی ئەو بڕەش (9 ترلیۆن و 274 ملیار و 593 ملیۆن) دینار بووە بە ڕێژەی (70%)ی پشکی خۆی تەمویلکراوە، بڕی نزیکەی (4 ترلیۆن و 59 ملیار و 994 ملیۆن) دیناری ڕاگیراوە. پاڵپشت بە ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی دارایی عێراق تەمیل کردنەکان بە جۆرێک بووە کە لە؛ -    مانگی کانونی دووەم؛ بڕی (ترلیۆنێک و 29 ملیار و 780 ملیۆن و 478 هەزار) دینار بووە. -    مانگی شوبات؛ بڕی (ترلیۆنێک و 30 ملیار و 14 ملیۆن و 799 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئازار؛ بڕی (ترلیۆنێک و 26 ملیار و 581 ملیۆن و 806 هەزار) دینار بووە. -    مانگی نیسان؛ بڕی (ترلیۆنێک و 31 ملیار و 108 ملیۆن و 559 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئایار؛ بڕی (ترلیۆنێک و 49 ملیار و 275 ملیۆن و 129 هەزار) دینار بووە. -    مانگی حوزەیران؛ هیچ بڕە پارەیەک خەرج نەکراوە. -    مانگی تەموز؛ بڕی (ترلیۆنێک و 78 ملیار و 732 ملیۆن و 953 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئاب؛ بڕی (ترلیۆنێک و 43 ملیار و 127 ملیۆن و 147 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئەیلول؛ بڕی (ترلیۆنێک و 73 ملیار و 127 ملیۆن و 147 هەزار) دینار بووە. -    دواین گوژمەی تەمویلکردنی حکومەتی هەرێم خەرجکردنی بڕی (942 ملیار و 485 ملیۆن) دینار بووە لە 28/12/2025 وەک پشکی هەرێم و خەرجی موچەی مانگی تشرینی یەکەم. -    ڕوون نیە کە پشکی هەرێم لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانونی یەکەم خەرج دەکرێت یان چۆن چارەسەر دەکرێت. خشتەی یەکەم گێڕانەوەی داهاتی نانەوتی حکومەتی هەرێم بۆ حکومەتی عێراق لە ساڵی 2025 دا لە ساڵی (2025)دا حکومەتی هەرێم بڕی (799 ملیار و 346 ملیۆن و 211 هەزار و 877) دیناری وەک داهاتی نانەوتی بۆ حکومەتی عێراق گەڕاندووەتەوە، بە جۆرێک؛ -    مانگی کانونی دووەم؛ بڕی (51 ملیار و 895 ملیۆن و 458 هەزار) دینار بووە. -    مانگی شوبات؛ بڕی (48 ملیار و 722 ملیۆن و 239 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئازار؛ بڕی (48 ملیار و 205 ملیۆن و 765 هەزار) دینار بووە. -    مانگی نیسان؛ بڕی (50 ملیار و 522 ملیۆن و 750 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئایار؛ بڕی (120 ملیار) دینار بووە. -    مانگی حوزەیران؛ هیچ بڕە پارەیەک خەرج نەکراوە. -    بۆ مانگەکانی (تەموز، ئاب، ئەیلول و تشرینی یەکەم)؛ هەر مانگەو بڕی (120 ملیار) دینار بووە، واتە (480 ملیار) دینار. -    دوو مانگی کۆتایی ساڵ تێپەڕیوەو چارەنوسی چۆنییەتی مامەڵە کردن لەگەڵ مانگەکانی (تشرینی دووەم و کانونی یەکەم) بە ناڕوونی ماوەتەوە. خشتەی دووەم    

درەو: 🔻 بەپێی زانیارییە فەرمییەکانی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق (32) دەروازەی نێودەوڵەتی لە هەرێمی کوردستان هەیە، دابەشی (3) جۆر دەروازەی سنوری دەبن، ئەوانیش؛ 🔹 دەروازە فەرمییەکانی دانپێدانراو لەلایەن هەردوو حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقەوە، کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%). 🔹 دەروازە نێودەوڵەتییە نیمچە فەرمییەکان (دانپێدانراو لەلایەن حکومەتی هەرێم و دانپێدانەنراوەکان لەلایەن حکومەتی عێراق)ەوە، کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%). 🔹 رێگاكانی بە قاچاغبردن و دەروازە نافەرمی و دانەپێدانەنراوەكان، لەلایەن حكومەتی هەرێم و عێراقەوە، کە ژمارەیان (20) دەروازەیە بە ڕێژەی (62%). دەروازە نێودەوڵەتییە فەرمی و نافەرمییەکانی هەرێمی کوردستان بەپێی زانیارییە فەرمییەکانی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق (32) دەروازەی نێودەوڵەتی لە هەرێمی کوردستان هەیە، دابەشی (3) جۆر دەروازەی سنوری دەبن، ئەوانیش؛ یەکەم؛ دەروازە فەرمییەکانی دانپێدانراو لەلایەن هەردوو حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقەوە کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل، لە پارێزگای دهۆک، لەگەڵ تورکیا. 2.    دەروازەی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران، لە پارێزگای هەولێر، لەگەڵ ئێران. 3.    دەروازەی نێودەوڵەتی باشماخ (پێنجوێن)، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 4.    دەروازەی نێودەوڵەتی پەروێزخان، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 5.    فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی. 6.    فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر.   دووەم؛ دەروازە نێودەوڵەتییە نیمچە فەرمییەکان (دانپێدانراوەکان لەلایەن حکومەتی هەرێم و دانپێدانەنراوەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە) کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی کێلێ، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 2.    دەروازەی سەیرانبەن، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 3.    دەروازەی شوشمێ (تەوێڵە)، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 4.    دەروازەی پشتە، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 5.    دەروازەی سەرزیری، لە پارێزگای دهۆک. 6.    دەروازەی سیمالکە، لە پارێزگای دهۆک، لەگەڵ سوریا. سێیەم؛ رێگاكانی بە قاچاغبردن و دەروازە نافەرمی و دانەپێدانەنراوەكان، لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی عێراق. کە ژمارەیان (20) دەروازەیە بە ڕێژەی (62%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی گمۆ  2.    دەروازەی پەروین 3.    دەروازەی بیمارۆك  4.    دەروازەی بیارە 5.    دەروازەی هاوار. 6.    دەروازەی دەرەی مەڕ. 7.    دەروازەی وشیاری. 8.    دەروازەی بادلان. 9.    دەروازەی داروخان. 10.    دەروازەی كونە میرو. 11.    دەروازەی ئەحمەد ئاوا. 12.    دەروازەی كۆڵ وشك. 13.    دەروازەی میشیاو. 14.    دەروازەی سیرین. 15.    دەروازەی بارێ. 16.    دەروازەی شایدین. 17.    دەروازەی چۆمان. 18.    دەروازەی موسك. 19.    دەروازەی قندۆل. 20.    دەروازەی زەڵێ.‌  

درەو: حكومەتی هەرێمی كوردستان مانگانە بە نەوت و داهاتی ناوخۆەوە (753) ملیار دینار دەداتە بەغداد، بەغداش مانگانە (941) ملیار بۆ هەرێم دەنێرێت، بەپێی لێكدانەوەی راگەیەندراوی وەزارەتی نەوتی عێراق بۆ مانگی 11ی 2025، كە فرۆشی نەوتی هەرێم لە رێگای سۆمۆوە بۆ مانگی (11) بڕی (7 ملیۆن و 583 هەزارو 733) بەرمیل بووە، واتا رۆژانە دەكاتە (252 هەزارو 791) بەرمیل و بە نرخی سۆمۆ فرۆشتوویەتی كە بەرمیلی (61.874) دۆلاربووە بەو پێشە:   لە مانگی 11/2025 - داهاتی نەوتی فرۆشراوی هەرێم:  633،471،718،000 دینار - داهاتی نانەوتی رادەستی بەغداد: 120،000،000،000 دینار - كۆی گشتی پارەی هەرێم بۆ بەغداد: 753،471،718،000 دینار  - پارەی بەغداد بۆ هەرێم: 941،874،000،000 دینار - جیاوازیەكە: 188،402،282،000 دینار بەڵام بەغداد بۆ هەر بەرمیلێك (16) دۆلار دەداتە كۆمپانیاكان، كە دەكاتە (121 ملیۆن و 339هەزار) دۆلار و دەكاتە (163 ملیارو 807 ملیۆن) دینار.

شیكاری: درەو  🔻 پاڵپشت بە داتاکانی وەزارەتی نەوتی عێراق لە مانگی تشرینی دووەمی 2025دا؛ 🔹 بە تێکڕای ڕۆژانە (252 هەزار و 791) بەرمیل نەوتی هەرێم لە ڕێگەی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق"سۆمۆ"ەوە هەناردەی بەندەری جەیهان کراوە. 🔹 لە تەواوی مانگەکەدا (7 ملیۆن و 583 هەزار و 733) بەرمیل نەوتی هەرێم هەناردە کراوە، ئەو بڕەش (7%)ی کۆی هەناردەی نەوتی عێراقی پێکهێناوە. 🔹 کۆمپانیای سۆمۆ بە تێکڕا بەرمیلک نەوتی بە (61.874) دۆلار فرۆشتووە، لە کاتێکدا لە ماوەی ناوبراودا تێکڕای نرخی بەرمیلێک نەوتی برێنت لە بازاڕەکانی جیهاندا (63.8) دۆلار بووە. 🔹 نەوتی هەناردەکراوی هەرێم، تێکڕای داهاتەکەی ڕۆژانە (15 ملیۆن و 641 هەزار و 277) دۆلار و لە تەواوی مانگەکەدا (469 ملیۆن و 238 هەزار و 310) دۆلار بووە. 🔹 ئەگەر هەر دۆلارێک بەرامبەر بە (هەزار و 350) دینار هەژمار بکەین، ئەوا کۆی داهاتی نەوتی هەرێم لە مانگی 11ی 2025دا بریتی دەبێت لە؛ (633 ملیار و 471 ملیۆن و 718 هەزار) دینار و لەگەڵ ڕادەستکردنی (120 ملیار) دیناری داهاتی نانەوتی، دەگاتە (753 ملیار و 471 ملیۆن و 718 هەزار) دینار، ئەم بڕەش تەنها (188 ملیار و 528 ملیۆن و 281 هەزار) دیناری کەمترە لەو بڕەی بۆ موچەی مانگێکی موچەخۆرانی هەرێم پێویستە. 🔹 بەپێی زانیارییەکان، لە بەرامبەردا هەموو ئەمانەدا، نەحکومەتی هەرێم و نەحکومەتی بەغدا، ناچنە ژێر بەرپرسیارێتی خەرجکردنی موچە و هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان بۆ مانگی 11ی 2025 هیچ موچەیەک وەرناگرن! خشتە و گرافیک

   کاوە حەسەن _ سه‌نته‌ری ستیمسۆن  ئاستەنگێکی سەرەکی پرۆسه‌ ئاشتی لە نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، ئایندەی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، کە هێزەکانی کورد لە سوریا سەرکردایەتی دەکەن، کە چارەنوسیان بە نزیکییەوە پەیوەستە بە دانوستانەکانی تورکیا و پەکەکە. سەرکردە کوردەکان باس لەوە دەکەن کە ئاشتی لە تورکیا بەبێ یەکلاکردنەوەی دیموکراسی لە سوریا کە ماف و ئاسایشی کورد دەستەبەر بکات، سەرکەوتوو نابێت. سەنتەری ستیمسۆن لە راپۆرتێكی شیكاریدا كە كاوە حەسەن ئامادەی كردووە دەڵێت: چاودێران دەڵێن سەقامگیری ناوچەیی پەیوەستە بە حوکمڕانی گشتگیر و لامەرکەزی و بەشداریکردنی بەردەوامی نێودەوڵەتی. دەستپێشخەری ئاشتی لە نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) هەنگاوی ڕەمزی بەڵام بەرچاوی بەرهەم هێناوە، لە هەمان کاتدا پرسیاری ئاڵۆزی ناوچەیی بە تایبەتی لە سوریا وروژاندووە. دوای زیاتر لە ٤٠ ساڵ لە ململانێ، عەبدوڵا ئۆجەلان، ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە داوای کۆتایی هێنان بە خەباتی چەکداری کرد، ئەمەش وایکرد ئەو گروپە هەڵوەشاندنەوەی خۆیان ڕابگەیەنن و ڕێوڕەسمێکی ڕەمزی چەک سووتاندن لە کوردستانی عێراق بەڕێوەببەن. کاربەدەستانی تورکیا ئەم هەنگاوە وەک ده‌رفه‌تێك بۆ کۆتایی هێنان بە توندوتیژی دەیان ساڵە دەزانن، هەرچەندە دژایەتییه‌كی به‌هێزی ئه‌و هه‌نگاوانه‌ ده‌كرێت و هێشتا هیچ چاکسازییەکی دەستووری بۆ گەرەنتیکردنی مافە سیاسی و کولتوورییەکانی کورد نەخراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە. شرۆڤەکاران هۆشداری دەدەن کە پرۆسەکە بەو شیوه‌ لاواز و ناجێگیره‌ بمێنێته‌وه‌.

   درەو: ماڵپه‌ڕی شەفافیەت بۆ چاودێری و رێكخستنی داهاتە نانەوتییەكانی پارێزگای( سلێمانی و هەڵەبجە) و ئیدارەکانی (راپەڕین و گەرمیان) بڵاویكردەوە:  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 20/12 – 26/12/2025: ( 18  ملیار و 734  ملیۆن )دینار بووە، بەجۆرێك كە 84%ـی داهاتەكە بەشێوەی نەختینەیە و 16%ـی داهاتەكە بەشێوەی چەك بووە.  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 13/12 – 19/12/2025: ( 18 ملیار و 885ملیۆن )دینار بووە   داهاتی هەفتەی رابردووتر سنوری سلێمانی 6/12 – 13/12/2025:: ( 13 ملیار و 294 ملیۆن )دینار بووە، واتا (ملیارێك و 764 ملیۆن) دینار زیادی كردووە بەڕێژەی (13%) -    داهاتی مانگی تشرینی دووەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 62 ملیۆن) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی یەكەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 69 ملیار و 7 ملیۆن) دینار    -    داهاتی مانگی ئەیلول سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 66 ملیار و 681 ملیۆن) دینار   -   داهاتی مانگی ئابی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 924 ملیۆن) دینار ، كه‌ 85%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 15%ی به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌. -   داهاتی مانگی تەمووزی سنوری سلێمانی بریت بووە له‌ ( 118 ملیار و 926 ملیۆن) دینار ، كه‌ 28%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 67%ی مەقاسە بووەو 5% به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌.  - داهاتی مانگی حوزەیرانی سنوری سلێمانی ( 139 ملیار و 173 ملیۆن دینار) بووە، كه‌ (76) ملیار دینار بەڕێژەی 54% كەمیكردووە.