■ نەجات نوری  ناسیۆنالیزم، ئەم ئایدۆلۆژیایە لای هەندێك كەس بە درێژای دەیان ساڵە یەكێكە لە هۆكارە سەرەكیەكانی گەیشتن بە دەسەڵاتێكی ستەمكارانە‌و تۆقێنەرانە‌و دەیان میللەت باجی قورسیان تێداداوە، ئەم چەمكە زۆر لە مێژە هەڵگری دەیان خوێندنەوەو تێڕامانە تا بە ئێستا دەگات، لە زۆركاتدا ئەو كەسانەی لە یەك لاوە لەم چەمكەیان روانیبێت‌و كردبێتیان بە دەستكەوتی خۆیان بۆ گەیشتن بە دەوڵەتی نەتەوەی لە دواجاردا ئەو دەوڵەتە بۆتە خراپترین دەوڵەتی ستەمكاری‌و دیكتاتۆریانە. بەڵام لەلای هەندێك خۆرهەڵاتی تا بە لای ئێمەش دەگات نەتەوەخوازی ئەو خوێندنەوە وردەی بۆ نەكراوە تا بە گرنگیەوە لێی تێبگەن‌و بزانین كەی‌و چۆن‌و بۆچی كاری بۆدەكەین، ئەم گروپانە لەم تێڕوانینانەیانەوە هەمیشە ئەم ئایدۆلۆژیایەیان كردووە هۆكارێكی تۆقێنەرانەو زاڵمانە دژ بە نەیارو شارەكانی تر.  بە هەرحال ئەوە یەك دوو جارە لە زۆر كەناڵ‌و گفتوگۆدا گوێم لێدەبێت بەتایبەت زۆكەسی كۆمۆنیست‌و ئیسلامی فاشل دێن لە دەوڵەتی نەتەوەیی دەدوێن‌و دەیانەوێت وا خۆیان پیشانبدەن كە جگە لە خۆیان ئیتر كەسی تر نیە بیری لای دەوڵەتی نەتەوەی‌و سەربەخۆی كوردستان بێت... ئەمانە هەر بەم دەنگە بچوكەی خۆیانەوە نەوەستاون هاتوون بە دەهۆڵێكی دڕاوی كۆن دەیانەوێت خەڵكی (سلێمانی) وا پیشانی خەڵكی دهۆك‌و هەولێر بدەن كە ئەمانە بەرەو عێراقی دەچن‌و دەیانەوێت بگەڕێنەوە سەر عێراق‌و دووركەوتوونەتەوە لەبیری نەتەوەو سەربەخۆی... ئەم دەنگە بچوكە نەشارەزایانە لەم كاتانەدا بۆچی دێن خەڵكی دەڤەری سلێمانی بەم ناوە تاوانباردەكەن؟ دەیانەوێت چی لە خەڵكی سلێمانی بكەن؟ هیچ گومانی تێدانیە ئەم دەنگە بچوكانە نایانەوێت دان بەشكست‌و گەندەڵی‌و ناسیاسی خۆیاندا بنێن، دێن خەڵكی ئەم دەڤەرە زیندووە بەتاوانباردەكەن كە خەڵكی سلێمانی بیریان لەلای عێراقەو دەیانەوێت بچنەوە سەر عێراق... دەهۆڵكوتان بۆ ناشیرینكردنی خەڵكی سلێمانی زۆر لە مێژە لەلاین زۆر كەسانی شكست خواردوی ناسیاسی‌و نا رۆشنبیری كوردو عەرەبەوە لێدەدرێت... هەر جارە لەژێر بیانویەكدا بۆ پاساوی شكستی دەسەڵات‌و بەرنامەكانیان دێن ئەم شارە دەخەنە بەرەی خراپەكاران‌و دوژمن بە كوردستان‌و سەر بەخۆییەوە... ئەم دەنگە نەزان‌و بچوكانە چەند بدوێن هیچ لە ئیرادەو دیدی پێشكەوتخوازانەی خەڵكی سلێمانی كەم ناكاتەوە. دیارە خەڵكی ئەم دەڤەرە باش لە رەفتارە شكست خواردۆكانی نەتەوەخوازەكانی كورستان تێدەگەن‌و دەزانن لە چ روانگەو مەرامێكەوە ئەمانە دەیانەوێت داوای سەربەخۆی بكەن... زۆر باش ئەم دەنگە نا سیاسیانە لە ئەمڕۆدا تێدەگەن خۆ ئەگەر خەڵكی ئەم دەڤەرە زنیدووەی سلێمانی نەبووایە ئێستا كوردستان هەر نەدەبوو بەم شێوەیی ئێستا، كە ئەم خاڵە گرنگە دەزانن ناتوانن دان بە حەقیقەت‌و راستی لەمێژینەی خەڵكی سلێمانیدا بنێن بۆ خەبات‌و شۆڕش‌و بیری نەتەوەی گەورەیان، بۆیە دێن دەیانەوێت شكستی سەربەخۆی بخەنە ئەستۆی خەڵكی ئەم شارەو دەوروبەری بیكەن بە لەكەیەكی خراپ لە مێژوی ئەم شارەدا. ئەم هەوڵانەیان ئەوەندە بچوكە كە دەبێت شەرم لە هەموو تەمەنی خۆیان بكەن‌و نەوێرن لەدووریشەوە باسی ئیرادەو بیری خەڵكی سلێمانی بكەن... بەداخەوەم بۆ بێدەنگ بوونی زۆر لە نووسەران‌و ئەدیبان‌و پیاوە مەردەكانی ئەم شارە كە لەئاست ئەم هەموو تۆمەتە بێبەنەمایانەدا بێدەنگ بوون...  دەبێت بڵێم خەڵكی سلێمانی باش ئەوەدەزانێت كە دەوڵەتی سەربەخۆی مانای چییەو لەكوێدا‌و كەی دێتەدی، ئەوە خەڵكی سلێمانی نین كە بوون بە عێراقچی‌و دەچنەوە بە بەغداد، بەڵكو ئەوە سەربەخۆی خوازەكانبوون چوونەوە بە بەغداد‌و پشتیان كردە گەل‌و ئومێدەكانیان... ئەوە خەڵكی سلێمانی یە كە دژی هەموو ئەو گەندەڵ‌و كەسە ناسیاسی‌و شكستخواردوانەن كە بیست‌و هەشت ساڵە لە پێناو گیرفانی خۆیاندا میللەت بە دەیان بیرو وێنەی وهمی فریودەدەن.  بۆیە باشترە ئەم دەنگە بچوكانە كە لە هەموو بوارەكاندا شكستیان خواردووە باسی ئیرادەو بیری خەڵكی سلێمانی نەكەن.

■  ئاسۆ حاجی گواستنەوەی دەسەڵات لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە لە ناو ماڵباتی بارزانی گواستنەوەی ئەرک و پەیامە نەک ئیمتیازات و پۆست و خۆدەولەمەند کردن و پاوانکردنی وڵات،ئەو پەیامە کە کرۆکەکەی عەقیدەی بارزانە تەمەنی لە دوو سەت ساڵ زیاترە،ئەوانەی کە بە دەست لە پشتدان یانە روانگەی حیزبیەوە لێکدانەوە بۆ بەربژێر کردنی نێچیرڤان بارزانی بۆ سەرۆکایەتی هەرێم و مەسڕوڕ بارزانی بۆ سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران دەکەن هەقە ئاوڕێک لە دیرۆکی ئەو بنەماڵەیە بدەنەوە و هەوڵبدەن لە جەوهەری باوەڕی بارزان تێبگەن. زێدەتر لە دوو سەت ساڵ پێشی هەنوکە شێخ عەبدولسەلامی یەکەم،خواپەرستی و خاکویستی بوونە بنەمای دامەزراندنی تەکیەی بارزان و هەوێنی باوەڕی ئەو تەکیەیە کە دواتر لە سەردەستی نەوەکەی خۆی شێخ عەبدولسەلامی دووەم لە سەرتای سەتەی بیستەم دەبێتە چوارچێوەی بزاڤی رزگاریخوازی نەتەوەیی و نیشتیمانی کوردستان و تەواو وەدیارکەوتنی بیری کوردایەتی. شێخ عەبدولسەلامی یەکەم لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوی و لە ڕێگای هەندێک شێخ و ئاغای کورد کە گرێدرای ئەو دەسەڵاتانە بوون فشاری لێ دەکرا کە بەلایەکدا بکەوێ،بەڵام ئەو هەر لەگەڵ خەڵکی خۆی بوو و دەستبەرداری بیروباوەڕ و عەقیدەی خۆی نەبوو،لە کۆتاییەکانی سەتەی نۆزدەم شێخ محەمەدی کوڕی توشی شەڕ و هێرشکردنە سەر بۆوە بە ئامانجی لەناوبردن و سڕینەوەی باوەری بارزان بەڵام کارەکە پێچەوانە کەوتەوە و لە سەردەمی ئەو بیروباوەڕی بارزان زیاتر تەشەنەی کرد و فیدراسیۆنی نێوان حەفت عەشیرەتی لێ کەوتەوە کە ئێستا بەهەموویان دەگووترێ بارزانی. شێخ عەبدولسەلامی دووەم لە ساڵی  1908 داوا لە سوڵتانی عوسمانی دەکا مافە نەتەوەیەکانی کورد بسەلمێنێ و لەو پێناوەدا بزاڤ لە نێوان بارزان و شارە گەورەکانی باکور و رۆژهەڵاتی کوردستان و ئەستەنبۆل دەکا،لە دەرئەنجامدا بەهۆی خیانەتی سەرۆک عەشیرەتێکی کورد دەکوێتە دەست عوسمانیان و لە ساڵی 1904 لە موسڵ لە سێدارە دەدرێ و تا ئێستاش گوڕی لەوێیە. شێخ ئەحمەد بارزانی لە ساڵانی سیەکان و چلەکانی سەتەی بیستەم دووجار شۆڕش لە دژی ئینگلیزی و حکومەتی عیڕاقی بەرپا دەکا،جاری دووەم پاشەکشێ بۆ رۆژهەڵاتی کوردستان دەکا و تێکەڵ بە هەولەکانی دامەزراندنی کۆماری کوردستان دەبن لە مهاباد کە هێزی بارزانیان گەورەترین و ئازاترین هێزی شەڕکەری کۆمار دەبن و تا دوا سات بەرگری لێ دەکەن. مستەفا بارزانی کە لە کۆماری کوردستان سەرۆک ئەڕکانی سوپاکەی دەبێت، دوای ڕوخانی کۆمار لەگەڵ زیاتر لە پێنج سەت پێشمەرگە ڕوو لە یەکێتی سۆڤیەت دەکا،بەڵام شێخ ئەحمەد کە خودانی بارزان بوو لەگەڵ خیزانەکانی بارزانیان گەڕایەوە عێڕاق لە کاتێکدا فەرمانی لە سێدارەدانی هەبوو خۆی و کورەکانی و برازا و ئامۆزاکانی،کاتێک دگەنە سەر سنووری رۆژهەڵات و باشوری کوردستان لە دەڤەری گادەر بە مستەفا بارزانی دەڵێ هەر پێشمەرگەیەک لەگەڵت دەمێنیتەوە خۆتان بە دەستەوە مەدەن و خۆتان بگەیێنە سۆڤیەت و نەتەوە و وڵاتی خۆتان لەبیر مەکەن، هەروەها دەڵێ من نازانم چیم بەسەر دێ بەڵام نابی رێگە بدەین هیچ هێزێک لە زێدی خۆمان دامان برێ بۆیە من بەبێ مەرج و هەرچی بەسەرم بێ لە پێناو میللەتەکەم خۆم ڕادەستی عێڕاق دەکەمەوە،ئەوە لە کاتێکدایە دوای روخانی کۆمار لە مهاباد کاتێک هێزی بارزانیان بۆ دەڤەری شنۆ پاشەکشێ دەکەن،شای ئێران داوا لە شێخ ئەحمەد دەکا کە لە ناو سنوری ئێران بمێنێتەوە و بەڵێنی پێدەدا کە ڕادەستی عێڕاقیان ناکاتەوە بەمەرجێک چەکەکانیان دابنێن. مستەفا بارزانی بۆ ماوەی چواردە ساڵ سەرکێشی هاوچەرخترین و بەهێزترین شۆڕشی نەتەوەیی و نیشتیمانی کرد کە بۆیەکەمین جار حکومەتی عیڕاقی ناچار کرد مل بۆ داواکانی خەڵکی کوردستان بدا و رێکەوتن لەگەڵ بارزانی بکا و دان بە مافی ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان بنێ. مەسعود بارزانی لە پەنجا و شەش ساڵی پێشمەرگایەتیدا هەموو هەوڵێکی بۆ ئەوە بووە کوردستان سەربەخۆبێ و گەلی کوردستان ئازاد بێ،ئەنجامدانی ریفراندۆم لوتکەی ئەو هەوڵدانانە بوو کە ئەگەر خیانەت نەبا ئێستا باشوری کوردستان لە قۆناغ و رەوشێکی دیکەی سیاسی دا دەبوو، خەڵکی کوردستان لە دواین هەلبژاردن پاداشتی بارزانی و هەڵوێستەکانیان دایەوە بەوەی زۆرترین دەنگ بە لیستەکەی بدەن و چل و پێنج کورسی پەڕلەمانی کوردستان بباتەوە،بەوەش هەرێمی کوردستان دەکەوێتە قۆناغێکی نوێی ژیانی سیاسی کە ئەو مێژووە بە قوڕسی ئامادەیی دەبێت، بە تایبەتیش کە دوو کارەکتەری بەهێز و تاقیکراوەی ماڵباتی بارزابی لە لوتکەی دەسەڵات دەبن و یەکیان ئەوەی دیکە تەواو دەکات لە پێناو زیاتر بەهێزکردنەوەی پێگەی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی هەرێمی کوردستان. نێچیرڤان و مەسڕوڕ تەنها درێژکراوەی ئەو دیرۆکەن و پێشمەرگەی هەمان ڕێبازن کە ئەرکیان تەواوکردنی ئەو ڕێگایەیە کە لە سەت ساڵی ڕابردوو گەلی کوردستان زیاتر لە یەک ملیۆن شەهیدی لە پێناو داوە. هەبوونی ئەو دوو جوامێرە لەو قۆناغەدا وەک پێویستی دەبیندرێ لە پێناو گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ قەوارەی دەستووری هەرێمی کوردستان و خەڵکەکەی و بەهیزکردنەوەی لە ڕووی سیاسی و ئابوریدا.  

■ محەمەد هەورامی   پارتی بەدرێژایی میژویی دوو ئیدارەیی هەرگیز پێی خۆشنیەو نەبووە هێزەكان لەیەكتری نزیكبن، چونكە هەمیشە مێنتاڵیتی وابوو یەكبوونی هێزەكان و سەرهەڵدانی هێزی نوێ  واتای بێهێزی پارتی، لەدوا تۆماری دەنگیش ئەم مینتاڵیتیە بەڕوونی بەقسەكانی بارزانیەوە دیاربوو كاتێك باسی یەكبوونی هێزە كوردییەكان دەكات.  من ناچمەوە سەر مێژوو كە دەیان نمونەی تیایە، ئەمەوێت قسە لەسەر داخستنی بارەگاكانی تەڤگەر بكەم كە بە لقی دووەم و مەدەنی پەكەكە دەناسرێن لەباشوری كوردستان، ئەم بارەگایانەو چالاكییەكانی پەكەكەش بەدرێژایی چارەكە سەدەی ڕابردوو لەسلێمانی واڵابوون، بەڵام هەرگیز بەئێستاشەوە پەكەكە لەزۆنی زەرد نەك مەرغوب نەبووە، بەڵكو زۆرجاریش كوشتبڕ كراوە لەوێنەی مەزبەحەكەی جەمال مورتكە، بەڵام ئەوەی ئێستا لەمیدیاو فیگەرە ناسراوەكانی پارتی دەیبینین كروزانەوەو ماركێتین بۆ ئەوەدەكرێت یەكێتی بارەگاكانی پەكەكەی داخستبێت ئەمەش پاشگرو پێشگری هەیە. بۆچی پارتی ئەم كارە دەكات؟   بڕیاری داخستنی بارەگاكانی تەڤگەر بەفەرمی لەلایەن سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیرانەوە دەرچوو، بەڵام بۆچی پارتی دەیەوێت یەكێتی تۆمەتبار بكات؟ لەڕووی لۆژیكی سیاسییەوە ئەگەر سەیری بابەتەكە بكەین، پەكەكەو یەكێتی لەڕووی بنكەی جەماوەری و كاری سیاسیشەوە زۆر نزیكن، نزیكیەكە بەجۆرێك هەرگیز دڵخوازی پارتی نییە، چونكە هەر لەئاستی سلێمانی نیە، بەڵكو لەئاستی پارچەكانی دیكەش كاریگەریی هەبووە، هەر بۆنمونە كردنەوەی نوێنەرایەتی كانتۆنەكان لەسلێمانی.  پارتی دوو ئامانجی سەرەكی هەیە، ئەویش تێكدانی ئەو پەیوەندییە میژووییەی هەیە لەنێوان بنكەی جەماوەری پەكەكەو یەكێتی شڵەژاندنی دۆخی سلێمانی و زۆنی سەوز بەگشتی، پاشان مانەوەی دۆخەكە وەكو خۆی بۆ ئەوەی سزاكانی توركیا بۆ سەر بازاڕی سلێمانی و فرۆكەخانەكەی بەردەوام بێت، ئەمەش بۆ پارتی دۆخە خوازراوەكەیە كە دەوێت.  بەرای من قورسە تێكدانی پەیوەندییەكانی یەكێتی و پەكەكە، چونكە هەم سەركردایەتی پەكەكە باشتر لەهەمووان لەپیلانەكانی پارتی تێگەشتوە، هەمیش یەكێتی لەدۆخێكی سنورداردا ئەم دۆخەی پێقبوڵەو درزێك ناكاتەوە پارتی بێتە ناوی، هەمیشە ئەوە ڕاستەیەكی حاشا هەڵنەگرە كە پەكەكە بەبێ هاوكاری سلێمانی خەباتی بۆ ئەستەم دەبێت لەقەندیل، بۆیە لەهەموو روویەكەوە ئەو كارتەی پارتی هەڵیدایە حەوزەو پێی ناتەقێت.

■نەبەز گۆران رەخنەگرتن لە سیستەمی سیاسیی هەرێم، رەخنەگرتن لەو هەوڵەی بەردەوام كاریكردوە تا كۆی دامەزراوەكان بخرێنە ژێرچنگی نەوەی دووهەمی خێزانە سیاسییەكان، لە ڕابردوو لە ئێستادا یەكێك بووە لە ئەركە گرنگەكانی كۆمەڵێك رۆشنبیر، لەم وتارەدا هەوڵدەدەم بە پشت بەستن بە چەند رستەیەكی (مەریوان وریا قانیع، ئاراس فەتاح)ئەو مەترسی و خەمە بهێنمەوە یادی خۆمان، تاكو بزانین سیستەمە سیاسییەكەی هەرێم و كۆمەڵگەكەمان بەرەو كوێدەڕوات. نەوەی پێشو_نەوەی شاخ_ وردە وردە بەهۆی مردن، یان پەراوێزخستن، كۆتایی بە دەسەڵاتەكانی خۆیان دەهێنن. ئەم كۆتایی هاتنە رێگاخۆشكردن نییە بۆ نەوەیەكی نوێ‌، رێگاخۆشكردنە بۆ ئەندامانی خێزانەكانیان. هەریەك لە نەوەی _شاخ_ بەپێی قورسایی سیاسیی خۆی، كاردەكات تا منداڵەكانی بێنە شوێنی و ئەركەكە لە باوكەوە دەگوازرێتەوە بۆ كوڕەكان. منداڵی ئەو خێزانە سیاسییانە، دەكرێت دابەشیانبكەین بەسەر دوو ستووندا. ستوونێكی ئەمنی، ستوونێكی تێكەڵ بە دامەزراوەكانی حوكومەت. (ئەركی ئەم وتارە ستوونەكەی حوكومەت نییە، شەیدابووبوون بە _پیسخۆری_یەوە و كێشەیان لەگەڵ زۆر لە چەمكەكاندا نەبوو.)  ئێستا قۆناغی ستوونە ئەمنیەكە دەستیپێكردوە. (ئەمڕۆ نەوەی دووهەمی خێزانە سیاسییەكان دێن و، دەست بەسەر كایەی سیاسیی و سەربازیی و میدیایی كوردستاندا دەگرن/ مەریوان و ئاراس) ئەم جوڵە بێ‌ روتووش و زۆر تێوارە، لە قۆناغێكدا روودەدات ئیدی سیاسییە كۆنەكانی _شاخ_ بەبێ‌ شەرمكردن منداڵەكانی خۆیان دەخەنە شوێنی خۆیان. ئەوەی زۆر مەترسییە لەناو نەوەكانیاندا، ئەوانەیان دەهێنرێنە پێشەوە و ئەوانەیان بەهێزدەكرێن، پەروەردەیەكی ئەمنیان هەیە. دەكرێت ئەم پەروەردە ئەمنییە وەك ترسێكی گەورە، لە دیموكراسی، ئازادی، مافی هاوڵاتیی بوون، لێبڕوانین. ئەزمونی كۆمەڵگە لەگەڵ ئەم نەوە ئەمنییە، ئەزمونێكی دڵخۆشكەر نەبووە. پەروەدەكراوانی دەزگا ئەمنییەكان تا ئەو شوێنەی پێیانكراوە كاریانكردوە بۆ سەركوتكردن و سڕینەوەی ئەوی تری دەرەوەی خۆیان. (بۆئەوەی باشتر بیانناسین دەبێت مێژووەكەیان بخوێنینەوە.) ئێستا (گەورەترین هەلیان لەبەردەستدایە، بۆ ئەوەی خەونە سوڵتانییەكە بهێننە دی/ مەریوان و ئاراس) بێگومان هەلەكە پەراوێز ناخەن، خەونەكەیان لەناو سیستەمەكەدا تەحقیق دەكەن. كۆمەڵگەش بەشێكی زۆری لەگەڵ تەحقیقكردنی ئەم خەونە (سوڵتانی)یەدا دەست و پەنجە نەرم دەكات، چونكە ژمارەی كورسییەكانە جارێكی دیكە رێگە بەو خێزانە سیاسییانە دەدات، تەواوی دامەزراوەكان بخەنە ژێر چنگی منداڵەكانی خۆیان. ئەشێت لەرووی گۆڕینی _فۆڕم، روخسار_ ئەمە وەك دیمەنێكی كەمێك سەرنج راكێش بێتە بەرچاو، بەڵام لەراستیدا لەم گۆڕینەدا تەنها فۆڕمەكان ناگۆڕێن، بەڵكو تەواوی ئەو تێگەیشتنەش دەگۆڕێت لەپشت گۆڕینی فۆڕمەكانەوە خۆی حەشارداوە. ئەوەی دەڕوات تێگەیشتنێك لەگەڵ خۆی دەبات و، ئەوەی دێت تێگەیشتنێكی دیكە لەگەڵ خۆی دەهێنێت. كێشە گەورەكە و ترسە گەورەكە لەناو تێگەیشتنەكەدایە، نەك لە گۆڕینی روخسار و فۆڕمەكەدا.  هاتنە پێشەوەی منداڵی خێزانە سیاسییەكان، بەتایبەت ئەوانەیان لەناو دەزگا ئەمنییەكانەوە دێن و، دامەزراوە گەورەكانی جێبەجێكردنیان دەدرێتە دەست، راستەوخۆ دەمانبات بۆ ئەو دیمەنەی، ئەشێت رووبدات لەرووی ئازادیی و دیموكراسییەوە بەرەو پاشەكشێێك بڕۆین. ئەم ترسە لەو دیمەنە، ترسێكە پەیوەندی بە دامەزراوە ئەمنییە حیزبییەكانەوە هەیە. مێژووی ئەم دامەزراوانە، مێژووێكە بەردەوام كێشەیان لەگەڵ ئازادیی و ماف و دیموكراسیی و سەروەریی یاسا هەبووە، بەردەوام چاویان لەو دەنگە جیاوازانەیە شوێنێكی تاریك پیشاندەدەن و ئارەزووێكی دێوانەییان هەیە بۆ بێدەنگكردن و رازیكردن و قایلبوون. لەوە دەگەڕێین بەبێ‌ شەرمكردن منداڵەكانی خۆیان دەهێننە پێش و دەیكەنە ئەمرێكی واقیع، چونكە پێناچێت زۆرینە كێشەی لەگەڵ ئەم دۆخە هەبێت، بەڵام لەوە گەڕان تا دامەزراوە مەدەنییەكانی ئەم هەرێمە بكرێنە دامەزراوەی ئەمنی و چاودێری و مەودای ئازادیی تەسك ببێتەوە، بێگومان بەرەو ئایندەیەكی ترسناكمان دەبات. هەرچۆن لەم هەرێمە دوو بلۆكییەدا دۆخێك دروستبووە لە زۆر رووەوە بەرەو پاشە كشێ دەچین، دەكرێت چاوەڕێی ئەوەش بكەین، لە ساڵانی داهاتوودا ئیدی تەواوی دامەزراوەكان بكرێنە شوێنی چاودێری و سەركوتكردن، چاوەڕێی ئەوەبكەین لەگەڵ فراوانبوونی نەوەی ئەمنی، كۆی كۆمەڵگە بارگاویبكرێت و بكرێتە كۆمەڵگەیەكی چاودێر بەسەر یەكترییەوە. دڵخۆشبوون بەو نەوەیەی پەروەردەی ئەمنیان هەیە و، جۆرێكی نوێ‌ تێگەشتنیان هەیە بۆ دونیای بەرێوە بردن، ئەكرێت بە دڵخۆشییەكی فریودەرانە تەماشا بكرێت. (تۆبڵێیت ئەو پەروەردە ئەمنییە بگۆڕن بۆ پەروەردەیەكی مەدەنی و، فەزای ئازادیی و فەزای سەروەریی یاسا و چەمكی هاوڵاتیبوون، سەرلەنوێ‌ فراوانبكەنەوە؟!) بۆ دۆخێكی لەم جۆرە، وەك نووسەرێك، روو لە هێزە بچوكەكان ناكەم. راستییەكەی زۆر بڕوام بەو هێزە بچوكانە نەماوە بتوانن سنوورێك بۆ ئەم (سوڵتانی بوونە/ مەریوان و ئاراس) دروستبكەن. چونكە لە ئێستادا بەشێكی ئەو هێزە بچوكانە بۆ خۆیان لە گەشكەی ئەوەدان هەمان مۆدێلی دوو پارتەكە دووبارە بكەنەوە. بەڵام بڕوایەكی تەواوم بە بیركردنەوە و هێزی رۆشنبیران و گروپە هوشیارەكانی ئەم كۆمەڵگەیە هەیە بە شێوەیەكی رژد قسە لەسەر ئەم مەترسییە بكەن و، ئەو كۆمەڵگەیە لەو ترسە ئاگاداربكەنەوە، كە چ ئایندەیەك لەبەردەمیدایە. جگە لەم دەرەچەیە ئومێد هەڵچنین لەسەر ئەو هێزە بچوكانەی خەون بە بەژداری لەو دەسەڵاتە دەبینن، ئومێدێكی بێ‌ بەرهەمە. رووبەری رۆشنبیر و رووبەری هوشیاری سەرلەنوێ‌ ئەركێكی گەورە دەكەوێتە بەردەمی، گروپە هوشیارییەكان و ئەو چینانەی بەردەوام لە خەمی ئازادیی و سەروەریی یاسا و مافی هاوڵاتیی بووندان، ئەشێت لەم ئەركەدا بەرو رووی مەترسی ببنەوە، چونكە ئەو نەوەیەی پەروەردەی ئەمنین و دامەزراوە باڵاكان دەگرنە دەست و مەودای دەسەڵاتییان گەورەتر دەبێت، چاوەڕوانناكرێت بەكەرەستەی فیكر و وشە مامەڵە لەگەڵ بەرامبەرەكەیان بكەن، بەڵكو كەرەستەی پەروەردەی ئەوان، پەیوەندی بە فیكر و وشەوە نییە و، پەیوەندی بە شێوازە نادروستەكەوە هەیە، كە لە مێژووی رابردوویاندا لە چەندین شوێن بەریكەوتووین و بینیومانە. (گەر بەم جۆرەش نەبێت، لەوانەیە جیهانەكەیان گۆڕابێت و ئێمە دەركمان نەكردبێت، كە ئەمەش كارێكی نەكردەیە.)  

■ مەریوان وریا قانیع - ئاراس فەتاح (١) ئەوەی ئێمە لەم دەیەی دوایی سیاسەتی کوردیدا تێبینی و ڕەخنەمان کردوە مەسەلەی بە خێزانیی و بە بنەماڵەییکردنێکی سەرتاسەریی و ترسناکیی دەسەڵاتی سیاسیی و لەوێشەوە سەرجەمی دەسەڵاتەکانی ترە لە ھەرێمدا. ئەم پرۆسەیە ئەگەر لە سەرەتادا ناڕاستەوخۆ و کەمەکێک داپۆشراو بووبێت، ئەمڕۆکە بەتەواوی ھەموو دەمامکێکی فڕێداوە و بە ئاشکرا و بەبەرچاوی ھەمووانەوە ڕوودەدات. ئەمڕۆ نەوەی دووھەمی خێزانە سیاسییەکان دێن و دەست بەسەر کایەی سیاسیی و سەربازیی و میدیایی کوردستاندا دەگرن، دوای ئەوەی کایەی ئابوریی وڵاتەکەیان، بەتایبەتی ئابوریی نەوت و بازرگانییە سەرەکییەکانیان، بەتەواوی مۆنۆپۆڵکردوە. ئێستا پرۆسەی تەوریسکردن تەنھا تەوریسی سیاسیی نییە بە تەنھا، بەڵکو تەوریسی ھەموو وڵاتەکەیە لەسەر ئەو منداڵانەی کە لە ئامێزی خێزانەکانیانەوە ھاتوون و خەریکی دەستگرتنی تەواوەتین بەسەر سەرجەمی دەسەڵاتەکاندا. دواھەمین ھەڵبژاردنی ھەرێم وێنەی کۆمەڵگایەکی توڕە و ناوەندێکی سیاسیی پڕ تەزویر و فێڵ و ساختەکاریی نیشانداین. ژمارەکان نیشانیانداین کە 68% ئەوانەی لە کوردستاندا مافی دەنگدانیان ھەیە، دەنگیان بە پارتی و یەکێتی نەداوە، زۆرینەیان لەڕێگای بایکۆتکردنەوە و ئەوانیتریان لەڕێگای دەنگدان بە ھێزەکانی ترەوە. ئەوانەشی کە دەنگیان بە پارتی داوە، بە ھەموو تەزویرەکانییەوە، تەنھا 22% کۆی دەنگدەرانی ھەرێمە و ئەوانەشی دەنگیان بە یەکێتی داوە تەنھا 10% ژمارەی ئەو دەنگدەرانەیە. خۆ ئەگەر ڕێژەی تەزویر لەو ژمارانە دەربکەین، دەکرێت ئەنجامگیرییەکی سادە بکەین و بڵێین لە دواھەمین ھەڵبژاردندا پارتی و یەکێتی بەیەکەوە، ھەر 20 تا 25 لە سەدی دەنگدەرانی ھەرێمیان ھێناوە. زۆرینەی ھەرە زۆری خەڵکی ئەم وڵاتە لە ڕێگای بەشدارینەکردن و لەڕێگای دەنگدان بەلایەنەکانی دیکەوە، دەنگیان بەم دوو ھێزە نەداوە. بۆیە لە باشترین حاڵەتدا یەکێتی و پارتی بەسەریەکەوە نوێنەرایەتی چارەکێکی دانیشتوانی ھەرێم دەکەن. بەڵام سەرەڕای ئەم دۆخە قەیراناوییە پارتی ئەمڕۆکە ژمارەیەکی زۆری کورسییەکانی پەرلەمانی بردوە و بە ھاریکاریی چەند ھێزێکی کەمی تر دەتوانێت حکومەت پێکبھێنێت. نەک ھەر ئەمە، بەڵکو دەتوانێت لەڕێگای پەرلەمان و حکومەتێکی کۆنترۆڵکراوەوە ھەم ئەو یاسایانە دەربکات کە بتوانێت دۆخە قەیراناویەکەی ئەمڕۆکە بە ھەمیشەیی بکات و ھەم دەستورێکیش بنووسنەوە کە بە ”ڕێکوپێک“ی خەونە سوڵتانییەکانیان دەستەبەربکات. ھەموو ئاماژەکان ئەوەمان پێدەڵێن حکومەت و پەرلەمانی داھاتوو دوو فەرمانبەری دەست لەسەر سنگی خێزان و بنەماڵە سیاسییەکان دەبن و تەنھا سیاسەتێکی ئاساییشی نیشتیمانیی کە بکرێت ھەیانبێت و بیریلێبکەنەوە بریتیی دەبێت لە دەرکردنی ئەو یاسایانە و پیادەکردنی ئەو سیاسەتانەی کە بتوانێت بەرژەوەندییەکانیان بپارێزێت، نەک پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی وڵاتەکە. بۆیە ئەو حکومەتەی کە دروستدەکرێت دەبێتە یەکێک لە حکومەتە ھەرە ترسناکەکانی ناو مێژووی دوای ڕاپەڕین. حکومەتێکی وا نابێت ھەموو ھێزەکان تیایدا بەشداربن، بەڵکو پێویستە ھێزە بەرپرسەکان لەدەرەوەیدا بن و خەریکی چاودێریکردنێکی ڕۆژانە و بەردەوام و وردی کار و بڕیار و سیاسەتەکانی بن. (٢) حکومەتی باش زۆربەی کات رۆڵی ئاگرکوژێنەوە دەگێڕێت و پڕۆژە و پلانەکانی ناکاتە ھۆکارێک بۆ کەوتنەوەی ئاگر و حەریقی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی، بەڵام لە ھەرێمی کوردستاندا ھەر لە ئێستاوە مەترسیی گەورەی ئەوە ھەیە کە حکومەتی داھاتوو پلانی خستنەوەی ئاگرێکی گەورەی لەناو کۆمەڵگای ئێمەدا ھەبێت، کە ئاگری نووسینەوەی دەستوری ھەرێم دەبێت. بۆیە، بە بۆچوونی ئێمە، یەکێک لەو ئاگرە گەورانەش کە پێویستی بەوە ھەیە لە ئێستاوە ڕۆڵی ئاگرکوژێنەوەی بۆ بگێڕین، بریتییە لە پڕۆژەی تێپەڕاندی دەستورێکی سوڵتانیی بۆ ھەرێمی کوردستان. پێدەچێت کوتلەکانی ناو پارتی لەڕێگای دابەشکردنی ڕۆڵەکانیان لەناو حکومەتی داھاتوودا، مەسروری کوڕ بۆ سەرۆکی حکومەت و نێچیری برازا بۆ سەرۆکی ھەرێم، بە وردیی دەسەڵاتە گرنگ و سەرەکییەکانیان لە نێوان خۆیاندا دابەشکردبێت. ھاوکات گەورەترین پڕۆژەی ستراتیژیی ئەم حکومەتەی پارتی، لە دوای ریفراندۆمە شکستخواردووەکەوە، بریتیی دەبێت لە وەدیھێنانی خەونی بە سوڵتانییکردنی ھەمیشەیی دەسەڵاتدارێتییەکەی ھەرێم، ئەویش لەڕێگای دانانی دەستورێکەوە بۆ ھەرێمی کوردستان و ریفراندۆمکردنێکی ساختە و پڕ تەزویر، لەسەری. (٣) لەم قۆناغەدا و دوای ئەوەی پارتیی بۆ یەکەمینجار لەبەر زیاد لە ھۆکارێک، کە بۆ ھەمووان ئاشکرایە، بە ژمارە بوو بە گەورەترین ھێزی سیاسیی، دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی حکومەت پێکبھێنێت. لەم ھەلومەرجەشدا ئەم ھێزە گەورەترین ھەلی مێژوویی لەبەردەستدایە کە خەونە سوڵتانییەکانی بھێنێتەدی. ئەوەی ھەر لە ئێستاشەوە ڕوونە ئەو راستییەیە کە پارتی پاش دابەشکردنی رۆڵی کاراکتەرە سیاسییە سەرەکییەکانی ناو خۆی و بە پێچەوانەی ئەزموونی تەوریسی سیاسییەوە لەناو حیزبەکانی تردا، نەخشەی پلانێکی تەوریسکردنی داناوە کە گرتنەدەستی جومگە سەرەکییەکانی دەسەڵاتە لە ھەرێمدا، گواستنەوەی ھەیمەنەی بنەماڵەیە لەناو حیزبەوە بۆ ناو حکومەت. پارتی دەیەوێت نەک تەنھا گوڵبژێری ئەو حیزبانە بکات کە دەیانەوێت لە حکومەتەکەیدا بەشداربن، بەڵکو دەیەوێت ڕۆڵبژێری سیاسیی ئەو ھێزانەش بکات کە دەچنە ناو حکومەتەکەیەوە. واتە پارتی بەکردار ئیملای سیاسەتی داھاتووی ھەرێم دەکات، ھەم ئەو ھێزانە بۆ حکومەت ھەڵدەبژێرێت کە خۆی دەیەوێت و ھەم ئەو ڕۆڵانەشیان بۆ دەستنیشاندەکات کە دەبێت بیبینن. پڕۆژەی ئەم دەستورە تۆپە ئاگرێکە و خلۆردەکرێتەوە بۆناو کۆمەڵگای ئێمە، مەترسییەکەشی لەوەدایە، وەک ئەوەی لە مۆدێلی تورکیای ئەردۆگاندا بینیمان، دەستورێکی سوڵتانیی ”رێکوپێک“ بە ریفراندۆمێکی شکڵییانەی پڕ تەزویر تێپەڕێنرێت. پێدەچێت حیزبەکانی تریش، وەک پیشەی ھەمیشەییان، کاتی باوێشک و وەنەوزی سیاسییان ھێندە زۆر بێت، نەک ھەر نووزەیان لێوە نایەت، بەڵکو ڕێکوپێک دابنیشن و ھێندەی بیر لە شوێنگەی سیاسیی داھاتووی خۆیان لەناو ئەم حکومەتەدا دەکەنەوە، ھێندە بیر لە کەوتنەوەی ئاگرە گەورەکەی ناو کۆمەڵگاکە نەکەنەوە. (٣) بەبۆچوونی ئێمە بزوتنەوەی گۆڕان لە پێش ھەموو ھێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانی ترەوە بەرپرسیاری سەرەکیی ئەم دۆخەیە، ئەم ھێزە ئەگەرچی ڕووی لە پوکانەوەی سیاسیی و خلۆربوونەوە و کەوتنێکی گەورە و سەرتاسەرییە، بەڵام ڕەنگە یەکێک لە ئەگەرەکانی ھەڵسانەوەی بریتیی بێت لەوەی ڕێگربێت لە پیادەکردنی ئەو سیناریۆ سیاسییانەی لەسەرەوە باسمانکردن و نەھێڵێت بەم ئاسانییە تێبپەڕن. ئەمەش کاتێک ئەگەری دروستبوونی ھەیە کە ڕۆڵی ھێزێک ببینێت کە”نا“ بەو دۆخە نالەبارە بڵێت و لەگەڵ ھێز و بەشە جیاوازەکانی تری ئەم کۆمەڵگایەدا و لەسۆنگەی ھەستکردن بەمەترسییەکانی ئەم پرۆژە سوڵتانییە، کۆببێتەوە. بزوتنەوەی گۆڕان دەبێت بە ڕاشکاوی وەڵامی ھەندێ پرسیاری بێبەزەیی بداتەوە، ئایا بۆچی پێش چەند مانگێک بەنھێنیی و بێ ئاگاداریی ڕای گشتیی، تەنانەت بێئاگاداریی زۆرێک لە کەسایەتیی و ئەندامانی حیزبەکەی خۆشی، دەنگی بە یاسای ھەڵپەساردنی سەرۆکایەتی ھەرێم دا و پارتی لەو ئیحراجییە سیاسییە گەورەیە رزگارکرد کە ڕووبەڕووی بووبووەوە؟ ھەروەھا بۆچی لەداھاتووشدا دەچێتە ناو حکومەتێک کە یەکێک لە پڕۆژەکانی ھەڵوەشاندنەوەی ئەو یاسایەیە کە ئەوان دەنگیان بە ھەڵپەساردنی دا. لەوەش کارەساتبارتر پلانی تێپەڕاندنی دەستورێکە کە ئەوان لە ڕابردوودا دژایەتیی سەرسەختیان دەکرد و لەسەر ئەمەش ڕووبەڕووی سزادانێکی سیاسیی گەورە بوونەوە، کە لە داخستنی پەرلەمان و دەرکردنی سەرۆکەکەی و وەزیرەکانی ئەواندا بەرجەستەبوو. (٤) ھەم ئێمە و ھەم نووسەرانی تر و ژمارەیەکی بەرچاوی رۆژنامەنووسان و رێکخراوانی کۆمەڵگای مەدەنیی لە ڕابردوودا چەندین جار تاووتوێی مەترسییەکانی دەستورێکی سوڵتانییمان بۆ ھەرێمی کوردستان کردووە. ئەوەی لە ئێستا و داھاتووشدا گرنگە بیرکردنەوەیە لە ئایندەی ھاونیشتیمانیانی ئەم ھەرێمە و لە مۆدێلی ڕێکخستنی کۆمەڵگا سیاسییەکەی و لە شێوازی پێکەوەژیانی دانیشتوانەکەی. بۆیە سەرەکییترین کارێک ھێزە سیاسییە بەرپرسەکان کاری لەسەر بکەن بریتییە لە ڕێگەگرتن لە دەستورێکی سوڵتانیی و کۆبوونەوەی ئەو ھەموو دەسەڵاتانە لە دەستی خێزانێکی سیاسیدا. ھاوکات گەڵاڵەکردنی چوارچێوەیەکی دەستوریی کە ئەم ھەرێمە لە مەرکەزییەتی حیزبیی و لە تەوریسی خێزانیی سیاسیی ڕزگاربکات. ئەوەی ئێمە بە گرنگی دەزانین ئەوەیە کە نەک تەنھا سیستمە سیاسییەکەی ھەرێم پێویستە بکرێت بە سیستەمێکی پەرلەمانتاریی، بەڵکو ھاوشان بەوەش پێویستە کۆتایی بەو مەرکەزییەتە سیاسییە بھێنرێت کە لە ھەولێردا ھەیە و بڕێکی زۆری دەسەڵاتەکان بەسەر پارێزگاکاندا دابەشبکرێن. بەمەش مۆدێلێکی نوێ لە دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبردن دادەھێنرێت و لێپرسینەوەی دانیشتوانی پارێزگاکان لە کاربەدەستەکانیان چالاکتر دەکرێت و مەرکەزییەت و ھەیمەنەی ڕەھای خێزان و ھێز و ناوچەیەک بەسەر سیستمی سیاسیی ھەرێمدا، ناھێڵرێت. ئەم ھەنگاوە ڕەنگە بتوانێت نەفەسێکی دیموکراسیی بۆ کۆمەڵگای ئێمە بگێڕێتەوە و ئاساییشی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی داھاتوومان بپارێزێت.

■  هونەر تۆفیق بەپێ ی ئەوەی حکومەتی نوێ ی هەرێمی کوردستان کاپتنەکەی مەسرور بارزانی دەبێت ۰ کۆمەڵێک گۆڕانکاری ئەرێنی و نەرێنی بەسەر ئەزموونی حوکمداری کورددا دێت ۰  یەکێک لەو ئەگەرە باشانەی ئەو حکومەتەی پیاوی یەکەمی موخابەراتی کوردی سەرۆکایەتی دەکات پچڕاندنی سوپایەکە لە دابەستەی بەناو هونەر مەند و داهێنەر کە دەوری کابینەکەی نێچیرڤان بارزانی کۆببونەوە ۰ ئەم سەرۆکە تازەیەی حکومەت بە پێ ی داخراوی مەیلە محافزکارانەکەی کەمترین پەیوەندی بەو زومرە مفتەخۆرانەوە هەیە کە لە کابینەکانی پێشوی ئامۆزاکەیدا ڕۆڵ و بایەخیان هەبووە ۰ هەروەها ئەو وەزیر و کاربەدەستانەی کە سەرچاوەی قەیران و گەندەڵەکانی حکومەتەکانی رابردوو بوون ئەم پیاوە مخابەراتیە لە حکومەتەکەی خۆیدا دوریان دەخاتەوە ۰ پێدەچێت بەشێک لە گەندەڵیەکانیشیان بخاتە ڕوو بۆ ئەوەی جیاوازی ئیدارەدانی خۆی لەگەڵ ئامۆزاکەیدا نیشانی ڕای گشتی بدات ۰ پەیوەندی هەرێم بە تورکیاوە گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا دێت لەبەر ئەوەی ئاستی پەیوەندی نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ تورکیادا ٫ لە ئاستی شەخسی نێوان خۆی و ماڵباتی ئەردۆغاندایە ۰ بەڵام مەسرور بارزانی نزیکایەتی لەگەڵ میت و دەزگای سەربازی تورکیادایە ۰ چۆنیەتی و جۆری ئەو پەیوەندیەش کاریگەری دەبێت لەسەر پەیوەندی هەرێم بە ئەنقەرەوە ۰ لەبەر ئەوەی دەستەڵاتەکانی سەرۆکی هەرێم هێشتاکە لای سەرۆکی حکومەتە ۰ روون نیە ئالیەتی بە سەرۆکی هەرێم بوونی نێچیرڤان بارزانی کەی و چۆن دەبێت ۰ سەرۆکی نوێ ی حکومەت لە ڕێگەی پارلەمانەوە بە هەموارکراوی جارێکی تر ئەو دەستەڵاتانە بگەڕێنێتەوە بۆ سەرۆکی ئایندەی هەرێم ۰ بەشێکی هەر لای خۆی بهێڵێتەوە بەتایبەتی ئەو دەستەلاتانەی پەیوەندی بە ئاسایش و دەزگای مخابەراتەوە هەیە ۰ بۆ ئەوەی نەیار و بەربەستیەکانی بەردەمی نەهئڵێت ۰ لە پەیوەندی بە شەریکە حوکمەکانیەوە ۰ بەتایبەتی بە یەکێتی نیشتمانیەوە ۰ ئەزموونێکی جیاواز دەکەن ۰ بەپێ ی موحازکاری و پەنهانیەکانی سەرۆکی ئەم کابینەیەوە ۰ رووبەڕووی شەریکەکانی حکومەت لە حیزبەکانی دیکە بە قۆناغێکی سەختی میزاج و بڕیاردا تێدەپەڕن بەتایبەتی جێگرەکەی ۰ چونکە کابینەی نۆیەم دەبێتە کابینەی مەرجدار بۆ وەزیر و هاوکارەکانی ۰ نەک شەراکەتی هاوبەش لە بڕیار و بەرێوەبردندا ۰

■  هادی حەمەرەشید بە مەبەست و بەبێ مەبەست، لە چەندین پۆستدا ئەو گلەییەم بەرچاو کەوتووە; کە بۆچی خەڵکێکی زۆر بێدەنگن لەو هەنگاوە نوێیانەی یەکێتی بە ئاراستەی خۆفرۆشی زیاتر بە وڵاتانی هەرێمایەتی؟! بۆچی بە داخستنی بارەگاکانی (تەڤگەری ئازادیی) لەلایەن یەکێتییەوە، زۆرێك لەوانەی کە قسە و هەڵوێستیان لەسەر زۆر بابەت و پرۆسەیتر هەبووە وا ئێستا بێدەنگ و خەمساردن؟! باسەکە تێکەڵ بە هۆکارە ئایدۆلۆژیی و حیزبییەکان ئەکرێت، لەکاتێکدا (بە سانایی) زوو وتمان: تەڤگەر و پێشتریش پارتی چارەسەر کوڕێکی شەرعیی و میراتگرێکی حەقیقیی پەکەکە نەبوون و نین. بۆ خۆیان زیاتر لە دوو دەیەیە لە دڵداریی و موغازەلەی یەکێتی و ماڵی تاڵەبانیدان، ئێستاش کە یەکێتی وەك ئیلتیزاماتێك بەرامبەر بە تورکیا هەرچی ئەکات، هێندەی کێشەیەکی ناوخۆیی و شەڕێکی نێوان تەکەتولە جیاوازەکان کاریگەریی لەسەر ئازادیی بیروڕا هەیە، تەڤگەر ئەوەندەی ڕۆڵەی دڵسۆزیی یەکێتی بوون، هیچ سەروسەودایەکیان لەگەڵ ڕێبازی ئاپۆ و پەکەدا نەبووە و ناشبێت! ئەمە پاساو نیە بۆ کردە دزێوەکانی یەکێتی، ئازادیی دەربڕین درۆیەکی گەورەیە لەلایان، کەی بیانەوێت هەموو مێزەکە هەڵئەگێڕنەوە بەسەر هەرکەسێکدا کە کاتی هاتبێت و بیانهەوێت! بەڵام لە بنەڕەتدا پرسیارەکە ڕەوایە و هێشتا حەقە فراوانتریش بکرێت; بۆچی ئەوانەی کە پێشتر لە پەنهاندا و تاك و تەرا نۆکەرایەتی بێگانەیان ئەکرد، ئێستا بە ئاشکرا و لە ڕۆژی ڕووناکدا و بەکۆمەڵ جاڕی جاشایەتیی و سەرشۆڕیی ئەدەن؟! بۆچی بەرەی ئازادیخوازان ئەو پاشەکشە گەورەیەیان کردووە؟! بۆچی ڕووناکییەکی ڕاستەقینە بەدی ناکرێت؟! بۆچی وڵاتفرۆشان دەنگیان دلێر و نیشتیمانپەروەران نوزەیان لەبەر بڕاوە و بە ئاستەم هەست بە مانیشیان ناکرێت؟! ئەسڵەن بۆچی خۆپێگەیاندن و هاوڕێ و ڕێبازفرۆشیی و تەسلیمبوون بە خواستە کەسیی و خێزانییەکان بووە بە فەزیلەت و (دیپلۆماسیەتی باڵا!)؟!! دڵنیام بەشێك لەهۆکارەکان ڕوونن، هەریەك لە ئێوە توانای یاداشت کردنی چەندین خاڵ و سەرنجتان هەیە لەوبارەیەوە، بەڵام دیارترین و سەرەکیترین هۆکار نەمانی سەرکردە و ڕابەرێکە کە بتوانێت هەم ئیدارەی ئەم لەشکرە ناڕازییە بدات و دیسانیش لە پانتایی گشتیدا ئەوەندە بە "دژە گەندەڵ" و "دژە ناپاکان" ناسرابێت، تاك و تەرا نەبێت خەڵکی نەوێرن بە ئاشکرا سەودا و مامەڵە بە خۆیان و چارەنووسی نیشتیمانەکەشیانەوە بکەن. نزیك بەسەدەیەکە کورد بەبێ سەرکردە و ڕابەر نەیتوانیوە بەردێك بخاتە سەر بەردێك، جا ئەو سەرکردە و ڕابەرانە چاکیان کردبێت یان خراپ، ڕۆڵیان نکولی نەکراو بووە. (ڕۆڵی سەرکردە و کاریزما، بابەتێکی جیاواز و سەربەخۆیە، ئەرکی ئەم چەند دێڕەی ئێمە نیە) بەڵام لەناو ئەو سەکردانەدا #نەوشیروان_مستەفا وەك مۆمێك سووتا، گەنجیی و کامڵیی و کۆتایی تەمەنی، دەرفەتێك بوو کە بە ئێمە درا، ئەتوانرا لەڕێگایەوە زۆر بەردی گەورە لە بناغەی تەلاری فەرمانڕەوایەتیدا دابنێین و نەمانکرد، نەکرا چونکە لەشکری خۆپەرستان و فورسەتتەڵەبان هێندە بەرفراوان بوون(لە هەموو لایەك) بڕستیان لە کاکە نەوەی هەمووان و کەمینەیەکی کەم بڕیی بوو! زۆر لەسەر ئەو پیاوە وتراوە، تەنانەت بەشێك لە فورسەتتەڵەبان کە بۆ ڕۆژگارێك و سەردەمێك هەلی هاوڕێیەتی ئەویان بۆ رەخسابێت، ئێستا بازرگانی بە وێنە و ڕووداو و بەسەرهاتەکانییەوە ئەکەن، ( ناڕەوایە بڵێین هەموو جوڵە و ئاکتێکی ئەم پیاوە تەواو و بێ هەڵە بووە، هەر خۆی لە کتێبەکانیدا دانیناوە بە کۆمەڵێك هەڵەدا کە لە بەرکەوتنی ڕۆژانەیدا ڕوویداوە، ئێمەومانانیش ڕاشکاوانە تا لەژیاندا بوو بۆچوونەکانی خۆمانمان ڕووبەڕوو و ناڕاستەوخۆش لە ڕێگای وتارەوە خستووەتە ڕوو). بەڵام ئەتوانین بە دەنگی دلێر و بڵند بڵێین; سەرکردەیەکی منەوەر و خوێندەوار و پاك و تێکۆشەر و نیشتیمانپەرەوەر بوو، تاوانی سیاسیی و ناپاکیی نیشتیمانیی لەفەرهەنگیدا نەبوو، بگرە زۆر ڕادیکاڵانە دژ بوو بە نۆکەرانی بێگانە و توند بوو دەرهەق بە گەندەڵ و پاشەڵپیس و داڕزاوانی ئەخلاق، نە لە سەنگەر و بەرەی تێکۆشانی چەکدارییدا هەڵهات و نە لە سەنگەری خەباتی مەدەنیدا چاوشۆڕیی دوو بنەماڵەی دەسەڵاتدار بوو، تا کۆتا ڕۆژەکانی تەمەنی بەپێوە بوو، تەنانەت مردنەکەی بۆ خەڵکیی زۆر لەناکاو و کتوپڕ بوو، چونکە تا چرکەکانی راگەیاندنی مردنەکەشی خەڵکی بێ دەرەتانی کوردستان چاوەڕێی لێدوان و قسە ئارامبەخش و پڕ ورە و وزەکانی بوون. بەکورتی ئەم مەرگە بۆشاییەکی گەورەی بەجێهێشت، لەگەڵ خۆیدا بەشێکی زۆر لە ئومێدی برد، قەڵایەك بوو بە سارا و پشتی ئەوانەی شکاند کە چاوەڕێی ئایندەیەك بوون کە جوانتر بوو لەمەی ئەمڕۆمان، ئێوە ببینن لەدوای ئەم مەرگەوە چۆن قۆناغی(چەك ڕوو بەخوار) و هەڵکردنی ئاڵای سپی لەلایەن هاوڕێکانییەوە دەستی پێکرد؟! ببینن چۆن (بەناو) سەرکردەکانی کورد و سیمبۆلەکانی هەردوو ماڵبات لەپشتی مێز(ستەیج)ـی کۆنگرەی ڕۆژنامەنووسییەوە تەمەلوق بۆ بەغدا و ئۆردۆگان و هەموولایەك ئەکەن؟! چۆنیش بڕیاربەدەستی بزووتنەوەکەی (عاقڵ) و بێدەنگ زوو زوو بەیعەت بەم دز و خۆفرۆش و خاکفرۆشانە ئەدەنەوە! دیسان چۆن هەموو سەرکردەی حیزبەکان(بە کۆن و نوێیانەوە) کڕ و بێ جوڵەن(جوڵە نەك هات و هاواری بازرگان و تازەپیاکەوتووەکان)! چ ڕۆژگارێکی ڕەشە! لە وەها دۆخێکدا فیعلەن کەمینەی ئازادیخوازان فریای چەند دۆسێی دزێوی گەندەڵیی و نۆکارایەتیی و وڵاتفرۆشیی بکەون؟! بۆچی خەڵکی وڵاتەکەمان سەرگەرم بکەین بە کۆمەڵێك ئومێدی موزەیەفەوە، هەرچەندە تا "دوا پشوو ڕێبواری ڕێگای ئازادیی" ئەبین، بەڵام "نالی"ووتەنی: منم سەرکردەتان بۆ لەشکری غەم دەترسم من بڕۆم، بشکێ سوپاتان بەڵێ کە ئەو ڕۆیشت، شکا سوپامان، پێویستمان بە خۆڕێکخستنەوە و بیرکردنەوەیەکی قوڵە لەوەی "چی بکەین؟" چۆن تەلیسمی ئەو کۆچە ناوادەیە بشکێنین و لەنوێوە تێهەڵچینەوە، پەیامی تەسلیم نەبوون بە نەمریی بهێڵینەوە؟

■  هێمن عەبدوڵڵا پاش چاوەڕوانییەكی چەندین هەفتەیی، پارتی خۆی یەكلاییكردەوە كە دەیەوێ پێكهاتەی حوكمڕانی لە چوار ساڵی داهاتوودا چۆن بێت. ئەمجارە پارتی ئامادەیە بۆ قۆناخێكی نوێ ، سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان كارا دەكرێتەوەو نێچیرڤان بارزانی دەبێتە سەرۆكی نوێی هەرێمی كوردستان ، پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی كوردستان بڕیاری لێدراوەو، مەسروور بارزانی سەرۆكایەتیی دەكات .  ئەو گەنگەشەیەش كە لەنێو پارتیدا هەبوو لەسەر چالاككردنەوەی پۆستی سەرۆكی هەرێمی كوردستان تەواوبووە. نێچیرڤان بارزانی لە چوار ساڵی داهاتوودا سەرۆكی بەرزترین دەسەڵاتی جێبەجێكردن دەبێت لە كوردستاندا . وەك سەرۆك بارزانیش هەفتەی رابردوو لە دانیشتنێكیدا بە میدیاكارانی كوردستانی گوت، لە چوار ساڵی داهاتوودا كوردستان دەبێتە خاوەنی دەستووری خۆیشی. دوای ئەو یەكلاییبوونەوەیەی پارتی و كردنەوەی گرێكوێرەكە، دوو پرسیار پێویستیان بە وەڵامە: یەكەم، شەریكەكانی پارتی لە چوار ساڵی داهاتوودا چۆن بەشداردەبن؟ دووەمیش كوردستانە بەهێزەكەی پارتی لە چوار ساڵی داهاتوودا چۆن وەدیدێت لە قۆناخی سەرۆكێكی تازەی هەرێمی كوردستاندا؟ وەڵامی پرسیاری یەكەم دەكەوێتە سەر ئەوەی كە هەریەكە لە یەكێتی و گۆڕان بە كام لەو پۆستانەی بۆیان دانراوە رازی دەبن و كامیان چی بەردەكەوێ؟ بۆنموونە وەك كەسێكی ئاگادار لە دانووستاندنەكانی نێوان پارتی و یەكێتی باسیكرد، یەكێتی داوای لە پارتی كردووە پۆستی جێگری سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ گۆڕان بێت و ئەوان جارێكی دیكە جێگری سەرۆكی حكومەت وەربگرنەوە، بەڵام لەوەشدا یەكێتی بەتەما نییە قوباد تاڵەبانی لەو پۆستە دابنێتەوە و تەمای هەیە حاكم قادر دابنێت.  پاساویشیان بۆ ئەو گۆڕانكارییە ئەوەیە كە حاكم قادر بەحوكمی ئەوەی پارتی بەربژێری سەرۆكی حكومەتی گۆڕی ، ئەوانیش دەیگۆڕن و دەیكەنە كەسێكی ئەمنی و، باشتر لە قوباد تاڵەبانی دەتوانێ لەگەڵ سەرۆكی نوێی حكومەتدا بگونجێ و ئیش بكات. ئەگەر وەك یەكێتی داوایكردووە گۆڕان پۆستی جێگری سەرۆكی هەرێمی كوردستان وەربگرێت و یەكێتی بتوانێت گۆڕان لە بوونی دوو جێگر لەسەرۆكایەتی حكومەت دوورخاتەوە ، ئەوكات رەنگە یەكێتی لەجیاتی بێگەرد تاڵەبانی، قوباد تاڵەبانی بۆ پۆستی سەرۆكی پەرلەمان بەربژێر بكات و هێمن هەورامی ببێتە جێگری .  چونكە هەردووكیان لە هەڵبژاردنی ئەو دواییەدا سەرۆكی لیستی حیزبەكانیان بوون و ئێستاش پەرلەمانتارن . بەڵام لەو نێوانەدا دیار نییە پشكی ماڵباتی كۆسرەت رەسووڵ چی دەبێت و بەو دابەشكردنە رازی دەبن؟ چونكە ئەوانەی لەوەوە نزیكن لەجیاتی حاكم قادر باسی دەرباز كۆسرەت دەكەن كە ببێتە جێگری سەرۆكی حكومەت . وەك دەشزانین ئێستا یەكێتییە نوێكان بەرەو كۆنگرە دەڕۆن و سێ باڵەكەی ناوی هەریەكەیان خەریكی جێپێ قایمكردنن بۆ كاتی كۆنگرە و پێیان گرنگە لەنێو حكومەت و حوكمڕانییەوە هەژموونیان بۆ قۆناخی پاش كۆنگرە بچەسپێنن. بۆ وەڵامی پرسیاری دووەمیش بەشی هەرە گرنگی ئەوەیە كە هەرچەندە پارتی بە دانانی مەسروور بارزانی، رووخسارێكی نوێ دەداتە سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتەكەی و خوێنێكی نوێیان تێدەگەڕێنێت . پارتی بە دانانی نێچیرڤان بارزانی وەك سەرۆكی هەرێمی كوردستان ئەوە دووپاتدەكاتەوە كە دروستكردنی كوردستانە بەهێزەكە پێویستی بە ئەزموون و شارەزایی و كەسایەتیی كاریگەری نێچیرڤان بارزانی بۆ سەرۆكایەتیی وڵات هەیە. ئەمەش دروست ئەو شتەیە كە نەك هەر شەریكە ئایندەییەكانی پارتی بەڵكو لەسەر ئاستی ئیقلیمی و نێودەوڵەتیش چانسی كرانەوەی زۆرتر و بەهێزبوونی كوردستان زیاتر دەكات. هەڵبەت كوردستانی بەهێز تەنیا بە گۆڕین و دابەشكردنی پۆست و كەسەكان ناكرێ و پێویستی بە هەنگاوی گەورە و بوێرانەشە . لەم رۆژانەدا لە سوێد ئەندازیارێكی كوردی زۆر سەركەوتوو باسی ئەو پڕۆژەیەی بۆ دەكردم كە لە ئەفریقیا ئیشی لەسەردەكات و سوود لە وزەی خۆر وەردەگرێ و دەیگۆڕی بە كارەبا و بە كێبڵ لەژێر دەریاوە دەیگەیێنێتە ئەوروپا.  ئەو دەیگوت كاتێك دەست بە پڕۆژەكە كراوە، زۆربەی خەڵك لە ئەوروپا پێكەنینیان پێهاتووە و گوتوویانە سەرناگرێ، بەڵام ئەو دەیگوت سەركردە بوێرەكان لە ئەوروپا ئیشەكەیان كرد و سەریشیگرت. لای ئێمەش نموونەی وامان هەبوو و كاتی خۆی پڕۆژە نەوتییەكەی پارتی بە خەون دەزانرا، بەڵام دواتر دەركەوت بوێریی نێچیرڤان بارزانی سەریگرت و كوردستانی خستە سەر نەخشەكە و بەهێزی كرد ، هەر ئەوەش زۆر یارمەتیدەری بوو كە دوای گشتپرسی و 16ی ئوكتۆبەر ، هەرێمی كوردستان بهێڵێتەوە . جا پێموایە قۆناخی داهاتوو بوێرییەكی نوێی پێویستە و دەكرێ ئەمجارە لەپەنای پەرەپێدانی كەرتی نەوت ، لە بواری پەرەپێدانی تەكنەلۆژیا و ئابووریی نانەوتیدا بێت، كە هەموو دنیا خەریكیەتی و ئەوانەی زووتر دەستیانپێكردووە وڵاتەكانیان زۆرتر بەهێزكردووە.   * روداو   

■  دێنیس ڕۆس. وەرگێڕانی: ئارام مەحمود .. سیاسەتەكان بەرجەستەبكات، نەك تەنها سیاسەت، ئەمڕۆ دۆخێكی دابەشبوونی توند هەیە، بەوەش هەموو بژاردەكان دوو سەرە دەبن بێئەوەی چارەسەرێكی مامناوەند بوونی هەبێت.   لە وەڵامی كوشتنی ڕۆژنامەنوسی سعودی (جەمال خاشقچی)، پێویستە لەسەر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا یان سزای سعودییەو هەوڵی ناچاركردنی (محەمەدبن سەلمان) شازادەی جێنشین بدات بە وازهێنان لە دەسەڵات، یان زۆر بەسادەیی پرسەكە لەبیربكات، چونكە بەرژەوەندییەكانی واشنتۆن لە شانشینی سعودی یەكجار زۆرە. سەرۆك ترەمپ ئاڕاستەی دووەمی هەڵبژارد، چاوپۆشی لە بەهاكانی ئەمریكا كرد لەڕێی ڕاگەیاندنی ئەوەی، بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە سعودییە بایەخی زیاترە لە ئەگەری ئەوەی شازادەی جێنشین فەرمانی كردبێت بە كوشتنی یەكێك لە ڕۆژنامەنووسەكان. بەداخەوە، هەر سەرۆكێكی ئەمریكی لە (فرانكلین دیلانۆ رۆزڤێڵت)وە، وای لە بەهاكان نەكردووە بەشێكی بنەڕەتی بێت لە نزیكی واشنتۆن لە بەرانبەر سعودییە، بەڵكو بەپێچەوانەوە، هەر یەكێك لەوان- هاوشێوەی ترەمپ-بەرژەوەندییە ئەمریكییە دیاریكراوەكانی لەسەر ئاستێكی بەرتەسك پێشخستووە، ڕاستە ئەوان كەمتر بەخشندە بوون لە سەرۆكی ئێستا، بەڵام نەوت‌و ئاسایش ئاماژە تایبەتییەكانی سیاسەتی واشنتۆن پێكدەهێنن، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا چاوپۆشیكرد لە سیاسەتی ناوخۆیی سعودییە‌و پشتیوانیكردنی خوێندنگە ئاینییە توندڕەوەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.   زۆرێك لە كۆنگرێسی ئەمریكا هیوادەخوازن سود لە كوشتنی (خاشقچی)ببینین، لە توندكردنەوەی نزیكبونەوەی واشنتۆن لەسعودییە، بەڵام بەهۆی بۆچونی ترەمپ كە سعودییەكان زۆر گرنگن بۆ نرخی نەوت‌و هەلی كار لە ئەمریكا، ئەركەكەیان قورس دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا هەوڵی سەپاندنی سزای زیاتر دەدەن بەسەر سعودییەدا، تەنانەت ڕەنگە لەڕێی بەركارهێنانی یاسای (ماگنیتسكی) وەك هەوڵێك بۆ سەپاندنی سزا بەسەر خودی شازادەی جێنشین دا. لەبری دروستكردنی قەیران، پێویستە لەسەر كۆنگرێس پرسیاربكات چی پێویستە لەسەر ویلایەتە یەكگرتووەكان هەوڵی بەدەستهێنانی بدات، دوو ئامانجی بنەڕەتیش هەیە: یەكەمیان، ئاڕاستەكردنی پەیامێك كە ناوەڕۆكەی ئەوەیە بەتەواوی وەك ئەوەی ڕوسیا كردی لە ژەهراویكردنی سیخوڕێكی پێشوی لە بەریتانیا، بەوەش كوشتنی ڕۆژنامەنوسێكی ئۆپۆزسیۆن لەلایەن سعودییەوە كارێكی قبوڵنەكراوە، پێوەرە جیهانییەكان گرنگن، لەكاتی پێشێلكردنیدا پێویستە تیمی پێشێلكاری باجەكەی بدەن. دووەم: كاریگەری دروستكردن لەسەر ڕەفتاری شازادەی جێنشین لە داهاتوودا، نابێت ئامانج لە سزادان خۆی ببینێتەوە لە سەلماندنی تێڕوانین بەتەنها، بەڵكو سزادانی دەسەڵاتدارانی سعودییەو هاندانیان بە گرتنبەری سیاسەتێك كە بەشێوەیەكی گەورەتر خوێندنەوەی بۆ كرابێت، بەتایبەت كە ئەگەری مانەوەی شازادەی جێنشین بۆ ساڵانێكی زۆر هەیە.  هەریەكێك لەم ئامانجانە پێویستی بە نزیكبونەوەیەكی هاوبەشە لەنێوان سەرۆك ترەمپ‌و كۆنگرێس، ڕەنگە ئەوەش زۆر دوور نەبێت، سەپاندنی سزا بەسەر شازادەی جێنشین دەنگی پێویست كۆناكاتەوە بۆ پوچەڵكردنەوەی ڤیتۆی سەرۆكایەتی، بەڵام هەڵپەساردنی فرۆشتنی هەندێك چەك بە سعودییەكان لە ئاكامی زۆرینەی ڕەهای هەردوو پارتەوە دەبێت‌و، ترەمپ نایەوێت تێیپەڕێنێت، وێڕایی ئەوەش، ئەتوانێت بەهانە بهێنێتەوە كە خۆی لە هەندێك لە ڕێوشوێنە توندەكان لاداوەو لەهەمان كاتدا بتوانێت سیستمی دژە موشەكی‌و سیستمی بەرگری بداتە سعودییەكان، هەروەها ئەكرێت سزایەكی لۆژكیش بسەپێنرێت بە لەچاوگرتنی بۆردومانی تۆقێنەری سعودییە لە یەمەن. ڕەنگە سەپاندنی سزاش لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا بەشداریبكات لە بەدیهێنانی ئامانجی دووەم، كە ئەویش هاندانی سعودییە بۆ گرتنبەری سیاسەتێكی كەمتر هەڵشەو هەڵپەكار، سازشكردنەكانی رابردوو كە پێیوایە ئەوان" پارێزگاری لەبازاڕیكی نەوتیی هاوسەنگ دەكەن لەكاتێكدا واشنتۆن بایەخ بە ئاسایشیان دەدات" ئەو واقیعەی پێچەوانە كردەوە كە سعودییەكان پێویستیان بە ویلایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا بووە وەك لایەنێكی زامنكەر بە ڕووی هەڕەشە دەرەكییەكان‌و تائێساش هەروان، ئەوەش هێزە دەدا بە واشنتۆن.   هەروەها ڕاپۆرتەكان ئاماژە بەوەدەكەن كە ترەمپ ڕازی نییە لەو دۆخەی خۆی تیادا دەبینێتەوە بەهۆی كوژرانی خاشقچی‌و ئەوەی ئەو وەسفیكرد بە "ناشرینترین پرۆسەی شاردنەوە لە مێژوودا". كاتی ئەوە هاتووە بڕۆنە لای پادشاو شازادەی جێنشین و داوایان لێبكەن" هەڵنەسن بە ئەنجامدانی هیچ كارێكی چاوەڕواننەكراوی تر". ڕەنگە  ئەو باڵیۆزەی كە ترەمپ دەستنیشانیكردووە، كە ئەویش ژەنەڕاڵی خانەنشین جۆن ئەبی زەیدە پێویست نەبێت بە تەنها لەكاتی پێوستدا فەرمانەكان بەسەر پادشاو شازادەی جێنشیندا بدات، بەڵكو پێویستی بەوەیە واشنتۆن كەنالێكی گفتوگۆ لەسەر ئاستێكی بەرزو ڕێكخراو سەبارەت بە سیاسەت- پێویستە وەزیرانی دەرەوەو بەرگری ئەمریكا هەر سێ‌ مانگ جارێك لەگەڵ شازادەی جێنشین‌و وەزیری دەرەوەی سعودییەو ئەندامانی دیوانی شاهەنشایی بۆ تاتوێكردنی پرسەكان‌و مەترسییەكان كۆببنەوە.   وێڕای ئەوەش، كاتی ئەوە هاتووە سیاسەتە چەواشەكارییەكان ڕاستبكرێنەوە كە ڕوبەڕوبونەوەی سیاسەتی دوژمنكاری ئێران لە ناوچەكە قورسدەكات، بۆیە پێویستە لەسەر سەرۆكی ئەمریكا بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بلێت، پێشنیازێك دەخاتەڕوو بۆ چارەسەری بۆ دۆخی ئاڵۆزی نێوان سعودییەو قەتەرو، ئەو چاوەڕوانی ئەوە لە سعودییەكان دەكات قبوڵی بكەن، بەهەمان شێوە، ئەوەی پەیوەستە بەیەمەن، بانگهێشتكردن بۆ ئاگربەستی مەرجەدار بەس نییە بەوەی حوسییەكان سەرەتا شەڕ ڕابگرن، بەڵكو پێویستە لەسەر سعودییەكان تاكلایەنە ڕایبگەیەنن كە شەڕیان ڕاگرتووە بۆ ماوەی دووهەفتەو، پێویستە بڵێن یارای درێژكردنەوەیە بۆ كاتێكی نادیار ئەگەر حوسییەكان پابەندبن پێوەی، لەم ڕێگایەوە ئەكرێت ئەو قەیرانە سیاسیە هێورتر بكرێت، ڕەنگە دەرفەتێكیش لەبەردەم پرۆسەی سیاسدا هەبێت، ئەگەر حوسییەكان هاوكاریش نەبوون، لەو كاتەدا بەرپرسیارییەتیەكە دەكەوێتە سەر ئەوان‌و پشتیوانە ئێراییەكانیان. كوژرانی خاشقچی‌و گێڕانەوە گۆڕاوەكانی سعودییە وەك نیعمەتێك وابوو بەلای ئێرانییەكان‌و (توركیا)، كە سەرنجی لەسەر كارە دڕندانەكانیان لاداو، سعودییەی خستە دۆخێكی بەرگرییەوە، ئەگەر سعودییە بیەوێت ئەو واقیعە بگۆڕێت، پێویستە شازادەی جێنشین سیاسەتەكانی سەبارەت بە ئۆپۆزسیۆنەكانی بگۆڕێت‌و بەرپرسیارێتی قبوڵبكات‌و سیاسەتی بگۆڕێت‌و كەسەكانی دەوروبەریشی بە یەك ئاست، هەروەك پێویستە لە سەری سەرلەنوێ پاپەندبونی بە چاكسازی‌و گۆڕانی كۆمەڵایەتی پیشان بدات. بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، پێویستە لەسەر ئیدارەی ئەمریكا هانی گرتنبەری هەندێك هەنگاوی بدات لەوانەش: ئازادكردنی ژنە چالاكوانە زیندانیكراوەكان‌و دانانی سنورێك بۆ یاساكانی سەرپەشتیاری ژنان‌و گۆڕانی كتێبی قوتابخانەكانی سعودییە كە بەردەوامن، وەك ئەوەی لێكۆڵینەوە نوێكان دەریدەخەن" كۆمەڵەی ڕوبەڕوبونەوەی ناوزڕاندن" لە ناشرینكردنی وێنەی جولەكە و مەسیحییەكان، قورسە بانگەشەكانی شازادەی جێنشین بەجدی وەربگیرێت بەوەی  بەنیازە كۆمەلگەیەك لەسەر بنەمای زانین دروستدەكات، لەكاتێكدا هێشتا كتێبی خوێندنگەكان دروشمی مەترسیدار فێردەكەن. هیچكام لەم ڕێوشوێنانە بەرپرسیارێتی سعودییە لەكوشتنی خاشقچی ڕەتناكاتەوە، بەڵام ئەم ڕێوشوێنانە پێكەوە ڕەنگە ببێتە مایەی سەپاندنی سزا بەسەر كوژرانەكەیدا‌و پێدەچێت سعودییەش سیاسەتەكانی بگۆڕێت كە دوای پەڵپگرتن دەكات- ئەوەش دوو مەبەستن كە شایەنی ماندبونە.   دێنیس ڕۆس _ ڕاوێژكار‌و نێردەی پێشوی باڵای ئەمریكا بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست  

■  ئارام سەعید لە پرخەی خەودایت، لەپڕ دەنگێک بەرزدەبێتەوە، تەماشادەکەیت لەسەر شاشەی تیڤی نوسراوە،  بەپەلە: سەرکردایەتیی فڵان لە کۆبونەوەدایە، بە پەلە کۆبونەوەکە تایبەتە بە پێکهێنانی حکومەت. دوای کۆبونەوەکە بڕیار دەدرێت لەسەر بەشدارییکردن لە حکومەتدا، لای هەندێکی تر دوای کۆبونەوەکە بڕیاردەدرێت بەشداریی حکومەت بکەین یان نا؟ هەندیکی تر ئەڵێن کۆبونەوەکە دواخرا بۆ هەفتەی داهاتوو چونکە نەگەیشتنە ئەنجام. دواتر بەپەلەیەکی تر کۆنگرەی رۆژنامەنوسی لەسەر ئەنجامەکانی کۆبونەوە، بڕیاردرا بەردەوام بین لە کۆبونەوەکان. ئینجا قەشمەرەکان و بازرگانانی نەوت دێنە سەر تیڤی و بەناوی بەرژەوەندیی خەڵکەوە لێدوان دەدەن.  لەمە ترسناکتر بەدرێژایی مێژوو ئەو رێژەیە لە رۆشنبیر و مامۆستای زانکۆ و چاودێریی بێکەڵک نەبووە کە بەرگریی لەم قەشمەریاتە بکات، دێنە سەر تیڤیەکان و باسی گرنگیی کۆبونەوەکە دەکەن، هەوڵئەدەن پاساو بۆ ئەو هەموو دزیە بهێننەوە. فیستیڤاڵ دەکەن، بۆنەی تایبەت رێکدەخەن، پێشانگا دەکەنەوە، رەنگ دەڕێژن بەناوی هونەرەوە تابلۆی ناشرین ئەکەن، پەیکەری نامۆ دروست ئەکەن، لە هەموو بوارەکان سوپایەکی تر لەو نوسەر و هونەرمەندانە هەن کە راستەوخۆ و ناڕاستەخۆ بەرگریی لەو تاڵانکردنی ئەم هەرێمە دەکەن، سەرەرای کۆمەڵێک نوسەری ڕانتخۆر و دەرباری تاراوگە کە جگە لە جوێندان هیچ لە ئەزمونی وڵاتان فێرنەبوون. نمونەیەکی زۆر سادە، کابینەی پێشوو یەکێتی کاندیدی هەبوو بۆ چیگری سەرۆکی حکومەت، بارزانی پێی رازی نەبوو، دانەنرا! لە دێگەلە رێگەی کرا لە جێگری سەرۆکی هەرێم بچیتە هەولێرەوە، کەواتە ڕایگرن یان واز لەو قەشمەریاتە بهێنن و هاوڵاتی سیخناخ مەکەن بە کۆبونەوەی درۆ.  ئەم قەشمەریاتە دەمێ ساڵە لە هەرێمی کوردستاندا بەردەوامە، کە هەمووی جگە لە گاڵتەکردن بە خەڵک هیچی تر نیە، هەموو هاوڵاتیان باش ئەزانن کێکی گەورە لای کێیە و کێ بڕیاری دابەشکردنی دەدات! کە ئەویش بارزانیی یە، کە دواخستن و پێشختن و مەرجی دانیشتن هەموی لەدەسەڵاتی ئەودایە، ئەمانی تر خۆیان بە کۆبونەوە سەغڵەت کردوە، ئەمە لەکاتێکدایە سەرۆکێک نە شەرعیەتی یاسایی هەیە نەسیاسی، پارلەمان دائەخا!  ئیتر کۆبونەوەی چی ئەکەن!! رایگرن ئەو قەشمەریاتە بە ئازارەکانی خەڵک. کۆببنەوە.. کۆببنەوە، بەڵام وەک  رۆژی روناک دیارە، هیچ کام لەو کۆبونەوانە پەیوەندیی بە پاشەکەوتی موچە و خزمەتگوزاریی خەڵکەوە نیە، پەیوەندیی بە شەفافیەت و ئازادی رادەربڕینەوە نیە، هیچیان تیانیە بۆ خەڵک، چاکسازیی، بۆ یەکڕیزی، تەنها دابەشکردنی پلەو پۆستەکانە بەسەر حزبدا و ئەویش بۆ چەند کەسێکی دیاریکراو لە لایەن بنەماڵەکانی دەسەڵاتەوە.   بێئومێدبوون لە حکومەتی ئایندە تەواو دیارە، هاوکێشەیەکی زۆر ئاسانە، لە ماوەی رابردوو ئەم هێزانە چیان کردوە دوبارەی دەکەنەوەو رۆژبەرۆژ سنوری ئازادیی بەرتەسک دەکەنەوە، رۆژبەرۆژ ئاستی بژێوی خەڵک و ئابوری هەرێم خراپتر دەکەن، لە بەغدا شەڕی پۆستەکان و لە هەرێم بەهەمان شێوە. مۆدێلی ئەم سیاسەتکردن وشێوازی بەڕێوەبڕدنە بەسەرچووە.  کۆبونەوە راگرن، بەسە کۆبونەوە، یاخود کە ئێوە بۆ بەرژەوەندییە تایبەتەکانتان کۆدەبنەوە مەیکەن بە هەواڵی بەپەلە. مەشیکەن بە هەواڵێکی ئاسایی، پێوستمان پێی نیە.

■  بەیار عومەر عەبدوڵا  کۆی گشتی پارەی تەرخانکراو بۆ موچەی مانگانە لە هەرێمی کوردستاندا نزیکەی (٧٠٣) ملیۆن دۆلارە، لەمە نزیکەی (٢٩٩) ملیۆن دۆلاری بۆ پارێزگای هەولێرە. پارێزگای هەولێر مانگانە جگە لە (٢٩٩) ملیۆن دۆلارەکەی خۆی، (٥١) ملیۆن دۆلاری تریشی بۆ ته‌رخانکراوه بۆ سەرۆکایەتی هەرێم و حکومەت و پەرلەمان و هەمو ئەنجومەنە سیادیەکان وەک ئەنجومەنی شورا و دادوەری، لەگەڵ دیوان و ستافی وەزارەتەکان، کە هەمویان لە هەولێرن. واته پارێزگای هەولێر مانگانە بە بودجەی سیادیەوە نزیکەی (٣٥٠) ملیۆن دۆلار دەچێت بۆ موچە، کە نزیکەی (٥٠%) ی کۆی موچە دەکات لە هەرێمی کوردستاندا، لەکاتێکدا لە (٣٦%)ی دانیشتوانی هەرێم لە پارێزگای هەولێر دەژین. لە بهرامبهردا پارێزگای سلێمانی مانگانه (٢٧٤) ملیۆن دۆلاری بۆ دێت بۆ موچە کە لە (٣٨%)ی کۆی موچە دەکات لە هەرێمی کوردستاندا، و ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای سلێمانیش هەر لە (٣٨%)ە. بە واتایەکی تر، سەرباری ئەوەی ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای سلێمانی زیاترە لە پارێزگای هەولێر، بڕی ئەو پارەیەی مانگانە دەدرێت بە موچە لە پارێزگای هەولێر (٧٦) ملیۆن دۆلار زیاترە وەک لە پارێزگای سلێمانی، کە لە ساڵێکدا (٩١٢) ملیۆن دۆلار دەکات. پارەی زۆرتری موچە لە هەولێر، شانبەشانی فاکتەرەکانی تر، رۆڵێکی گەورەی هەبوە لەوەی کە بازاڕی هەولێر بوژاوەتر بێت و بێکاری و خۆپیشاندانیش تیایدا کەمتر بێت بە بەراورد بە پارێزگای سلێمانی. ئەو داتایانەم دەستنەکەوت، کە ئایا ئەم جیاوازی و ناعەدالەتیە بەهۆی چیەوە رویداوە؟! ئایا بەهۆی باڵادەستی و هەژمونی پارتیه‌وه‌یه‌ بەسەر حکومەتی هەرێم و دامودەزگاکانیدا لە هەولێر، توانیویەتی ژمارەیەکی زیاتر لە خەڵک دابمەزرێنێت، یان توانیویەتی پلەی ئیداری و سەربازی ژمارەیەکی زیاتر لە لایەنگرانی بەرزبکاتەوە و موچەیان زیادبکات لە هەولێر، یان هەردوکی هۆکار بوه‌؟! هه‌ر کامێکیان بێت، مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ پارتی زوڵم له‌م سنوره‌ ئه‌کات و یه‌کێتی لێی بێده‌نگه‌. ئه‌گه‌ر سیسته‌می لامه‌رکه‌زی و فیدرالی په‌یڕه‌وبکرێت له‌ هه‌رێمی کوردستاندا، ئه‌وکات هیچ پارێزگایه‌ک ڕێگه‌ نادات زوڵمی لێبکرێت، ئه‌گه‌ر رێژه‌ی دامه‌زراندن و موچه‌ به‌پێی ڕێژه‌ی دانیشتوان دابه‌ش نه‌کرا، ئه‌وا ئه‌و پارێزگایه‌ ئه‌توانێت به‌شێک له‌ داهاتی خۆی نه‌نێرێت بۆ پایته‌خت. به‌ واتایه‌کی تر پایته‌خت ناتوانێت وه‌ک ئێستا به‌ ئاره‌زوی خۆی موچه‌ی سنورێک که‌م و هی سنورێک زیاد بکات. بێگومان ناعەدالەتی ڕاستەوخۆی حکومەت بەرامبەر پارێزگاکانی تری هەرێمی کوردستان و بایەخدان بە پایتەخت، تەنها لە موچەدا نەبوە، بەڵکو لە خەرجی و داهاتیشدا بوە. خەرجی مەبەست لە خەرجی وەبەرهێنان و بەکارخستنە. خەرجی وەبەرهێنان، ئەو پارەیەیە کە تەرخان دەکرێت بۆ پرۆژەکان لە هەر پارێزگایەکدا وەک دروستکردنی خەستەخانە و قوتابخانە و تۆڕی ئاو و ئاوەڕۆ و ڕێگاوبان. خەرجی بەکارخستن، ئەو پارەیەیە کە بەکاردێت بۆ نەسریە و کڕینی پێداویستی ڕۆژانەی دائیرە و دامودەزگاکانی حکومەت، هەروەها بۆ کڕینی دەرمان بۆ نه‌خۆشخانه‌کان و پاکردنەوەی شەقامەکان. داهاتیش مەبەست لە داهاتی هەر پارێزگایەکە لە گومرگ و داهاتە ناوخۆییەکانی وەک باج و ڕسوماتی دائیرەکان. ئەگەر لە (١\١\٢٠١٥  بۆ ١\٦\٢٠١٥) وەربگرین، لەو شەش مانگەدا داهاتی پارێزگای هەولێر نزیکەی (١٧٩) ملیۆن دۆلار بوە، بەڵام خەرجیەکانی نزیکەی (٢٠٢) ملیۆن دۆلار بوە. واتە پارێزگای هەولێر (٢٣) ملیۆن دۆلار زیاتری خەرج کردوە لەوەی دەستی کەوتوە. ئەگەر بێینە سەر پارێزگای سلێمانی، ئەوا لەو شەش مانگەدا داهاتەکەی (٢٠١) ملیۆن دۆلار بوە و خەرجیەکانی (١٧٦) ملیۆن دۆلار بوە، واتە پارێزگای سلێمانی (٢٥) ملیۆن دۆلاری کەمتر سەرف کردوە لەوەی دەستی کەوتوە. واته‌ لەو شەش مانگەدا، داهاتی پارێزگای سلێمانی (٢٢) ملیۆن دۆلار زیاتر بوە لە پارێزگای هەولێر، به‌ڵام پارێزگای هەولێر (٢٦) ملیۆن دۆلاری زیاتر خەرج کردوە لە پارێزگای سلێمانی. ئه‌گه‌ر بێینه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی کێ خه‌تابار بوه‌، ئه‌توانین بڵێین پارتی بودجه‌ی ئه‌م سنوره‌ی بردوه‌ و یه‌کێتی لێی بێده‌نگ بوه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێمه‌‌ سه‌ر چاره‌سه‌ر، ئه‌توانم بڵێم، ئەم زانیاری و داتایانە دو هەواڵیان پێیە، یەکێکیان خۆش و ئەوی تریان ناخۆش. هەواڵە ناخۆشەکە ئەوەیە کە هەمو هاوڵاتیانی هەرێم بە یەک چاو سەیر نەکراون و ناعەدالەتی جوگرافی کراوە لە هەرێمی کوردستاندا و زیادەی داهاتی پارێزگای سلێمانی براوە بۆ هەولێر و لەوێ سەرف کراوە. واتە زیادەڕۆیی نیە ئەگەر بڵێین پارێزگای هەولێر بە درێژایی ئەم (١٥) ساڵەی دوای یەکگرتنەوەی ئیدارە، زیادە مەسرەفی کردوە لەسەر گیرفانی پارێزگای سلێمانی. واتە ئەم (١٥) ساڵەی یەکگرتنەوەی ئیدارە، کاتی دەوڵەمەندبونی پایتەخت بوە لەسەر حسابی هەژاربونی پارێزگای سلێمانی. بەڵام ئەم زانیاری و داتایانە هەواڵێکی خۆشیشان پێیە، ئەویش بریتیە لەوەی کە ئەگەر لامەرکەزیەت و فیدرالیەتی پارێزگاکان ڕابگەیەنرێت (بەو مانایەی هەر پارێزگایەو داهاتەکانی بۆ خۆی بێت، بەڵام لە ڕوی سیاسیەوە سەر بە هەولێر بێت نەک بەغدا)، ئەوا پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان بە ئاسانی ئەتوانن خۆیان بژێنن و پارەشیان لێ زیاد ئەبێت و رزگاریان ئەبێت لەم قەیرانەی ئەم سیستەمە مەرکەزیە بۆی دروست کردون. واتە هەر پارێزگایەو بە داهاتی ناوخۆیی ئەتوانێت خەرجی وەبەرهێنان و بەکارخستنی خۆی دابین بکات، و داهاتی نەوت و گازی ناوخۆیشی بەکاربێنێت بەشێکی بۆ موچە و بەشەکەی تریشی بۆ پێشخستنی کەرتی پیشەسازی و کشتوکاڵ و رزگاربون لە ئابوری تاک سەرچاوە و قەیران.

■  ئەحمەد میرە  (بوتەفلیقە) دەهەمین سەرۆكی جەزائیر، بیست ساڵی ڕێكە سەرۆك كۆماری ئەو وڵاتەیە. هەمیشە لە هەڵبژاردنەكاندا بە شێوەی فێڵی یاسایی و گزیكاریی دەبێتەوە بە سەرۆك. ماوەی چەند ساڵێكیشە نەخۆشەو توانای بەڕێوەبردن و سیاسەتكردنی نەماوە، بەڵام ئەو دەستبەرداری كورسیی حوكمڕانیی نەبووە.  لە ئێستادا بەو بارودۆخەوە دەیەوێت بۆ خولێكی نوێی سەرۆكایەتیی وڵاتەكەی خۆی كاندیدبكاتەوە. لەبارەی ئەم خۆكاندیدكردنەوەیەی بوتەفلیقەوە ڕۆژنامە عەرەبییەكان نوسسیان (بوتەفلیقە كاندیدێكی نەمر و هەتاهەتاییە!) هەرچەندە ئەو تەمەنی هەشتاویەك ساڵە، پێش ئەوەی ببێتە سەرۆك كۆماری جەزائیر، چەندین پۆستی گرنگی لە حكومەتەكانی پێشوودا هەبووە، وەك وەزیری دەرەوەی جەزائیر و ڕاوێژكاری سەرۆك كۆمار.  بوتەفلیقەو نێچیرڤان بارزانی، سەرەڕای ئەوەی بیست و نۆ ساڵ جیاوازی تەمەنیان هەیە، بەڵام لە ڕووی بەردەوام كاندیدبوون و حەزیان بۆ وەرگرتنەوەی پۆستی پێشوویان تەواو لە یەكتر دەچن.  نێچیرڤان لە ساڵی (1996) ەوە بیست و دوو ساڵە، یان سەرۆكی حكومەت بووە، یاخود جێگری سەرۆكی حكومەت بووە. بە بەردەوامییش ئەو هەڵبژاردنانەی ئەویان بەو پۆستە گەیاندووە، لێوانلێو بوون لە ساختەكاریی، بەڵام ئەو هەمیشە بە دڵخۆشییەوە قبوڵیكردوون. لە ماوەی ئەم بیست و دوو ساڵەیشدا ئەم پیاوە تەنها گۆڕانكاریی لە دیزاینی جلوبەرگ و ڕوخساریدا ئەنجامداوە، لە پیاوێكی سمێڵدارەوە بووە پیاوێكی مۆدێرنی بێ_سمێڵ.  هەرچەندە وەك سەرچاوە جیاوازەكان باسیدەكەن، ململانێكانی ناو بنەماڵەی بارزانیی لە جاران تۆختربوونەتەوەو ڕەنگە ئەم جارەیان بازی سەرۆكایەتیی حكومەت لەسەر شانە زێڕێنەكانی نێچیرڤان نەنیشێتەوەو هەڵبفڕێت بۆ سەر جامانە سوورەكەی مەسروری ئامۆزای، بەڵام لەم كاتەیشدا ئەم پیاوە هەر دەبێت وشەیەكی سەرۆك ئاوەڵناوی بێت، دەگوترێت بۆ قەرەبووكردنەوەی پۆستی سەرۆكی حكومەت بۆی، پارتیی دەیەوێت بە هەر شێوەیك بێت، پۆستی سەرۆكایەتیی هەرێم كارابكاتەوەو نێچیرڤان بارزانیی بچێتەسەر ئەو تەختەیش. ئەگەر ئەم سیناریۆیە ڕووبدات، ئەوە هەرێمی كوردستان نەگبەتییەكی تری بۆ زیاددەبێت و لە قۆناغی حوكمدارێتیی مام و برازاوە دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی حوكمدارێتیی دوو ئامۆزای ناكۆك پڕ كینە لە یەكتر.  بە هەموو پێوانەكان لە نێوان نێچیرڤان بارزانیی و مەسروور بارزانیی ئامۆزایدا، سەرەڕای كەموكورتیی و پیلانگێڕیی و یارییە سیاسییەكانی، نێچیرڤان بارزانیی دەموچاوێكی قبوڵكراوترەو توانای بەڕێوەبردنی باشترە و لانی كەم وەك مەسروور گرژ و مۆن و دەمارگیر نیەو دەكرێت لە ڕێی دانوستاندنەوە گفتوگۆی سیاسییانەی لەگەڵدا ئەنجامبدرێت. بەكورتیی بە گۆڕینی نێچیرڤان بە مەسروور، وەك كورد دەڵێت؛ دەبێت سەد ڕەحمەت بۆ كفندز بنێریت، چونكە لەناو بنەماڵەی بارزانییدا نێچیرڤان بارزانیی تاكە كەسیانە، كە لە كۆڕی سیاسیی لایەنەكانی تردا قسە_لێوەرگیراو بێت و تا ڕادەیەكی زۆریش دەموچاوی قبوڵكراو بێت. واتە ئەگەر مەرج بێت ئەم پۆستە تاپۆی ڕەشی عوسمانیی بۆ بنەماڵەی بارزانییەكان لێدرابێت، ئەوە گونجاوترە نێچیرڤان ببێتە سەرۆكە نەمرەكە و بۆ هەتاهەتایە لەسەر كورسیی پڕ خێر و بەرەكەتی سەرۆكایەتیی حكومەت چوارمشقیی دابنیشێت.  

  ■  عەبدولڕەحمان رەزگەیی بزوتنەوەی گۆڕان لەسەرەتای دامەزراندنیەوە وەک ھێزێکی کاریگەر و ڕێکخراو لە ختاب و بانگەشە و شێوازی کارکردنی و زۆر جیاوازتر دەرکەوت، گۆڕان یەکەم ھێزی ئۆپۆزسیۆنی بێچەک بوو لە مێژوی باشوری کوردستان و ھەموو عێڕاقدا، بەمەش لەگەڵ لەدایک بوونی گۆڕاندا، فۆڕم و شێوازێکی نوی لە دروستکردنی کولتوورێکی ململانێی سیاسیی نوێ داھێنا بزوتنەوەی گۆڕان لە ساتەوەختێکدا سەریھەڵدا کە کۆمەڵگای کوردستان دوای دوای دەیان ساڵ لە ململانێی چەکداریی و ماڵوێرانکاریی، لەبەردەم مەترسیی پەکخستن و سڕینەوەی تەواوەتی کولتووری ململانێی سیاسییدا بوو، بەمەش گۆڕان یەکەم ئەزمونی نوێی لە ھەرێمی کوردستاندا داھێنا ئەویش ململانێی مەدەنی سیاسی کردە جێگرەوەی ململانێی شەڕو چەک و ماڵوێرانی، بزوتنەوەی گۆڕان لەچرکەساتی لەدایکبوونیدا ئەم دۆخە چەقبەستووەی شڵەقاند و فۆرمێکی نوێی لە کولتووری ململانێی سیاسیی داھێنا کە پێشتر لەکۆمەڵگای ئێمەدا بوونی نەبوو، ئەویش کولتووری ئاشتییانەی خەباتی مەدەنیی و سیاسییە.  یەکێک لە لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی بزوتنەوەی  گۆڕان  دروستکردنی کۆمەڵێگ گوتار بوو کە پێشتر فەرھەنگی سیاسی ھەرێمی کوردستان پێی نامۆ بوو لەوانە:- پرسی دەستاودەستکردنی دەسەڵات لەڕێگای ململانێی یاسایی و ئاشتییانەوە و بەگژاچوونەوەی خراپی  ئیدارەدان و نەبوونی شەفافییەت و بونی احتێکار و مەحسوبییەت لە ئابوری و قۆرخکردنێکی تەواوی سێکتەرە  ئابورییەکان و باڵادەست بوونی حزب و شەقس بەسەریدا و دامەزراندنی سوپایەکی نیشتیمانیی بۆ ھەرێم و بەدامەزراوەیکردنی ھێزەکانی  پۆلیس و ئاساییش و ھێنانە دەرەوەیان لا چنگی حزب، گۆڕینی سرکی ئەمنی لە سرکی حیزبییەوە و کردنی بە  موڵکی گشتیی و وە لە ھوشیان گرنگتر شەفافکردنی  مەلەفی نەوت کە بڕبڕەی پشتی  داھاتی نیشتیمانییە و، کردنی پرسی بودجە و نەبوونی شەفافییەت تیایدا، کردنی سەروەری یاسا و کردنی پرسی دادەپەروەریی کۆمەڵایەتیی، بە پرسە سەرەکییەکانی کایەی سیاسەتکردن لە ھەرێمدا، ھەموو ئەمانەش وایکرد کە گۆڕانی کرد بە ھێزێک زۆرینەی خەڵکی ناڕازی لە دەوەری ئەم بزوتنەوەیە کۆببنەوە و ئومێدی گەوەرەی لەسەر بنیات بنێن. ئۆپۆزسیۆن بوون یان بەشداریکردن لە حکومەتدا. بزوتنەوەی گۆڕان لەسەرەتاوە تاوەکو ئێستا ھەردوو ئەزمونی ئۆپۆزسیۆن  بوون و بەشداریکردنی لە حکومەتدا تاقیکردۆتەوە، لێکەوتەکانی ھەریەک لەو دوو ئەزمونەش ڕێڕەوەی ڕاست و ھەڵەی بزوتنەوەکە نیشان دەدەن کە ئایا گۆڕان لە کامیاندا شکستی ھێناوە و لە کامیاندا سەرکەوتوو بووە، گۆڕان لەسەرەتای دروستبونیەوە سێ جار بەشداریکردوە لە پڕۆسەی ھەڵبژاردندنی پەڕڵەمانی کوردستاندا، دوای ھەڵبژاردنی یەکەم كاتێك لە 2009 بۆ 2013 ئۆپۆزسیۆن بوو، ئەو هێزە بوو كە روحی كرد بە بەری پەرلەماندا و كردییە سەنگەرێك بۆ بەرگریكردن لە پرۆژە سیاسیەكانی و روبەروو بونەوەی گەندەڵی و بە 25 كورسی پەرلەمانیەوە توانی روبەروی دوو هێزی سیاسی ببێتەوە كە زیاتر لە 17 ساڵ بوو دەسەڵاتداری ئەم هەرێمە بون و تەواوی هێزی كوردستان و داهاتی ئەم وڵاتەیان لەبەردەستدابوو، ئەم قۆناغەش سەردەمی زێڕینی بزوتنەوەی گۆڕان بوو، دووبارە دەنگدانەوەی خەڵکیش بە گۆڕان گەواھیدەری ئەم ڕاستە بوون، کە گۆڕان جارێکی تر توانی  24 کورسی بەدەستبێنێتەوە، بەڵام گەمیتەکانی شکستی گۆڕان کاتێک سەریان ھەڵدا کە بەشداری لە حکومەتدا کرد، بەبێ ئەوەی گۆڕان حساب بۆ ئەوە بکات کە شەراکەتی ڕاستەقینە و گۆڕانکاریکردن بەڕێگایەکی مەدەنی و یاسایی لەگەڵ ھێزێکی مەدەنی و یاساییدا دەکرێت نەک پارتی و یەکێتی، گۆڕان بێ حسابکردن بۆ ئەوەی کە پارتی و یەکێتێ دوو ھێزن ھەرکاتێک بەرژەوەندی حزبیان بکەوێتە خەتەرەوە ئامادەن وڵات بخەمە سەر لێواری وێرانی و ھەرکات ئامادەن شەڕی ناوخۆ دەستپێبکەنەوە و سڵ لە ھیچ شتێک ناکەنەوە بۆمانەوەی خۆیان، ئەمەش بابەتێک بوو کە گۆڕان بە نادیدەی گرتبوو وە بەشداریکرد لە حکومەتی یەکێتی و پارتی ئەم شەراکەتەش تا ئەو شوێنە بوو کە مەترسی دروستکرد لەسەر دەسەڵاتەکانی مسعود بارزانی و پارتی پەڕڵەمانی داخست و وەزیرەکانی گۆڕانی لە حکومەت دەرکرد. پێویستە گۆڕان چی بکات. ئەوەی کە لێرەدە پێویستە بگوترێت ئەوەیە کە سەرەڕای بوونی ئەزمەنێکی پڕ فەشەل و تاڵی گۆڕان لە حکومەتی یەکێتێ وپارتیدا، بەڵام سەرەڕای ئەمانەش ئێستا گۆڕان سەرگەرمی تاوتوێکردنی پرسی بەشداریکردنە لە حکومەتدا، ئەگەر جاران گۆڕان ئەزمونی نەبوبێت لە شەراکەتی یەکێتێ و پارتیدا، ئەوا ئەمڕۆ گۆڕان خاوەن ئەزمونێکی لەم شێوەیەیە، با گۆڕان پرسیار لە خۆی بکات ئایا پارتی و یەکێتی، بەتایبەت پارتی  ڕازیدەبێت ھێزی پێشمەرگە بە نیشتیمانی بکات، مەلەفی نەوت شەفاف بکات ، سەرۆکی حکومەت و وەزیرەکان بانگھێشتێ پەڕڵەمان بکەن، قبوڵدەکات پەیوەندییەکانی دەرەوەی حکومەتی هەرێم پەیوەندیی نیشتیمانیی بن نەک هی حزب، ئەمانە و چەندین پرسی تریش ھەن کە گۆڕان باش دەزانێت پارتی ھیچ یەکێک لەمانە ناکات، پێویستە گۆڕان بزانێت ئەم پارتیە ھەر ھەمان حزبەکەی دوێنی یە، ھەر ھەمان میتۆد و عەقڵیەتی پێشترە و نەبۆتە فریشتەی دیمۆکراسی. بۆیە دووبارە ھاوبەشیکردن لەگەڵ یەکێتی و پارتیدا نەک ھەر ھەڵەیەک ستراتیژییە بگرە ئینتیحاری سیاسیە و گۆڕان بچوکتر دەکاتەوە و دواین بزمار دەبێت لە تابوتی مەرگی گۆڕان دەدرێت. گۆڕان پڕۆژەیەکی تەواونەبووە، ھێزێکی سیاسیی گرنگ و کاریگەرە بە کۆمەڵێک ئاکار و گوتاری سیاسیی گرنگەوە دەناسرێتەوە کە تاوەکو ئەمڕۆش دەنگی بەشێکی گەورەی کۆمەڵگای ئێمەی لەگەڵدایە. بەڵام ئەم بزوتنەوەیە گەر بەرامبەر بە گوتارەکانی خۆی ڕاستگۆ نەبێت و بەھۆی نوخبەیەکی مەسڵەحەت چیەوە کە پێدەچێت ھەموو شتێک بکەن بۆ پاراستنی ئەو پێگە سیاسییەی کە ھەیانە دووبارە ھاوبەشێتی یەکێتی  و پارتی بکاتەوە ئەوا ئەمە، نەک ھەر گۆڕان توشی نوشستێکی گەورە دەبێت، بەڵکو خودی پڕۆژەکە خۆشی ڕووبەڕووی شکستی گەورە و بنەڕەتیی دەبێتەوە. بەمەش زیانێکی گەورە بە پرۆسەی سیاسیی و ھۆشیاریی رەخنەیی و خواستی گۆڕانکاریی لە کۆمەڵگای ئێمەدا دەگەیەنێت.

■  دانا حەمەعەزیز "ئەگەر پێویست بکا، گژوگیا ئەخۆین تەنها بۆ ئەوەی بۆمبی ناوکیی دروست بکەین" ئەمە قسەی زوڵفەقار عەلی بۆتۆ سەرۆکی ئەوکاتەی پاکستان بوو، دوای یەکەم تاقیکردنەوەی ئەتۆمیی هیندستان لە ئایاری ١٩٧٤ دا. لە بنەڕەتدا پاکستان لەبەرامبەر زەبەلاحیی توانای سەربازیی هندستاندا، داماو بوو. خەرجیی تێچووی بەرگریی تەقلیدی بێ هودە، پاکستانی بەرەو مایەپوچیی دەبرد. سەرباری تێبینی زۆر لەسەر ئابوری پاکستان، ئیستا بونی نزیکەی 120 بۆمبی ئەتۆم، تا رادەیکی باش گرەنتیی دڵنیایی توانای بەرگری ئەم ولاتەیە.  ئێران، دەوڵەتێکی گرنگی سەر زەویە. بەدرێژایی مێژوو، وەک کیانێکی سیاسی گەورە ی خاوەن ناسنامەی فارسیی-شیعە لەگەڵ عەرەب و دەوروبەرەکەیدا، لە ململانیدایە. دەیان ساڵە ئێران لەبەرامبەر باڵادەستی توانای بەرگری ئاسمانی و تەقلیدی رکابەرەکانیدا، لاوازە. ئەمە لە کاتێکدا لە ڕوی توانای زانستی و بەشەریەوە، لەسەرجەم وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەراست (جگە لە ئیسرائیل) پایەدارترە.  خۆ پڕچەککردنی-تەقلیدی ئێران، لەگەڵ ئەوەی ساڵانە دەیان ملیاردۆلار لە داهاتی وڵات هەڵەلوشێ، هەمیشەش بێ هودە پێویستی بە ئەپدەیت و تازە کردنەوە هەیە. ئەو پارەیەی ئێران لە ساڵێکدا بۆ بەهێزکردنی توانای بەرگری تەقلیدی خەرجی ئەکا، کەمترە لە خەرجی هەوێنکردنی بڕێکی زۆر لە یۆرانیۆم کە توانای بەرهەمهێنانی چەندین بۆمبی ناوکی هەیە. بێگومان توانای ماددیی و تەکنۆلۆجیای ئێران زۆر لەسەروو توانای 44 ساڵ پێش ئێستای پاکستانەوەیە و، بێ هیچ گومانێك توانای دروستکردنی هەردوو جۆرەکەی بۆمبی ئەتۆم(پەرتکردن و لکاندن) ی هەیە.  هێشتا دەزگا هەواڵگریەکانی خۆراوا پشتراستیان نەکردۆتەوە، بەڵام سەرەنجام ئێران بەهەر نرخێ بێ، بۆمبی ئەتۆمیی دروست ئەکا، دروستکردنیشی لەسەر کات وەستاوە. بوونی چەکی ئەتۆم واتای بەکارهێنانی نیە، وەك چۆن ئیسرایل لە ١٩٦٧ و ١٩٧٣ دا دژی میسر و سوریا بەکاری نەهێنا، بەڵام ئەو وڵاتەی خاوەن چەکی ئەتۆمە، مامەڵەکردن لە گەڵ ڕژێمەکەیدا، ئاسان نیە!

■  یاسین تەها هەرچەندە حیزبی دەعوەى ئیسلامى شیعە دژی روخاندنی رژێمی بەعس بو لەڕێی پشتبەستن بە دەستتێوەردانی دەرەكیی و بەشداریی زۆربەی كۆبونەوەكانی هێزە بەرهەڵستكارەكانی رژێمی بەعسی نەكردوە كە بەشی زۆریان لە تاراوگە و لە هاوینەهەواری پیرمام بۆ ئامادەكاریی جێگرتنەوەی رژێمی بەعس گرێدەدران، بەڵام لەپاش روخانی رژێمی سەدام حوسێن بو بە حیزبی فەرمانڕەوای عێڕاق و هێزی سەرەكیی قۆناغی حوكمڕانیی پاش هەرەسی بەعسییەكان.  ماوەى 15 ساڵ ئەم حیزبە کۆنتڕۆڵى سەرۆکایەتى وەزیرانى کرد (جەعفەرى، مالیکی، عەبادى)، بەڵام لەپاش هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکەى عێراق کۆتایی ئایارى 2018 بەهۆى دووبەرەکییەوە ئەم پۆستەى لەدەست داو لەئیێستادا لەقۆناغى خۆ رێکخستنەوەو هەوڵى پارێزگاریکردندایە لەو پۆست و پێگە گرنگانەى لەو 15 ساڵەدا دەستى بەسەردا گرتوون.. ئەم شیکارە تیشک دەخاتە سەر گرنگترین وێستگە مێژوییەکانى ئەو حیزبە.. قۆناغى راگەیاندن و دامەزراندن  حیزبی دەعوەی ئیسلامیی پاش زنجیرەیەكی چڕوپڕ لە ئامادەكاریی و گفتوگۆ، هاوكات لە ساڵڕۆژی یادەوەریی لەداییكبونی پێغەمبەری ئیسلامدا، لە ساڵی 1957 لە شوێنی حەوانەوەی مەرجەعی باڵای شیعە ئایەتوڵڵا موحسین ئەلحەكیم، لە شاری كەربەلا و بە لاساییكردنەوەی شێوازی كاری ئیخوان موسلیمین، لەسەر دەستی هەشت كەس راگەیەندراوە كە ناودارترینیان ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدرە. ئەم حیزبە سەرەتا هەڵگری بیرێكی پان ـ عێڕاقی و نێونەتەوەیی ئیسلامیی بوە. دەستەی دامەزرێنەرەكەی پیاوانی ئاینیی و چالاكی سیاسیی بون. لەناو ئەندام و دامەزرێنەرە یەكەمەكانی دەعوەشدا چەند كەسایەتییەكی لوبنانیی و بەحرەینیی و پاكستانی هەنە، لەڕوی تەمەنیشەوە كۆنترین حیزبی سیاسیی شیعەیە لە عێڕاق و بە دایكی زۆربەی ئەو هێزە مەزهەبییانەی ئێستا دادەندرێت كە لەسەر گۆڕەپانی سیاسیی عێڕاق چالاكن چونكە سەرجەمیان یان لەم حیزبە جیابونەتەوە، یان ئیلهامیان لە شێوازی كاریەوە وەرگرتوە كە ئاوێتەكردنی دین و مەزهەبە لەگەڵ سیاسەت و حوكمڕانییدا. ئامانج و شێوازى کار بەپێی گێڕانەوەی دامەزرێنەران و زۆرێك لە شیكارە مێژوییەكان، دامەزراندنی حیزبی دەعوە لەبن عەبای مەرجەعییەتدا زیاتر پەرچەكرداری تەوژمی ماركسیزم و وەڵامدانەوەی پەرەسەندنی چالاكییەكانی بزوتنەوەی چەپ بوە لە عێڕاق لە ساڵانی پەنجاكان، بەتایبەت دوای ئەوەی شیوعییەكان كەوتنە جموجوڵ و پەلهاویشتن لە شاری نەجەف كە گڵكۆی ئیمام عەلی لەخۆدەگرێت و پایتەختی رۆحی تایفەی شیعە و بنكەی سەرەكیی حەوزە مەزهەبیەکانە. لە تەمەنی سیاسی خۆشیدا كە نزیك دەبێتەوە لە شەش دەیە، حیزبی دەعوە بە چەندین قۆناغی فیكریی و پەیكەری سیاسیی جۆراوجۆردا گوزەریكردوە، بەڵام لە سەرجەم قۆناغەكاندا كرۆكی ئامانجە سەرەكییەكانی بریتی بوە لە؛ "گۆڕینی واقیعی کۆمەڵایەتیی بۆ واقیعێكی ئیسلامی و جێگرتنەوەی یاسا دەستكردەكان بە شەریعەت" لەگەڵ ئامادەكردنی ئوممەت و بنیاتنانی دەوڵەتی ئیسلامیی (بەپێی نەهجی ئالوبەیت). بۆ یەكەمجاریش لەپاش 2003 زاراوەی دیموكراسیی شان ـ بە ـ شانی چەمكی شوڕا خزێندرایە ناو ئەدەبیاتی ئەم حیزبە كە پێدەچێت هەروەكو مۆدی سەردەم و لەپێناو هەڵكردن و ئاشتبونەوە بێت لەگەڵ جیهانی رۆژئاوا بەتایبەت ئەمەریكا كە لەنێوان 1985-1995 دا حیزبی دەعوە لە لیستی تێرۆری ئەمریکا بو. پەیوەندیی لەگەڵ ئێران هەرچەندە لە ساڵانی هەشتاكاندا حیزبی دەعوە بە هۆی قبوڵنەكردنی رەهای ویلایەتی فەقیهـ و دیدگا عەڕەبی و عێڕاقییەكانی لای رژێمی خومەینی بێزراو بوە و جارجارەش باجی ئەم هەڵوێستانەی داوە، بەڵام ئەمانە نەبونەتە رێگر لەوەی ئێران وەكو كارتێكی فشار لەدژی بەعس لەسەر خاكی خۆی داڵدەی بدات و كۆمەكی بكات. باڵە سیاسیی و سەربازییەكانی حیزبی دەعوە كە لە ئێران و سوریا و ناوچە رزگاركراوەكانی كوردستان بڵاوەیانكردبو لە پێشەنگی هێزە بەرهەڵستكارەكانی رژێمی بەعس بون. چەند جارێكیش هەوڵی تیرۆركردنی راستەوخۆی سەدام حسێنیان داوە كە بەناوبانگترینیان هەوڵی تیرۆركردنی سەدام بو لەشارۆچكەی دوجەیل لە 7/7/1982دا. ئەو یەكە چەكدارەشی ئەم ئەركەی بەجێهێنا بەسەلامەتی لە بەغدادەوە گەیشتونەتە چیاكانی كوردستان. جگە لەم هەوڵەش حیزبی دەعوە لە 9/4/1987دا لەڕێی شانە نهێنییەكانییەوە هەوڵی تیرۆركردنی سەدامیان لە موسڵ دوبارەكردەوە. لە ئەنجامی ئەمەشدا رژێمی بەعس بە هاوكاریی جاشەكانی كورد بەربڵاوترین هێرشی سەربازیی كردە سەر بنكە و بارەگاكانیان لە ناوچەی زێبار، بەڵام چەكدارەكانی دەعوە توانیان بەرگریی بكەن و بمێننەوە. نەك هەر ئەوە بەڵكو بە هاوكاری پێشمەرگەكانی پارتیی دیموکراتیی کوردستان هەوڵی تەقاندنەوەی بۆڕیی نەوتی عێڕاق ـ توركیاش بدەن. لە ئەنجامدا، پاش پڕۆسەی ئەنفال و كیمیاباران لە 1988 ناچاربون بكشێنەوە بۆ ناو ئێران. بەبادانى سەروەرییەکان  حیزبی دەعوە خۆی بە خاوەن مێژویەكی دورودرێژی پڕ لە خەبات و سەروەری و قوربانیدان دەزانێت. هەمیشە ئەوە بە بیر خەڵك دێنێتەوە كە لە سەرەتای هەشتاكاندا مەجلیسی قیادەی سەورەی بەعس بە بڕیاری ژمارە 461 سزای لەسێدارەدانی دەستبەجێی بڕییەوە بۆ هەركەسێك كە ئینتیمای بۆ دەعوە بەسەردا ساغببێتەوە. هەروەها شانازیش بەوەوە دەكات لە مێژوی خۆیدا هەرگیز لەگەڵ رژێمی بەعس نەچوەتە ناو هیچ پڕۆسەیەكی گفتوگۆ و دانوستان، بە پێچەوانەی بزوتنەوەی رزگاریخوازیی كورد و حیزبی شیوعییەوە كە هاوتەمەنی ئەم حیزبەن. لەمەش گرنگتر لای ئەوان، دامەزرێنەری سەرەكیی حیزب كە ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدرە و بە مامۆستای بیرمەندانی شیعە دەناسرێت و خاوەن چەندین نوسراو و بەرهەمی فیكرییە ـ كە ناودارترینیان (فلسفتنا، اقتصادنا) یە ـ لە 9/4/1980 بە فەرمانی سەدام حوسێن لەگەڵ بنت الهدی ـ ی خوشكیدا تیرۆركران.  هەرچەندە حیزبی دەعوە میراتی چەندین كەسایەتیی ئایینیی گەورە و ناوداری تایفەی شیعەیە، خاوەن خەبات و قوربانیدانێكی زۆرە، بەڵام لە قۆناغی گەیشتنیدا بە دەستەڵات لە ساڵانی نێوان 2005-2015 وەك گەورەترین حیزبی ناو هاوپەیمانێتیی شیعە، لەبەر چاوی زۆرێك لە خەڵكی ئاگاداریی عێڕاق ناوەكەی لەگەڵ تاوانەكانی گەندەڵیی و شكست و درۆ و گەوجاندندا هاوتا بوە. بە جۆرێك كە دەكرێت بگوترێت ئەو ناوبانگ و هاوسۆزییەی ئەم حیزبە لە ماوەی زیاتر لە نیو سەدە خەبات و قوربانیداندا بەدەستیهێنابو لەسەر دەستی كۆمەڵێك بەرپرسی حوكمڕان لەپێش هەمویانەوە سەرۆک وەزیرانی پێشو نوری مالیكی بەفیڕۆدرا. لەكاتێكدا بە قسەی هەندێ لە مێژونوسەكانی دەعوە، مالیكی پێش وەرگرتنی پۆستی سەرۆك وەزیران لەناو حیزبدا هەمیشە شایەتی كارامەیی، لێبڕان، پابەندیی، وردیی، دەستپاكی، گوێگرتن لە بەرانبەر و ئازایەتی بۆ دەدرا. سەردەمى مالیکی شارەزایانی كاروانی حیزبی دەعوە ئاماژە بەوە دەكەن قۆناغی مالیكی لە حیزبدا دەیەم وێستگەی ژیانی سیاسیی و بانگخوازیی ئەم حیزبەیە كە بەشێوەیەكی سەرەكیی لە ساڵی 2007 و لە رۆژی هەڵبژاردنی ناوبراوەوە بە ئەمینداری گشتیی و جیابونەوەی ئیبراهیم جەعفەری، وەزیری دەرەوەی ئێستای عێڕاق، لە حیزب دەستپێدەكات، چونكە پێشتر پۆستی ئەمینداری گشتیی بە هیچ جۆرێك لەناو حیزبی دەعوەدا نەبوە و هەمیشە ئەم حیزبە بە پێچەوانەی رەوتی سەدر و مەجلیسی بنەماڵەی حەكیمەوە بە شێوەی سەركردایەتیی بەكۆمەڵ بەڕێوەبراوە. مالیكی كە هەردو پۆستی سەرۆكایەتیی وەزیران و ئەمینداریی حزبی لە دەستی خۆیدا كۆكردەوە، سەركردایەتیی حیزبی لە كاری دەستەجەمعییەوە گۆڕی بۆ جۆرێك لە تاكڕەوی و سەردەمی دەسەڵاتی ئەم حیزبەی وەها لێكرد كە خودی خۆی تێیدا سەنتەر بێت و ئەحمەدی كوڕی و زاوا و ئامۆزاكان و راوێژكارە تایبەتەكانی كە هەندێكیان لە دەعوەدا هیچ نەبون، بازنەی یەكەمی بڕیار بن لە عێڕاق. زۆربەی هەرە زۆری سەركردەكانی حیزبیشی لە رێگای پۆستی چەوری حكومی و پارە و ئیمتیازاتی زۆر و زەوەندی مفتی عێڕاقەوە لەسەر ئەم شێوازە حوكمڕانییەی دەعوە رازیكرد. باڵى مالیکى و باڵى عەبادى  پاش دو خول لە حوكمڕانیی ئەمینداری دەعوە نوری مالیكی، دروست لە كۆتاییەكانی ساڵی پاردا (2014) ئەم حیزبە كەوتە بەردەم ئەگەری ئینشیقاقێكی نوێ كە رەنگە یازدەیەمین جیابونەوە بێت لە مێژوی سیاسیی دەعوە. سەرەتای ئەم لێكترازانەی دەعوەش لەوەوە دەستیپێكرد كە حەیدەر عەبادیی سەرۆک وەزیران كە هاوکات ئەندامی مەكتەب سیاسیی دەعوەیە، پێشنیازی هێزە شیعیی و كوردیی و سوننەكانی بە رەزامەندیی ئەمریكا و ئێران قبوڵكرد بۆ وەرگرتنی سەرۆكایەتیی ئەنجومەنی وەزیران بەبێ رەزامەندیی ئەمینداری گشتیی، نوری مالیكی. له‌هه‌ڵبژاردنی 2018 شدا ده‌عوه‌ به‌ قووڵی دابه‌شبوون به‌سه‌ر باڵه‌كانی مالیكی و عه‌بادی و تا ئێستاش کە پۆستى سەرۆکایەتى وەزیران لاى ئەم حیزبە نەماوە ئەم ململانێیە درێژەى هەیە. باڵی مالیكی زۆر خۆیان به‌ مه‌غدوور ده‌زانن به‌ ده‌ستی سیستانییه‌وه‌ چونكه‌ لە هەڵبژاردنی گشتیی پێشووی عێڕاقدا مالیكی بەزۆر بێت یان ئارەزو زیاتر لە 720 هەزار دەنگی كۆكردەوە كەچی دەنگەكانی عەبادی لە پێنج هەزار تێپەڕی نەكردوە. عەبادی بە دەنگی مالیكی بوە بە پالەمانتار، به‌ڵام به‌ نامه‌یه‌كی سیستانی مالیكی له‌ پۆسته‌كه‌ی لابرا چونكه‌ داوای گۆڕینی ده‌موچاوه‌كانی كردبوو. له‌م هه‌ڵبژاردنه‌شدا هه‌مان سیناریۆ بۆ عەبادى بەڵام لەسەر دەستى سەدر دووبارە بوویەوەو بەهۆى ڤیتۆى ئەوەو لەسەر حکومەتى عەبادى لەسەرۆکایەتى وەزیران دوور خرایەوە بە راوێژى سەدرو نزیکەکانى سیستانى عادل عەبدولمەهدى کرا بەسەرۆک وەزیران.