جوتیار عەبدولعەزیز ل دەستپێکێ دڤێت بزانین ئایە ل وەلاتێن پێشکەفتی د بوارێ ئابوریێ دا داهات و سامانێ وان چ ژ سەکتەر دهێت ؟ یا رون و ئاشکرایە کو ل وەلاتێن پێشکەفتی زوربەیا داهاتا وێ ژ بەرهەمێ نافخوو و هناردەکرنا بەرهەمی و پیشەسازی و گەشتوگوزار و باج ...هتد بیت رێژەکا کێما داهاتی ژ پەترولێ بێت بڤی شێوەی ئەو بخو چێکەرێن بەرهەمێ خونە و گرنگیا وان لسەر بەرهەمێن دەرڤە زورا کێمە و بڤی شێوەی کێم جارا دێ توشی گرانبونا بازاری و هەلاوسانێ بن و ئاسایشا خوراکی دێ یا بەقرار بیت. لەوما ئەگەر ئەم ئێکسەر گرێدەین ب عێراق و کوردستانێ ڤە دێ بینین جوداهیەکا مەزن هەیە و زێدەتر 90 ژ سەدێ داهات و سامانێ وەلاتی ژ پەترولێ دهێت و یا مەترسیدار ژی ئەوە ئەڤ وەلاتە خودانێن بەرهەمێن کێمن د بورێ کشتوکال و پیشەسازی دا و گرنگیا وان لسەر بەرهەمێن دەولەتێن دێ نە لەوما مەترسیەکا زور ڤان وەلاتان هەیە ژبەرکو هەر گورانکاریەکا ل وان وەلاتا چێدبیت ئەڤێن ئەم بەرهەمان ژێ دئینین دێ بیتە ئەگەر د ناڤخویا مەدا بهایێ کەل و پەلان گران بن . هەروەک ئەگەر تایبەت بکەین ب کوردستانێ ڤە دێ بینین زوربەیا پێتڤیێن مە ل وەلاتێن جیرانن ئەوژی تورکیا و ئیرانن ژبەرهندێ هەر لڤینەکا ل بازارێن تورکیا و ئیرانێ چێبیت ئێکسەر رەنگڤەدانا وێ لسەر مە هەیە و هەر ئاریشەکا ئابوری ژی ل ڤان دوو وەلاتا چێبیت ئەم ژی دبینە زەرەرمەندێن ڤێ ئاریشێ . گەلەک نموونە هەنە لێ ئەم گەلەک دیر ناچین ئەڤ گرانبونا بهایان لسەر چەند کەل و پەلەکێن خارنێ مینا(پیفاز ، پتات باجان) کو زێدەتر ئەم ژ ئیرانێ هاوردە دکەین لەوما ژبەر ئەو هەلاوسانا ل ئیرانێ چێبوی و گرانبونا بهایانە دبیتە رەنگڤەدانەکا نەرێنی لسەر کورستانێ کو دێ ئێکسەر بهایێن ڤان کەل و پەلێن دیارکری گران بیت ژبەر هەلاوسانا هاوردە ژ ئیرانێ (التچحم المستوردە) ئەڤەژی ژبەر نە پلانیا مەیە د بوارێ کشتوکالێ دا و پیتە نەدانا حکومەتێ یە بڤی کەرتی. مە باش زانی بوچ بهایێن کەل و پەلان گران بو لێ دڤێت بزانین ژی دێ چەوا ئەرزان بن ؟ ئێکەم پێنگاڤا حکومەتێ دڤێت راببیت ب پێشڤەبرنا کەرتێ کشتوکالێ ب رێکا هاریکرنا جوتیاری و دانا پارچە زەڤیان ژبو زێدەکرنا بەرهەمێ نافخوو و دانا وان ئامیرێن پێشکەفتی ئەڤێن بکارتینن بڤی بواری دا ژلایێ حکومەتێ ڤە و دانا قەرزا ب جوتیار داکو بشێن ب وی قەرزی روبەرەکێ زێدەتر ژ بەرهەمی تەرخان کەت بو کشتوکالێ دگەل چەندین رێکێن دی . پێتڤیە سەر حکومەتێ ڤێ بکەت چونکە یا گرێدایی ئاسایشا خوراکی یە تا ڤی کەرتی پێشنەئێخیت دێ هەمی دەما ئاسایشا خوراکی ل کوردستانێ د مەترسیێ دا بیت تا رادەکی ئەگەر ڤان دوو وەلاتێن مە بەحسکری دەرگەهـ لسەر مە گرتن یان هنارتنا چەند جورەکێن بەرهەمی قەدەغە کر ژبەر ئابورێ خو لڤێرێ یا زەرەرمەند بتنێ کوردستانە . لەوما دڤێت ب زیترین دەم حکومەت پێنگاڤا ئێکێ پاڤێژیت و و پاشی دەمێ حکومەتێ کەرتێ کشتوکالی پێشخست دڤێت کەرتێن دی ژی پێشبێخیت ژبو هندێ چ جارا ئابورێ مە لژێر کارتێکرن و فشارا چ وەلاتا نەبیت و ئێدی ئەم خودانێن ئابورێ خو بین . هەروەسا لدیڤ ڤێ قوناغە چارەسەریا مە بەحسکری پێتڤیە حکومەت تایبەت د کەرتێ کشتوکالێ دا دەمێ بەرهەمێ مەیێ کشتوکالێ زێدەبوو و پێتڤیێن مە پرکرن لڤێرێ پێتڤیە حکومەت نەهێلیت ئەڤ بەرهەمێ دکەت ژدەرڤەی وەلاتی بێتە ناڤ مەدا تا دەمێ وی بەرهەمی بمینیت قەدەغە بکەن داکو جوتیارێ مە زەرەرمەند نەبین و هەروەسا ژلایەکێ دیڤە دڤێت حکومەت چاڤدێریا بهایێن بەرهەمێ نافخوو بکەت داکو بهایێ وان گران نەبیت و هەردەم پشتەڤانێ ماددی و مەعنەویێ جوتیاری و خودان بەرهەمی بیت و ئاسانکاریان بو بکەت ..
هیوا سەید سەلیم چوار ساڵی ئارام درووشمی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو بۆ دوایین هەلبژاردنی پەرلەمانی كوردستان،ئاشكرایە كە هەر هێزێكی سیاسی ئازادە لە كاتی بانگەشەی هەلبژاردن چ درووشمێك بەرزدەكاتەوە، بەڵام لەوە گرنگتر ئەوەیە كە متمانەی خەڵكی بەدەست هێنا چەند كار بۆ پڕاكتیزەكردنی ئەو درووشمانەی دەكات و بەڵێنەكانی دەكات بە كردار. لە ئێستادا كە شەش مانگ بەسەر هەلبژاردنی پەرلەمانی كوردستان تێدەپەڕێت، نەك هێشتا سەرو سۆراغی چوار ساڵە ئارامەكەمان نەبینیوە، بگرە هێشتان كابینەكەش دانەمەزراوە، لەگەڵ ئەوەشی كە خەلكی هەرێمی كوردستان تێكڕا لەگەل بەدیهێنانی ئەو درووشمەیە، ئەویش بۆ ئەوەی كە لەو ئارامیەدا كە ئیدیعای بۆ دەكرێت، تۆزێك ماندووبوونی نائارامی ساڵانی ڕابردووی بڕەوێتەوە. بەڵام تا كابینەی حكومەتی تازە ڕانەگەیەندرێت، هێشتا زوو دەبێت حوكم لەسەر ئەوە بدرێت كە ئایا چوار ساڵە ئارامەكە دەبینین یان هەمان ئەزموونی ساڵانی ڕابردوو چەند بارە دەكەینەوە؟ خەڵك هێشتا بۆ ئەو پرسە بە گومانە، گومانەكانیش لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كە لە ڕابردوو بەلێنی بێ كرداری زۆر بینیوە. ئاشكرایە كە كابینەی تازە میراتگری قەیرانەكانی كابینەكانی پێش خۆیەتی، لە قەیرانی سیاسیەوە بگرە، كە خۆی لە لەدەستدانی متمانەی خەڵك بە پرۆسەی سیاسی، كێشەی نێوان لایەنە سیاسیەكان، ئاسەوارە خرابەكانی دوو ئیدارەی و قەیرانەكانی نێوان هەرێم و بەغدا دەبینێتەوە. هەروەها كێشەی ئابووری و عەقلیەتی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان، دیوێكی تری قەیرانەكانی سیستەمی حوكمڕانی بووە لە چەند ساڵی ڕابردوو، كە پەتا هەرە زەقەكەی بریتی بووە لە نەبوونی دامەزراوەی لە حوكمڕانی و دەسەڵاتی حزبی و نەبوونی شەفافیەت لە داهات و سەرفیات و لەپاڵ ئەمانەشدا بەڕبڵاوی دیاردەی گەندەڵی لەسەرجەم جومگەكانی حوكمڕانی هەرێمی كوردستان. ئەمانە بەشێكن لە گرفتەكانی بەردەم چوار ساڵی ئارام، ئەوانەی كە دەیانەوێت هەرێم بە چوار ساڵی ئارام گوزەر بكات دەبێت لە دەستپێكی هەر هەنگاوێكیاندا دان بنێن بەو قەیرانانە، پاشان كاری جدی بكەن بۆ نەهێشتنیان و دۆزینەوەی چارەسەری ریشەیی ئەم قەیرانانە. لەگەڵ ئەوەی كە درووشمی چوار ساڵی ئارام درووشمی پارتی دیموكراتی كوردستانە كە لە ئێستادا لە گفتوگۆیە لەگەڵ لایەنەكانی تر بۆ پێكهێنانی كابینەی تازە، بەڵام گەیشتن بەو خەونە تەنیا بە پارتی ناكرێت، بەڵگەش ئەو شەش مانگەیە كە بەسەر هەڵبژاردن تێپەڕیوە، بۆیە دەبێت لایەنەكانی بەشدار لە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم باش شان بدەنە بەر ئەو بەرپرسیاریەتە و بەڵێنەكانیان بۆ خەڵكی بكەن بە كردار. بۆ ئەمەشیان پێویست دەكات لایەنەكانی بەشدار لە كابینەی تازە جەغت لە نووسینەوەی كارنامەیەكی ڕوون و ئاشكرا بكەنەوە كە هەموو ئەو خاڵانەی تێدابێت كە زامنی چوار ساڵی ئارام دەكەن، لە كارنامەكەدا میكانیزمی گونجاو بۆ پابەندبوون بەو كارنامەیە دابندرێت و لایەنەكانی تری دەرەوەی دەسەلاتیش كار بكەن بۆ چاودێری كردنی ئەو كارنامەیە وەك هێزی ئۆپۆزسیۆن لە هەرێمی كوردستان.
سەرتیپ جەوهەر جارێكی دیكە حكومەتێكی بنكەفراوان دروستدەكرێت. ژمارەیەك لایەن هەریەكە هەگبەیەكی پڕ ئەجێندای خۆیەوە دێتە پەرلەمان و حكومەت، هەیانە زنجیریەك مەرجی پێشوەختەی خستۆتە رێككەوتنی دوقۆڵی، هەیشیانە بەدوای هاوسەنگكردنەوەی دۆخی حوكمڕانیدا دەگەڕێت، هەیشە دەیەوێت لایەنەكان بەكاربێنێت بۆ بەردەوامیدان بەو بارە لاسەنگەی حوكمڕانی كوردستان. حكومەتی بنكە فراوان هەمیشە حكومەتی لەرزۆك بووە، كورد وتەنی شیوی زۆر كابان یان سوێرە یان كەم خوێیە، ئیدی هەریەكە دەیەوێت دەنگ و ئاوازی ئەو بەرزبێت. سەرەنجام ئەو بنكە فراوانییە لەبری قایمكردنی بناغەی حكومەت، گرفت دروستدەكات. بەدڵنیاییەوە پارتی پلانی هەیە بەمشێوەیەی ئێستای كە هەژمونی گەورەی بەسەر حوكمڕانیدا هەیە بەردەوام بێت و (میركوڕ) خۆیان بن، ئەوان خاوەنی بڕیاربن و هەر خۆیان پێشوازی لە وەفدان بكەن و هەر خۆیشیان رووی (واجیهەی) حكومەت بن، بۆیە وەزارەتی سامانە سروشتییەكان و ناوخۆو پەیوەندییەكانیان نەدایە هیچ لایەنێك! كورد وتەنی هەروەكو پێشو لێ بخوڕن. یەكێتی نیشتیمانی كوردستان دەیەوێت ئەو دۆخە لاسەنگەی كەلەحوكمڕانیدا دروست بووە بەهۆی هەڵەو چاوپۆشین و دۆخی خراپی ناوخۆی حزب و سلێمانی، راستی بكاتەوەو وەك شەریكی حوكمڕانی دوبارە بگەڕێتەوە گۆڕەپان، بۆیە لەگفتوگۆی پێكهێنانی حكومەتدا هەوڵیدا لەهەموو جومگەكان بونی هەبێت و داوای شۆڕكردنەوەی دەسەڵاتیشی كرد بۆ سلێمانی و هەڵەبجەو گەرمیان. بزوتنەوەی گۆڕانیش هیچ هێزو تونای لەبەرنەماوە، بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو زۆر ماندوو دەبێت. دەیەوێت وەك ساڵان بەپرۆژەی بەناو چاكسازییەوە بێتە حكومەت و دواتر بیكاتە دەستكەوت و لەپاشەڕۆژ بیفرۆشێتەوە، لەپەنای داواكردنی پۆست و ئیمتیاز لەكابینەی نوێ، بەدروشمی قەبەو دروشمی باشتركردنی حوكمڕانی چاوبەستمان بكات. بۆ یەكێتی نیشتیمانی كوردستان كارێكی زۆرباش دەكات هەوڵدات ئەم لاسەنگییە راست بكاتەوە كە بەهۆی هەژمونی پارتی بەسەر حوكمڕانییەوە دروستبوە، بەڵام راستكردنەوەی لاسەنگی بەتەنها وەرگرتنی پۆست و بەشداریكردن لەجومگەكانی حوكمڕانیدا نابێت، بەڵكو بەبونی پلان و دانانی كەسانی شیاو و دڕ بۆ ئەو شوێنانە بەشێكی دەگەڕێتەوە. پێشتر یەكێتی لەزۆربەی جومگەكاندا بەشێوەیەك لەشێوەكان بەشداری هەبووە، بەڵام لاوازی كەسەكان یەكێك بووە لەهۆكارە هەرە سەرەكییەكانی دروستبونی هەژمونی لایەنی بەرامبەر. بۆ بزوتنەوەی گۆڕان، ئەمجارەیان وەك ئەمساڵ سەرباری بارانی زۆر، بەڵام لەوەناچێت بەرهەمیان گەلەك بێت! ئەوان بەناوی بونی پلانی چاكسازیی و مەرجی پێشوەختەوە بانگەشە دەكەن، كەچی پلانەكانیان لەئێستاوە بەشێكی پوچەڵكراوەتەوە! ئەوان وتیان بەمەرجی چاككردنی موچەی خەڵك دێینە حكومەت، كەچی هێشتا حكومەتی نوێ ناوی لێنەهێنراوە موچەی تەواو گەڕایەوە بۆ فەرمانبەران! ئەمجارە وتیان پرۆژەی چاكسازیی موچەی خەڵكمان كردۆتە مەرجی بەشداریكردن، كەچی نازانن ئەو مەرجەی ئەوان لەبنەڕەتدا پوچەڵە، چونكە پرۆژەی چاككردنی موچەی فەرمانبەرو خانەنشینان لەخولی پێشوی پەرلەمان لەلایەن پارتی و یەكێتیەوە پێشكەشی پەرلەمانكراوەو ئەم خولە بەرلە گۆڕان دەیخەنەوە بەرنامەی كار، كەوایە گۆڕان شتێكی بۆ نامێنێتەوە! مەگەر شتێكی نوێ بخەنە روو.
لەتیف فاتیح فەرەج لە دنیادا مەڕجەع نیە بەو جۆرەی لێرە قسەو باس لە سەر مەڕجەع دەكرێت شتی وانیە ، نەتەوەكان و گەلەكان و وڵاتان سومبلیان هەیە ، سومبلی سیاسی لێ شتێكیان نیە ناوی مەڕجەع بێت ، بۆ ئەمەریكای لاتین چێ گیڤارا، بۆ باشوری ئەفریقیا نیڵسۆن ماندێللا، بۆ توركی توركیا كەمال ئەتاتورك ، بۆ میسر جەمال عەبدولناسر ،بۆ بەریتانیا چەرچڵ و بۆ فەڕەنسا دیگۆڵ و بەو جۆرە زۆربەی وڵاتان سومبلی خۆیان هەیە ، لێ ئەو سومبلەش لەلایەن هەموو گەلەوە ویستراو نیەو لای هەندێك بێزراوە ، ئەسڵەن مەڕجەع بۆ سیاسەت هەرنیەو قسەیەكی بێمانایە ، دەكرێت لە بواری ئاینیدا لەو بارەیەوە شتێ بگوترێت ، زیاتر بۆ بواری ئانینیش گونجاوە تا بواری سیاسی ، بۆ نمونە عەلی سیستانی ، كە ئێستا بەشێك لە شیعەكان و سیاسیەكانی شیعە وەك مەڕجەع سەیری دەكەن ، زیاتر پێگە ئاینیەكەیان لە بەر چاوە تا پێگەی سیاسی ، چونكە سیستانی لە سیاسەتا هیچ رۆڵێكی نیە ، هەڵبەت سیستانیش لای هەموو شیعەكان ویستراو نیە ، تەنانەت بەشێكی زۆرلە نەوەی نوێی شیعەكانی عیراق هەرنایانەوێت ، مەبەستم شیعە گەنجەكانە كە خەون و خولیای تریان هەیە لە بواری سیاسەت و داهاتوی سیاسی خۆیاندا . لە ئێرانیش خومەینی نەبووە مەڕجەعی هەموو ئێرانیەكان گەرچی خومەینی بەیەكەوە لە بواری ئاین و سیاسەتا هەنگاوی ناو وتارە ئاینیەكانی لە قوم بەر لەوەی دەربكرێت بۆ عیراق و دواتر فەڕەنسا گەواهی ئەو تێكەڵكردنەی دین و سیاسەت ئەدەن ، هەڵبەت ئەویش هەرگیز مەڕجەعی هەموو شیعەی ئێران ، یان هەموو ئێرانیان نەبوو ، ئەگەر لێكدانەوەیەك هەبێت بەوەی مەلا مستەفای بارزانی كاتی خۆی مەڕجەعی كورد بووە لە بواری سیاسیدا ئەوەش دیارە هەڵەو كێماسی خۆی هەیە ، بارزانی لە باشوری كوردستانیش نەبووە مەڕجەعی هەموو كورد ، گەرچی سۆرانیەكان و كەسایەتیە دیارەكانی سۆران هەموو پشتگیریەكی ئەویان كرد ، كە باس لە سۆرانی و كەسایەتی دیاری سۆرانی دەكرێت لە پێشی هەموویانەوە ناوی برایم ئەحمەد و جەلال تاڵەبانی دێت ،گەرچی هەرگیز بارزانی متمانەی پێنەكردن ،یان لانی كەم لەبەر كوڕەكانی خۆی هەمیشە ئەوان و هەموو سۆرانیەكانیشی دەبوغزاند ،لە گەڵ ئەوەشدا مەلا مستەفاو رۆژگاری مەلا مستەفاو پێگەی مەلا مستەفا جیاواز تر بوو لە ئێستا . ئەوانەی قسە لە بە مەڕجەع بوونی مەسعود بارزانی دەكەن خۆیان لە بارو دۆخی كوردەكانی باكورو رۆژهەڵات و رۆژئاوا نەبان دەكەن ، هەروەك چۆن خۆیان لەوەش دەبوێرن كە بارزانی بە هەموو تەقەلای یەكێتی و خودی مام جەلالیش ئەو دەم توانیتی لەرێژەی دەنگدەران نزیكەی 69%ی دەنگە كان بێنێت ، هەر وەها بارزانی تا ئێستا لە بەرانبەر ئەو كێماسیانەی لە ساڵی 1991ەوە ڕوودەدەن لانی كەم نەیتوانیوە لاپەڕەیەكی نوێ لە تەك ئەوانی تردا هەڵبداتەوە ،لە گەڵ پەكەكەو پەیەدەو كوردانی رۆژئاواو باكور، تەنانەت لە گەڵ خەڵكی سلێمانی و گەرمیان و كەركوك لە باشوری كوردستان نەیتوانیوە زەمینەی لێبوردەیی و پێكەوە ژیانی ئاشتیانە بڕەخسێنێت ، من پێشتریش دەیان جار نووسیومە بارزانی لە ماوەی 13ساڵ سەرۆكایەتی هەرێمدا نەیتوانی كۆكەرەوەو چەتری هەموو خەڵكی باشوری كوردستان بێت ، ئێستا ئەوانەی كە باسی مەڕجەعبوونی دەكەن چاویان لە هەموو ئەو ڕاستیانە دەنوقێنن و لاسای حوشتر ملدەكەنە وە . بارزانی لە بارو دۆخێكی وەك بارو دۆخی ئێستادا ناتوانێت ببێتە مەڕجەعی سیاسی خەڵكی كوردستان ، با لە ناو حزبەكانی دیكەشدا كە سانی بە هێزو خاوەن بڕیارو كارەكتەری نێودەوڵەتی ناسراو لە ئێستادا بوونیان نەبێت ، ناتوانێ لە بەر ئەوەی كۆمەڵی كوردەواری لە باشوری جگە لەوەی جیاوازیەكان و نادادیەكان دەبینن ، ئەوەش دەزانن كە بارزانی بەردەوام زەمینەی ئەوە خۆش دەكات كە كوڕو نەوەكانی خۆی لە لوتكەدا بن نەك كەسی تر ، ئەوەش پێچەوانەی دیموكراتیەت و دەستو دەستكردنی دەسەڵاتە . بۆیە زۆر ئەستەمە بارزانی ببێتە مەڕجەعی سیاسی هەمووخەڵكی كوردستانی باشور .
.gif)
رێبوار کەریم وەلی (1) ئەگەرچی لە دوایین ساڵەكانی تەمەنی سیاسیی تاڵەبانی (پێش نەخۆشكەوتنەكەی) كێشە و ئاستەنگەكانی نێوان پارتی و یەكێتی بە تەلەفۆنێكی نێوان بارزانی و تاڵەبانی چارەسەر نەدەبوو، بەڵام لانیكەم دوا بڕیار هەر لای خۆیان بوو. لە شەش مانگی رابردوودا، یەكێتی و پارتی پتر لەوەی شەڕی ئیرادەی یەكتری بكەن، شەڕی سەرخستنی ئیرادەی ناوخۆیی خۆشیان كردووە و هەر گەڕێكی دانوستاندن بە تیمێكی جیاواز رووبەڕووی یەكتری بوونەتەوە. هەر بۆیەشە بەشی زۆری كۆبوونەوەكان بێ ئەنجام بوون. سەرباری ئەوەی كە هەردوولا پێداگر بوون لەسەر ئەوەی بەبێ یەكتری حكومەتێكی سەرتاسەری دروست ناكرێت، بەڵام دیسانیش (بە تایبەتیش لەناو یەكێتی) داواكاریی جیاجیای باڵەكان بە پڕۆسەكەوە رەنگی دایەوە كە هەندێكیان لە توانای پارتیدا نەبوون، بەتایبەتیش دانانی پارێزگارێكی ئۆكتۆبەرچی بۆ كەركووك كە مەبەستیان سپیكردنەوەی رابردووی خۆیان بوو تا دانانی پارێزگارێكی كورد بۆ كەركووك. ئەو داواكارییانەی كە یەكێتی لە پەڕاوێزی مەسەلەكانی سەرۆكایەتیی هەرێم و حكومەتدا لە پارتیی هەبوو، بەشێكیان لە دەرەوەی یەكێتییەوە هاوردە كرابوون و بەشێكیشیان خواستی سەركردایەتیی خۆگیڤكەرەوە بوون كە وایاندەزانی یان چۆك بە پارتی دادەدەن و یانیش پڕۆسەكە پەكدەخەن! هەر لە رۆژی یەكەمەوە كۆسرەت رەسوڵ پێیوابوو كە داواكارییەكانی یەكێتی هەندێكیان پێویستیان بە كاتی زیاتر و زیاتر لە لایەنێكە، بە تایبەتیش لە مەسەلەی كەركووكدا. بەڵام نە سازشی لە داواكارییەكانی یەكێتی كرد و نە لەگەڵ پارتیشدا دەرگاكانی داخست. پەیوەندییە تەلەفۆنییەكانی نێوان بارزانی و كۆسرەت رەسوڵ دوای چاوەڕوانیی بە بنبەست گەیشتنی دانوستاندنەكان، دەرگایەكی نوێی دەكردەوە و رێگر بوو لەوەی هەرزە سیاسییەكانی ناو یەكێتی پڕۆسەكە بە ئاقارێكی دیكەی وەك دووئیدارەیی و تەنانەت ئاژاوەدا ببەن. ئەمڕۆ كۆسرەت رەسوڵ سەرباری باری نالەباری تەندروستیشی، بە هەق تەجاوزی سەردەمی تاڵەبانیشی كردووە، لەناوخۆی حزبەكەیدا لە سەردەمی ئەودا جیابوونەوە درووست بوو، بەڵام بەری پێگرت و سەرۆكی حزبەكەی هێنایەوە ناو یەكێتی، ململانێی پارتیی كرد و كردی بە سەرۆك كۆمار، دەستكەوتەكانی یەكێتی بەبێ هیچ رێككەوتنێكی نووسراوی وەك رێككەوتننامەی ستراتیژی لە جاران و تەنانەت لە حەجمی ئێستای یەكێتی لە رووی كورسییەوە زیاترە، بەرژەوەندیی هەموو باڵەكانی ناو یەكێتی دابین كردووە و رێككەوتننامەی سیاسیشی لەگەڵ پارتیدا ئیمزا كردووە. هەم پارتی و هەم یەكێتی دەبێ ئەوە ببینن. نیو جێگر (2) زۆربەی كات، بە تایبەتیش كە باسی كۆسرەت رەسوڵ دەكرێت، هەندێك كەس خێرا دەڵێن بۆ كوڕەكانی خۆی هەوڵ دەدات! وەك ئەوەی سەركردەكانی دیكەی كوردستان بۆ كوڕی خەڵك هەوڵ بدەن و پێگەیان قایم بكەن! كام سەركردە هەیە لە كوردستان بۆ كوڕ، نەوە، برازا و ئامۆزای خۆی هەوڵی نەدابێت؟ بۆ ئەوە وەكو كەمایەسییەك تەنها رووبەڕووی كۆسرەت رەسوڵ بكرێتەوە، لە كاتێكدا تاكە داواكاریی تاڵەبانی لە بارزانی، پێش ئەوەی بمرێت، پاراستنی پێگەی دوو كوڕەكەی بووە؟ فازڵ میرانی ئەوە دووەمجارە لەو سۆنگەیەوە كە كوڕەكانی تاڵەبانی ئەمانەتی ماڵی بارزانین، ئەوە دووپات دەكاتەوە كە كوڕە بچووكی تاڵەبانی (قوباد تاڵەبانی) نیوەی هی پارتییە. میرانی دەزانێ ئەو قسەیە لە كوێوە دەكات، بەڵام جاری یەكەم قوباد تاڵەبانی دیار بوو ئاگای لە مەسەلەكە نەبوو، بۆیە كاردانەوەی نیشان دا. پێدەچێ ئەمجارە پێویستی بەو نیوە پارتییە و مسۆگەركردنی نیوەی جێگری سەرۆكی حكومەتی داهاتوو هەبووبێت، بۆیە دەنگی نەكرد. ئەوەی لەو پڕۆسەیەدا جێگەی سەرنجە، ئەوەیە كە قوباد تاڵەبانی لە ماوەی رابردوودا واجیهەی یەكێتی بووە لە حوكمڕانیدا و تەنانەت لەڕووی نێودەوڵەتیشەوە پشتیوانیی لێكراوە، بەڵام وەك چۆن لە 16ی ئۆكتۆبەردا بێدەنگیی هەڵبژارد، ئەمجارەش لەكاتێكدا هەموو شەڕی یەكێتی بۆ ئەوە بوو ئەو وەكو تاكە جێگری سەرۆكی حكومەت و وەك خاوەنی زۆرترین دەنگی هەڵبژاردنەكان نوێنەرایەتیی یەكێتی بكات لە حوكمڕانیدا، دیسان بێدەنگیی هەڵبژارد. دوو قسەی خێری بۆ حكومەتێك نەكرد كە یەكلابووەتەوە جەنابیان دەبێتەوە جێگری سەرۆكی حكومەت! ئەردۆغان نەیدۆڕاندووە (3) جارێ دیار نییە ئاخۆ ئەردۆغان وا بە ئاسانی ئەنجامی دۆڕاندنی گەورە شارەوانییەكانی ئیستانبوڵ و ئانكارا بە ئۆپۆزیسیۆن قەبوڵ دەكات یان نا؟ بەڵام ئەگەر بەسەرێكدا ئەو ئەنجامانە قەبوڵیش بكات، وەك خۆی لە شەوی هەڵبژاردندا گوتی، هێشتا براوەیە. رادەستكردنی ئەو دوو شارەوانییەی توركیا بە ئۆپۆزیسیۆن، راستە لەڕووی دەروونییەوە بە شكستێكی گەورە هەژمار دەكرێت، بەڵام ئەو مەسەلەیە دیوێكی دیكەشی هەیە كە جارێ تا چوار ساڵ و نیوی دیكە هیچ هەڵبژاردن و ریفراندۆمێك لە توركیا لەئارادا نییە و ئەو سەركەوتنەی ئۆپۆزیسیۆن تا راددەیەك دەبێتە هۆی ئەوەی كە گوشارە ناوخۆیی و دەرەكییەكان لەسەر پڕۆسەی حوكمڕانی لە توركیا كەم ببنەوە. بە شێوەیەك كە ئەوە پێشانی دنیا بدرێت ئەردۆغان پیاوێكە باوەڕی بە دیموكراسی و ئەنجامی هەڵبژاردن هەیە ئەگەر لە قازانجی خۆیشی نەبێت. ئینجا بە دەردی فارس دەڵێن، ئەردۆغان ئاردەكەی بێژاوە و هێڵگەكەشی هەڵواسیوە؛ گۆڕانكارییەكان لە دەستووری توركیادا، ئەو دەسەڵاتە دەداتە سەرۆك كۆمار كە هەر كاتێك بە پێویستی بزانێت، سەرۆك شارەوانییەكان لەسەر كار لابدات و لە جێگەی ئەوان قەیوم دابنێت وەكو لە رابردوودا دەرهەق بە 97 سەرۆك شارەوانی كردی. هاوكات لەگەڵ ئەوەدا، لە ئانكارا و ئیستانبوڵ تەنانەت ئەگەر سەرۆك شارەوانییەكان لەسەر كاریش لانەدرێن، دیسان وەك قازی شەل رێ دەكەن، چونكە زۆرینەی ئەنجومەنی شارەوانییەكان هەر لەدەست ئاكەپەدا دەبێ.
د. شێركۆ عەبدوڵا × خهبهرێكم پێ یه بهگم، قایشى تێ ههڵنهكێشراوه. ـ ئهزانم كوڕم.. دیعایهكهى كهلـلهپووته. × یهعنى بیستووته؟! ـ ئهوه قسهى ئهمڕۆى نى یه..دهمێكه خهریكیهتى.. گوایه ئهیهوێ ئهم دائیرهیه بكات به ئهلیكترۆنى. × جا وهڵـڵاهى بهگم چاویشى دهرێ و ملیشى بشكێ و رووى بابى بابیشى رهش بێ، ئیقتیراحهكهى خراپ نى یه. ـ رۆڵه گیان ئهو ئیداره ئهلیكترۆنییهى ئهو مهبهستێتى له هى ئۆمهتى محهمهد ناچێ.. نهوعێكه بهتایبهت بۆ خۆى دروست كراوه. × چۆن یهعنى؟.. تێم گهیهنه. ـ مهسهلهن ئهگهر بیهوێ بهس جهماعهتهكهى خۆى بانگ بكات، له گروپهكهیاندا تهبلیغیان ئهكات. × یان له واتسئاپ. ـ ئافهرم.. ئهگهریش بیهوێ دڵى میستهریشمان لێ بڕهنجێنێت (ریپۆرت)مان ئهكات. × ئهى زۆڵ!!! ـ رقى له ههر برادهرێكى ئێمهش ههڵسێ (بلۆك)ى ئهكات. × واو!!! ـ كه مامهحهمهییش بۆ كۆمپانیایهك شتێك بكات پهنجه ئهنێ به (پۆك)دا. × كوڕه ئهمه زۆر بلیمهته. ئێ!! ـ بۆ دهركردنى تهعلیماتى تازهش، ئهچێ تهعلیماته كۆنهكان ئههێنێ و (كۆپى پهیست)یان ئهفهرمووێ. × ئهى بۆ مهسهلهى خهبهرى ناخۆش و ئهمانه؟ ـ (شهیر ئۆڵ) ئهكات. × شهیر ئۆڵ؟!!.. جا ناترسێ خهڵكهكه تووڕه ببن و مهزبهتهى لێ بكهنهوه و بۆى بنێرن؟ ـ نهخێر ناترسێ.. ئهڵێ پێم نهگهیشتووه... بهداخهوه.. خهتهكه خاوه.
.gif)
فارس نەوڕۆڵی لهدیدارێكى میدیایى فازڵ میرانى سهبارهت به بارودۆخى كوردستان و پهیوهندیهكانى پارتى و یهكێتى و بهڕێوهچونى حكومڕانى لهكوردستان ئاماژهى به بهڕێز قوباد تاڵهبانى دا، میرانى گوتى قوباد تاڵهبانى نیوهى هى ئێمهیهو نیوهى هى یهكێتى ئهم دهستهواژهیه كاردانهوهى لهناویهكێتیدا بهدواى خۆیدا هێناو تائهو شوێنهى قوباد تاڵهبانى، ڕونكردنهوهى دا. لهههمان كاتدا ئهم قسهى میرانى بوه باس و خواسى ناوخهڵك لهچى ڕوانگهیهكهوه میرانى ئهم قسهیهى كرد، بۆ جارێكى دیكهو لهیادى 60 ساڵهى دهرچونى ڕۆژنامهى خهبات میرانى سهرهڕاى ئهوهى سهرنجهكانى لهسهر دۆخى كوردستان و حكومهت و پهیوهندیهكانى پارتى و یهكێتى و لایهنهكانى دیكه خستهڕو لهئاستێكى باڵاو پهرۆشى كوردستانیدا قسهى كرد، جارێكى دیكه بهلایهنهكانى وتهوه هێزى كورد لهیهكانگیریماندایه. ئهوهى مهبهستمه ئاماژهى پێبدهم میرانى جارێكى دیكه باسى له نیوهكهى قوباد تاڵهبانى كردهوه، بهڵام ئهمجاره وتى (ئهگهر برادهرانى یهكێتى عاجز نهبن)، ئهوهى دهمهوێ قسهى لهسهر بكهم یان تهفسیرى ئهو قسهیهى میرانى بكهم پێش ههموو شتێك دهمهوێ ئهوه بڵێم ئهم نوسینهم لهئهنجامى ئهوهدا نوسیوه دواى قسهكانى میرانى لهساڵیادى خهباتدا ههندێ هاوڕێ ئهو پرسیارهیان لێكردم بۆچى فازڵ میرانى دوجاره ئهم قسهیه دهكات لهمیدیادا. بۆیه ئهم بابهتهم كرده وتارێك، مهرجیش نیه ئهم خوێندنهوهو تهفسیرهى من بهدڵى بهڕێزان فازڵ میرانى و قوباد تاڵهبانى بێت لهههمانكاتدا دهبێت ئهوه بزانین قسه یان دهقێك یان وتارێك تا ئهو كاتهى خاوهنهكهى خاوهندارى دهكات كهههر لاى خۆى بێت و لهفهزاى گشتیدا بڵاو نهبوبێتهوه ئهو كاتهى كهدهكهوێته نێو پانتایى گشتى ئیتر دهبێته موڵكى گشتى یان قسهى گشتى بهتایبهتى دهبێته مادهیهك بۆ قسهكردن لهلایهن ڕاڤهكاران و موفهسیرهكان و ڕاى گشتیهوه، بۆیه منیش وهك ههركهسێكى دیكه مافى ئهوهم ههیه تهفسیرى قسهكهى فازل میرانى بكهم لهدیدى خۆمهوه. بۆ ئهوهى بزانین یهكێتى و یهكێتیهكان ههقیانه لهسهر ئهم قسهیهى میرانى عاجز بن یان ئهوه تێگهیشتنى ههڵهیه وا دهكات ههڵچونێكى میدیایى دروستبكات ، بۆ ئهم مهبهسته پێویسته لهتێگهیشتنێكى زانستیهوه دهستنیشانى ڕاستى و ههڵهكان و مهغزاى ئهو قسیهى میرانى بكهین و، ماناى شاراوهى ئهودیو ڕوكهش بخوێنینهوه بهڵام حهقیقهتى لۆژیكى و حهقیقهتى ڕاڤهكردنى پێبدهین، ئهمجا دهتوانین دهستنیشانى ڕاستى ناوقسهكهمان دهستكهوێت، ئهوهى فازل میرانى گوتى و تا ئهو شوێنهى بهنده لهجیهانبینى میرانى گهیشتوم دهزانم ئهو دهزانێت چۆن و لهچ سیاقێكدا قسهدهكات باشیش دۆخى سیاسى گشتى دهخوێنێتهوه و لهسایكۆلۆژیاى كوردستانى و حزبى كوردستانى باش تێدهگات، بۆیه دڵنیام قسهكانى میرانى بۆ كۆكردنهوهى هێزى كوردیه نهك ترازان و یارى پێكردن و گومان دروستكردن چون ئهو قسهیهى میرانى لهسهر نیوهكهى قوباد جگه لهوهى لێدوانێكى سیاسیه لهههمان كاتدا بوعدێكى كۆمهڵایهتى ههیه. ئهگهر لهگفتوگۆكانى نێو فهزاى گشتى كۆمهڵایهتى كوردستان وردبینهوه دهبینین كهسێك بۆ دهربڕینى متمانهو خۆشهویستى بۆ كهسى دووهم یان سێیهم دهڵێت نیوهى لهئێمهیه یان دهڵێت لهخۆمانه ئهم گفتوگۆ كۆمهڵایهتیه نیشانهى متمانهیه بهوى دیكه، لهڕووى سیاسیشهوه میرانى دهزانێت قوباد تاڵهبانى كوڕى كێیه، باوكى قوباد خوالێخۆش بوو جهنابى مام جهلال مێژویهكى دورودرێژى خهباتى ههیه كهوهك بهڕێزیشیان ئاماژهى پێداوه لهقوتابخانهكهى پارتیهوه دهستى پێكردوه لهگهڵ سهركردهكانى پارتیدا تائهوكاتهى كۆچى دوایى كرد، پهیوهندیهكى پتهوى لهئاستى كۆمهڵایهتى و سیاسیدا ههبووه مهراسیمى پرسهكهى مام جهلال نیشانیدا كهسهرۆك و سهركردایهتى پارتى چهند بهخهمیهوه بوون. كهواته ئهم پهیوهندیه ئهوه دێنێ كهمیرانى لهسهر نیوهكهى قوباد قسه بكات لهلایهكى دیكهوه ئهگهر فهیلهسوف و بیرمهندى سیاسى و ئهوانهى ئێستهو ئاینده قسه لهسهر فهلسهفهو فهلسهفهى سیاسى بكهن دهبێت بگهڕێنهوه بۆ قوتابخانهى یۆنانى كۆن ، لهكوردستانیش ههموو ئهو هێزه سیاسیانه كارهكتهرو سهركردهكانیان ڕۆژێك لهقوتابخانهى پارتیهوه دهستیان بهكوردایهتى كردووه خۆیان یان مامۆستاكان و سهركردهكانى پێشویان بۆیه لهو دیده كۆمهڵایهتیهوه بیانهوێت یان نهیانهوێت پهیوهست بونێكى ڕۆحیان بهو قوتابخانهوه دهمێنێت، ئهگهر هێڵێكى كاڵیش بێت، چونكه هێشتا ئهو ئامانجهى ئهو قوتابخانهى بۆ دروستبووه نههاتوهته دى بۆیه ههمان ئهو قوتابخانهیه خهمى گشتیه كهواته لهمهسهلهى كورد بوندا دهبێ بگهڕێینهوه بۆ ئهو قوتابخانهیه ، لهلایهكى دیكهوه میرانى ئهرێنى وتى قوباد نیوهى هى ئێمهیه چونكه ئێستا قوباد موڵكى گشتیه نهك خێزان و حزبێك لهبهرئهوه مومارهسهى حوكمڕانى دهكات، واته ژمارهیهكى جیاوازه لهناوخێزانهكهى كهدێته ناویهكێتى ژمارهى حزبه ، كهمومارهسهى حكومهت دهكات ژمارهى حكومهتهو حكومهتیش موڵكى ههمووانه ، كهواته لهم ڕوانگهیهوه قسهكهى میرانى دروسته، جگهلهوه پێدانى ئهو ناونیشانه بۆ قوباد دهستكهوتى مێژووییه چونكه مهغزاى قسهكهى میرانى ئهوه بهقوباد دهڵێت ههركاتێك نێوان پارتى و یهكێـتى ساردى یان گرژى تێكهوت دهكرێت تۆ خاڵى هاوبهش و پردى لێكتێگهیشتن و تاڵى مهعاویه بێت، ئهى بۆچى برادهرانى یهكێتى و كاك قوباد زویردهبن ؟ یهكێك لههۆكارهكان لهئهنجامى ئهو مێژهوه تاڵهى نێوان لایهنه كوردستانیهكانه نهتوانراوه قۆناغى دڵهڕاوكێ و بێ متمانهیى تێپهڕێنین بۆیه ههمو لایهك قسهى بهرامبهرهكهى لا خراپهو بهگومانهوه دهیخوێنێتهوه، ئهمه یهكێكه لههۆكارهكانى توڕهبونى ههڤاڵان لهیهكێتى بهڵام پێویسته لهم قۆناغهدا ئیتر ئهوه تێپهڕێنین كهههرچى پارتى وتى خراپه و ههرچى یهكێتى وتى خراپه دهبێ بهچاك بڵێین چاك و خراپیش وهك خۆى تهفسیر بكهین، هۆكارێكى دیكه ئهو باڵباڵێنهیه ههركهسهو بۆ خاڵى لاوازى ئهوى دیكه دهگهڕێت، ئهگینا قسهى فازل میرانى لهتهوازوعى سیاسى و مهعریفیهوه سهرچاوه دهگرێ و مهبهستى ئهرێنى لهپشته لهسهر ئاستى فكر بۆ تێكهڵكردنى پهیوهندیهكان بهتێگهیشتنى سیاسى ههم كۆمهڵایهتى ، بۆیه بۆئهوهى بتوانین دۆخى سیاسى و كۆمهڵایهتى كۆمهڵگهى كوردستان گهشه پێبدهین نابێت ههموو قسهیهكى یهكتر بهگومانهوه بخوێنینهوه بهشێوازى بیركردنهوهى سهردهمه ناشرینهكان تهفسیر بۆ قسهى یهكتر بكهین، چونكه ئهو تهفسیره ههڵانه بهرهو ترازان و نارۆشنى سیاسیمان دهبات، لهبهرئهوه تهفسیرهكان حهقیقهت دهدهنه چهمكهكان، لهم بارهیهوه نیتچه دهڵێت (ڕاستیهكان بونیان نیه ئهوهى حهقیقهتى ههیه تهفسیرهو عهقڵ چوارچێوهیهكى دهداتێ بۆئهوهى تێبگهین)، كهواته بۆئهوهى سهرگهردانیهكان بڕهوێنینهوه پێویسته ئهوانهى تهفسیر بۆ سیاسهت دهكهن، وردتر بابهتهكان بخوێننهوه بۆیه دهمهوێت بڵێم لهتهفسیرهكاندا لێكدانهوهى ههڵه بۆ قسهكانى فازل میرانى كراوه، دواجار بهڕوانینى من ئهو قسهیهى دهڵێت (نیوهكهى قوباد هى ئێمهیه) لێوان لێوه لهیهقین دهربڕینێكى ئهقڵانیهو مهغزایهكى ڕێزى سیاسى و كۆمهڵایهتیه ئهمه حهقیقهتى لۆژیكى و ڕاڤهكردنه بۆ مانا شاراوهكانى.
مەریوان وریا قانع و ئاراس فەتاح لە بەشی یەکەمی ئەم نووسینەدا باسمان لەوە کرد کە بارزانی وەک سەرۆکی ھەرێم لە ساتێک لە ساتەکانی توڕەبوونیدا دەرگاکانی پەرلەمانی ههرێمی کوردستانی داخست و بوون و وهزیفهی ئهم دهزگایهی بە تەواوی بێنرخ و بێماناکرد. لەدوای داخستنی ئەم دەزگا ”شەرعییەوە“، کە گوایە باڵاترین دەزگای سیاسیی ههرێمی کوردستانە، ھەروەھا دوای كۆتاییھاتنی ماوهی یاسایی و نایاسایی سەرۆكایهتییهكهی، بارزانی به سهركردایهتیی خۆی دەزگایەکی ناڕەسمیی و ناشەرعی تری دروستکرد بە ناوی ”ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم“ بۆ سهربهخۆیی. بە بیانوی ئەوەی گوایە ئهركی ئهم دهزگایه ڕێكخستن و ئەنجامدانی بڕیاری ڕیفراندۆمە، لە غیابی پهرلهمان و لە بێنرخکردنێکی تەواوی حكومهتدا. ههر ئهم ئهنجومهنهش بڕیاری كاراكردنهوهی پهرلهمانی پەكخراوی ههرێمی دهركرد، بۆ ئهوهی شهرعییهتێكی یاسایی شكڵیی بهریفراندۆم ببەخشێت. پاش ماوهیهكی كهم بارزانی بهناوی ئەنجومەنەکە ڕازی نهبوو، چونکە خۆی لهئاستی ئهم پێگه تازە و ناشەرعییەدا نەدەبینییهوه. بۆیه له كۆبوونهوهیهكدا ناوی ئەنجومەنەكهیان گۆڕی بۆ دهزگایهكی نوێی زهبهلاحتر و وهزیفهیهكی سیاسیی گهورهتریان پێبهخشیی، ناویشیان نا "ئەنجومەنی باڵای سیاسی"ی كوردستان. ئەرکەکانی ئهم ئهنجومهنه تازهیهش بریتیی بوو لە زهمینهسازیی بۆ ”سهربهخۆیی كوردستان“ و ”سڕینەوەی سنوورەکانی سایکس-پێکۆ“ و تەرجەمەکردنی دەرەنجامی ریفراندۆمەکە بۆ واقیعێکی سیاسیی تازە، کە گوایە واقیعی ”دروستکردنی دەوڵەتی کوردیی“ە. بڕیاری دروستکردنی ھەموو ئهم ناو و دهزگایانه لە دەرەوەی سنوورەکانی حکومەت و ئەو دەزگا رەسمیی و ”شەرعیی“انەدا بوو کە لە ھەرێمدا ههن، لەوانەش پەرلەمان و دەسەڵاتی جێبەجێکەر و دەسەڵاتی داوەریی. ئهم دهزگایانەش لە کاتێکدا دروستكران کە بارزانی ھیچ بنەمایەکی شەرعیی و یاسایی بۆ مانهوهی له دهسهڵاتدا نەمابوو بۆ کار و بڕیارە سیاسییەکانی. چونکە ھەموو ئەمانە دوای تەواوبوونی دوو خولی یاسایی سەرۆکایەتییەکەی و دوای درێژکردنەوەی تەمەنی سیاسییهكهی بۆ ماوەی دووساڵ و، دوای مانەوەی بەشێوەیەکی نایاسایی لەشوێنەکەی خۆیدا ئەنجامدران. ھەمووشیان بەنیازی وهرگرتنی نازناوی ”سهرۆكی كوردستان“ لهدوای ریفراندۆمەوە، دروستكران. بارزانی نەیدەویست دەستبەرداری پۆستە سیاسییەکەی ببێت، ههر ئەمهش بوو وایدهكرد ھەرجارەو لە دەرەوەی دەزگا رەسمییەکانی ھەرێم خۆیدا، دەزگای تر دروستبكات و لە ههمووشیاندا نازناوی سهرۆک و سەرکردە بهخۆی ببهخشێت؛ جارێک بهناوی ”سهرۆكی ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم“ و جارێکی تر بهناوی سهرۆكی "ئەنجومەنی باڵای سیاسیی" كوردستانەوە. مرۆڤ نە ئەوکات و نە ئێستاش پێویستی بەوە نەبوو پڕۆفیسۆری بواری زانستە سیاسییەکان و پەیوەندییە ئیقلیمیی و نێودەوڵەتییەکان بێت، بۆئەوەی بزانێت پلانی پشتی جوڵەکانی بارزانی دامەزراندنی دەوڵەت و سڕینەوەی سنوورەکانی سایکس پیکۆ نەبوو. ههموو عهقلێكی سهلیم ئهو پێدراوه سادهیهی دهزانی كه جگه لهوهی هێزه گهورهكانی دونیا و هێزه ئیقلیمییهكان ڕێگا بهدهستكارییكردنی سیستهمی ههرێمیی خۆرههڵاتی ناوهڕاست نادهن، له ههرێمی كوردستان خۆشییدا جگه له دابهشبوونی ناوەکیی قوڵی سیاسیی و جوگرافیی، هێزە سەرەکییەکانی ناو ھەرێم خۆشیان ھێزی نیمچە پرۆکسیی وڵاتە ئیقلیمییە ناکۆکەکان بوون لەگەڵیەکدا. ئەمە جگە لەوەی ئەنجامدانی پرۆژەیەکی وا و دروستکردنی دەوڵەت لە دەرەوەی توانای ھێزە سیاسییەکانی کوردستان و تواناکانی کورد خۆشیدایه. ئەوەی بارزانیی دەجوڵاند سایكۆلۆژیای شەخسی خۆی و حەزی پاراستنی پێگەکەی بوو وەک کەسی ژمارە یەکی ناو کایەی سیاسی لە کوردستاندا، بەتایبەتی لەدوای كۆچکردنی جهلال تاڵەبانیی و نهوشیروان مستهفاوە. بارزانی بهههر نرخێك بووه نهیدهویست دهستبهرداری دەسەڵات و پێگە سیاسییەکەی خۆی بێت، بۆیه ئامادهبوو نهك چهندین ئۆرگانی ناشهرعیی دروستبكات، بهڵكو مەترسیی گەورەش لەسەر ھەرێم و دانیشتوانەکەی دروستبكات و بهرپرسیارێتی سیاسیی و ئهخلاقیی هیچ یهكێك لهدەرئەنجامهكانیشی ههڵنهگرێت. چەند ڕۆژێکی کەم دوای ڕیفراندۆمەکە دەرئهنجامە نێگەتیڤ و پڕمەترسییەکانی سایکۆلۆژیا و خواستە شەخسییەکانی بارزانی بۆ ھەرێمی كوردستان دەرکەوت. پارتی بەر لە ھەموو ھێزەکانی تر لە پرسی ڕیفراندۆم بۆ سهربهخۆیی پەشیمانبوونەوە و سهركردهكانیشی بهنۆبهت و بە زیاد لە زمانێک لە بەغدا دەپاڕانەوە، بۆئەوەی مهوعدێكیان پێبدرێت و لەگەڵیاندا کۆبوونەوەیەک ئەنجامبدرێت. یەکێک لە دەرھاویشتەکانی ئەو دۆخەش تهنها سڕكردنی دهرئهنجامهكانی ڕیفراندۆمەکە نهبوو، بهڵكو سڕكردنی سەرۆکایەتیی ههرێمیش بوو. بارزانی لەلایەن ھێزە ئیقلیمیی و نێودەوڵەتییەکانەوە کەنارگیرکرا و بەڕەسمی ناچارکرا واز لە پۆستی سەرۆکی ھەرێم بھێنێت و دهسهڵاتهكانیشی دابهشبكرێت، بەڵام بارزانی وەک شەخس بە ھەمان عەقڵییەت و خواست و سایکۆلۆژیاوە ھەر مایهوه. لە دوای ڕیفراندۆم سوڕێکی کورتی بێدەنگبوون و کەنارگیربوونی بارزانی دەستیپێکرد، بەڵام ھاوکات دەنگێک لەناو حیزبەکەیدا دروستکرا کە داوایدهكرد بکرێت بە ”مەرجەع“ و وەک ”ئایەتوڵایەکی سیاسیی“ لەسەر مۆدێلی ئایەتوڵای شیعەکان، سیستانیی و خومەینی، مامەڵەبکرێت. میدیای پارتی بەگشتیی و بهتایبهتییش کۆمەڵێک لەو کادیر و ئەندام پەرلەمانانەی ڕیزەکانی یەکێتی نیشتیمانیی و بزوتنەوەی گۆڕانیان بەجێبھێشتبوو، کەوتنە پڕوپاگەندەکردن بۆ ئەم بە”مەرجەع“کردنەی بارزانی. بەڵام پێدەچێت بارزانی لە ھەموو ئەو میدیاکار و سەنگەرگۆڕانە عاقڵتر و تێگەیشتوتر بێت، بۆیە چاوەڕوانی بە”مەرجەع“بوونێکی بێبناغەی نهكرد و خۆی وهكو سهرۆكی پارتی شتێکی تازەی دروستكرد بەناوی ”بارەگای بارزانی“یەوە، كه له ڕێگایهوه جارێکی تر نازناوی سهرۆكی كوردستان بهخۆی دهبهخشێتهوه. ”بارەگای بارزانی“ سهرهڕای ئهوهی دەزگایەکی تری ناشەرعیی دەرەوەی دەزگاکانی حوكمڕانییه له ھەرێمدا، بەڵام لە ھەموو دەزگاکانی ناو ئەو حوکمڕانییە بەھێزتر و بهههیبهتتره. واقیعی ههنووكهیی ناو کایەی سیاسیی لهههرێمدا پێماندەڵێت بارزانی سیاسەتی پارتی دەستنیشاندەکات و پارتیش سیاسەتی ھەرێم. ئەم پێدراوهش یەک مانای ھەیە: لهداهاتوودا ”بارەگای بارزانی“ وەک دەزگایەکی supranational یان بان-نهتهوهیی و بان-یاسایی و بان-سیاسیی، بەبێ ھیچ شەرعیەتێک، دەزگای ژمارە یەک و بڕیاردەری ھەرێمی كوردستان دهبێت. لە زانستە سیاسییەکاندا بەمجۆرە دەزگا و بکەرانەی دەرەوەی دەزگا شەرعییەکانی دەوڵەت دەگوترێت ”دەزگا“ یان ”ئەکتەرە نا-دەوڵەتییەکان“ non-state actors. ئەمانە ئەو دەزگا و ئەکتەرانەن کە لە دەرەوەی دەوڵەت و دەزگا رەسمییەکاندا دروستدەبن، بەڵام زۆرجار ئهوهنده بەھێز و کاریگەرن كه توانای دەستكاریكردنی هاوكێشه سیاسییه ناوخۆییهكانیان ههیه. لەزۆر دۆخدا ئیشی ئەم ئەکتەر و دەزگا نا-دەوڵەتییانە پەکخستنی کارەکانی دەوڵەت و دروستکردنی سێنتەری تری دەسەڵاتە، لە دەرەوەی سێنتەرە رەسمییەکانی دەسەڵاتدا. خهسڵهتی سهرهكیی ئەم دەزگایانەش جێگرتنهوهی وهزیفهی دهزگا ڕهسمیی و شهرعییهكان و بڕیاردانه له دهرهوهی ئهواندا و لەباتی ئەوان. ئەمەش تەنھا یەک مانای ھەیە: شکاندنی سەروەریی دەزگا رەسمییەکان و پێشێلكردنی سەروەریی یاسا و بێنرخكردنی پێگهی سیاسیی و یاسایی ئەو دەزگایانە و دژایەتیكردنێکی ڕووت و ڕاستهوخۆی ههموو ئهو پرنسیپانهی كه حوکمڕانییەکی یاسایی و بەرپرسیار پێویستیان پێیەتی. لەم ئاستەدا دروستکردنی ئەم ”بارەگا“یە بۆ بارزانی مانای ڕووتکردنەوەی پهرلهمان و حکومەته لە دەسەڵاتەکانی و گواستنەوەی ئەم دەسەڵاتانەیه بۆ ناو بارەگاکەی خۆی. ئەوەی لێرەدا ھەم کۆمیدیی و ھەم تراژیدییە ئەوەیە بارزانی له وەهمی دروستكردنی دهوڵهتهوه ههنگاو دهنێت بۆ قوتکردنەوەی دەزگایهكی نادەوڵەتیی و ناڕەسمیی، لە بەرامبەر حکومەت و پەرلەمان و ئهو دەزگا رەسمییانەی لە ھەرێمدا ھەن. ئەمەش بەکردەوە بێمانا و بێنرخکردنێکی تەواو و ھەمەلایەنی حکومەت و دەزگاکانیەتی. ساڵانێكی زۆر سهرۆكی پارتی بانگهشهی سهربهخۆیی و دروستكردنی دهوڵهتی دەكرد، كهچی ئێستا بە کردەوە خەریکی شێواندنی ئەو حکومەت و دەزگایانەیە، کە بە دەیان نیوە و ناچڵیی و نووقسانیی گەورە و ترسناکەوە، لە ھەرێمدا بوونیان ھەیە. بهبۆچوونی ئێمه جگه له خواستی شەخسی بارزانی خۆی و عەقڵیەتی وازنەھێنان و خانەنشین نەبوون تا مردن، ھیچ پێداویستیی و ھۆکارێکی سیاسیی و یاسایی و کۆمەڵایەتیی بۆ دروستکردنی ئەم بارەگایە، بەو ھەموو دەسەڵاتەوە لەئارادا نییە. مانا ڕهمزیی و حهقیقییهكانی ئهم دهزگایه درێژەدانە بەو پراکتیک و کولتووری حوکمڕانییە سەقەتە کە سەرکردە لە بێشکەوە تا قەبر بە سەرکردەیی دەھێڵێتەوە، واشدەکات کەسانێک وەک سەرۆک لە دایکببن و پێویستە وەک سەرۆکیش بمرن. بێدهنگیی ههموو حیزبه سیاسییهكان بهرامبهر بهدروستكردنی بارهگایهكی لهو شێوهیه، کۆمەڵێک پرسیار ئاراستهی ههموو هێزه سیاسیی و كۆمهڵایهتییهكانی كۆمهڵگای ئێمهدهكات: ئەگەر حکومەت و سەرۆکایەتی ھەرێم و پەرلەمان و دەزگاکانی تری حوکمڕانیی بوونێکی ڕاستەقینەیان ھەبێت، ئیتر سیستهمه سیاسییهكه چ پێویستییەکی بە ”بارەگای بارزانی“ ھەیە؟ بارەگایەکی لەوبابەتە بە ناوی كێ و چییەوە قسەدەکات؟ تەعبیر لە چی دەکات؟ شەرعییەت و ڕەوایەتییەکەی لە کوێوە دەھێنێت؟ بڕیارهكانیشی چ هێزێكی یاسایی و سیاسیی ههیه و كێ جێبهجێیان دهكات؟ دروستکردنی ئەم بارەگایە ههڵتۆقینی سێنتەرێکی تری دەسەڵاتە لە ھەرێمدا، لە دەرەوەی ههموو میکانیزمێک بۆ لێپرسینەوە و بەرپرسیارکردن.
كەمال محەمەد ئەگەر كۆی بكەینەوە سەریەك ئەوا تەواوی دەستەی سەرۆكایەتی و جومگە هەستیارەكانی سیاسەت و بەرێوەبردنی هەرێمەكە لەلایەن پارتییەوە دەستی بەسەردا گیراوە و سیستەمی سیاسی لە دۆخێكی زۆر مەترسیدار دا ئەبینرێت بەهۆی بەخێزانی كردنی دەسەڵاتەوە لەلایەن پارتییەوە ،كە بە بروای من پێهەڵگرتنێكی سەركەوتوانەی ئەنجام داوە بەهۆی لێكترازانی هێزەكانی دیكەوە كە هۆكار بوە بۆ بونی بۆشاییەكی سیاسی لە كاتێكدا كە سیاسەت بۆشایی ناناسێت !دەشێت ئەم بۆشاییە سیاسیە بێت كە پارتی بە درێژایی مێژوو سودی لێ بینیبێت . وەك ئاشكرایە لەپێشدا پارتی ئەو هێزە نەبوە كە بتوانێت سنوری دەسەڵاتی خۆی فراوان بكات و كۆی دەسەڵاتەكان بگەرێنێتەوە بۆ پایتەخت تا ئەو كاتەی كە رێككەوتنامەی ستراتیژی لە نێوان هێزی زۆنی زەرد و سەوزدا ئیمزا كرا ،رێكەوتنێك كە پارتی توانی لەو رۆژەوە سەركەوتنی سیاسەتی خۆی فراوانترو گشتگیرتر بكات، یەكێكە دیكە لە هۆكارەكانی سەركەوتنی پارتی نەبونی دەستورێكی نیشتمانییە كە یاساو رێساكان بەجۆرێك بێت كەهاوسەنگی تێدا بێت بۆ سیاسەت و حكومرانی بۆیە پارتی بەمەبەستی گەیشتن بە دەسەڵاتێك لەپێناو بەرژەوەندییە بنەماڵەیی و حیزبییەكەی لەگەڵ لایەنە هاوتاكەی كە یەكێتییە هەوڵی دواخستن و لەكارخستنی دەستوری داوە ،یان ئەگەر وەكو لەرەشنوسی دەستوری پێشوتردا كە لە خولەكانی پێشودا خوێندنەوەو هەمواری بۆ كراوە دیسانەوە ئەگەری هێنانە كایەی سیستەمێكی دیكتاتۆری بەهێزی تێدا بەدی ئەكرا ،بۆیە پارتی هەمیشە نیشانی ئەوەی داوە بە هێزەكانی دیكە كە لە سەركەوتن زیاتر هیچ هەڵوێست و رێكەوتنێكی دیكەی قبوڵ نییە و هەمیشەیی بون و حكومڕانیكردنی هەرێمیان بۆ خۆیان رەوا بینیوە ، دابەشكردن دەسەڵاتەكان بەسەر ئامۆزاكان و كۆنترۆڵكردنی پەیوەندییەكانی ناوخۆ و دەرەوەی هەرێم لەلایەن پارتی و كردنەوەی بارەگای بارزانی لە لایەن خودی بارزانی باوكەوە لە دوای ٤٤ ساڵ سەرهەڵدانەوەی بەسیفەتی مەرجەعی باڵاو گەڕانەوەی یاسا و پرسە نیشتمانیەكان و پەیوەندییەكانی ناوخۆی هەرێم و هەرێم و بەغداش بۆ ئەم بارەگایە بە واتای شەرعییەتدانی ئەم بارەگایە دێت لەسەرو یاسا و دەستور و سەرۆكایەتییەكانیشەوە ،ئەمەش پرۆسەی سیاسی ئەخاتە ژێر پرسیار و مەترسییەكی گەورەوەو هەرێمی كوردستان لە دیموكراتی و پابەند بە سیسیتەمێكی دیموكراتیانە دور ئەخاتەوە ، یەكێكی دیكە هەنگاوەكان لە كاتێكدا دوای ئەو كۆبونەوە یەك لە دوای یەكانەی لایەنەكان بۆ پێكهێنانی حكومەت ئەنجامدراون و كراون بە رێكەوتنێك لەلایەن هێزەكانی بەشداربوی كابینەی داهاتوو شەركردنی گۆڕان و یەكێتییە بۆ پچڕاندن بەدەستهێنانی پۆستێك یان جێگرو بەرێوەبەرێك ،ئەمە لە كاتێكدا كە پارتی لە رێگەی هەڵبژاردنێكی پرساختەكارییەوە شەری بەدەستهێنانی سەرۆكایەتییەكانی مسۆگەر كردوە و لە دۆخێكی پێچەوانەدا شەری جێگری و رازیبون بە برا گەورەیی پارتی بۆ یەكێتی و پارتی بە جێهێشتوە و بەفەرمی دەستبەرداربونیان لەگەیشتن بە دەسەڵات و بەشدارییەكی راستەقینە لە سیستەمی سیاسی و حكومڕانی و پەیوەندییە دیبلۆماسییەكان و تەنانەت چەندێتی چۆنێتی لەبریاردان و پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكانیشەوە . ئەوەی مایەی هەڵوەستە لەسەركردن و رەخنەكردنە ئەو هێزە ئۆپۆزسیۆنانەیە كە بانگەشەی گۆڕینی سیستەمی سیاسی و نەكردنی بە بنەماڵەیی هەرێم ئەكرد كە قەراری دروست بونیشیان لەسەر ئەم بنەمایە بوە ،بەڵام ئێستا خودی ئەم هێزانە بەپێی چەند رێكەوتنێك لەگەڵ پارتی هەنگاو بەرەو بەخێزانێكردنی هەرێمی كوردستان ئەنێین و دوا جار رێكەوتنی نێوان ئەم هێزانە هۆكارێكی دیكەی ئەنجامگیر بونی دەسەڵات و سەركەوتنەكانی پارتییە لە كۆی پرۆسێسە سیاسی و دەسەڵاتدارێتییەكانی ئەم هەرێمەدا ،واتە بە كورتی و كوردی پارتی سەركەوتنەكانی خۆی ناكاتە قوربانی هیچ رێكەوتنێك و بەرژەوەندییەكی گشتی .
تەیب كەسنەزانی پەرلەمانی بەریتانیا لە گەرمەی موناقەشەکانی هاتنە دەرەوە لەیەکێتی ئەوروپا ( بریکست ) دوێنێ هۆڵی دانیشتنەکانی دڵۆپەی ئاویکردوو بە ناچاری بەهۆی کون بوونی بۆرییەکانیەوە دانیشتنەکانیان هەڵپەسارد، ئەم ڕوداوەش وایکرد کە ئەمڕۆ گفتوگۆی زۆر بە دوای خۆیدا بهێنێت ...هەندێک لە شیکەرەوەکان دەڵێن بە ئەنقەست ئەو کارە کراوە چونکە سەرۆک وەزیران تریزە مەی دەبوایە ئەمڕۆ بەرنامەی کاری بدایەتە پەرلەمان و پێشکەش بکردایە بۆ ئەوەی ڕۆژی دووشەممە موناقەشەی بکرێت لە پەرلەمان تاوەکو بزانن چەند کات داوا بکەن لە پەرلەمانی ئەوروپا بۆ دوا خستنی پرۆسەکە . چونکە ڕۆژی چوارشەممە ۱٠ ی ئەپرێڵ کۆبووەوەی نائاسایی سەرکردەکانی یەکێتی ئەوروپایە بۆ بڕیاردان لەسەر پرسی دواخستنی (بریکست). بەمەش تریزە مەی پەرلەمان ناچار دەکات کە تەنیا ۳ شەممەیان لەبەردەست بێت بۆ موناقەشەکردن و بەپەلە دۆخەکە تێپەڕێنێت چونکە کات لەبەرژەوەندی ئەو نیە. هەڵبەتە بەرنامەی کاری پەرلەمان دەبێت ۲٤ کاتژمێری کارکردن پێشوەختە پێشکەش بکرێت . هەندێکی تر بە تەنزەوە بۆچونیان وایە کە ئەم کونە لەم کاتەدا لەپەرلەمان ڕوویداوە بۆ ئەوەیە پیشانی بدەن کە ئەوەتا بۆری چاککەرەوەکان ( پڵەمەر ) کە زۆربەیان خەڵکی ئەوروپای شەرقین لەم ووڵاتەدا ئەوتا ئێستا نەماون و ئێرەیان بەجێهێشتوە بەهۆی بریکستەوەو پەرلەمان ناتوانێت بۆرییەکانی خۆی چاک بکاتەوە بۆیە پەرلەمان نایەوێت بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا دەرچێت بۆ ئەوەی بتوانن بۆرییەکانی خۆیان چاک بکەنەوە. ئەوەی کەهەیە سەبارەت بە ' چاڵەکەی' بەنداوی دوکانیش ، زۆر کەس پێی وایە کە ئەم بابەتە لەڕادە بەدەر گرنگی پێدراوە بۆ ئەوەیە کە سیاسیەکان و حیزبی دەسەڵات لەبیری خەڵکی کوردستانی بەرنەوە کە خەریکن یاسای سەرۆکایەتی زیندوو بکەنەوەو بەپەلە تێپەڕێنن لە بەرژەوەندی خۆیان و هەروەها ئەو ڕێکەوتنە سیاسیانەی کە لەنێوان لایەنە ڕکابەرەکان کراوە ڕای گشتی بەلاڕێدا بەرن ، چونکە بە بۆچونی ئەو سەرکردە سیاسیانە لە ئێستا دا خەمی ' چاڵەکەی ' دوکان مەترسیدارترە وەک لە ' چاڵە' سیاسیە گەورەکەی هەرێمی کوردستان کە بووە بە سێگۆشەی بەرمۆداو کە چارەنوسی خەڵکی کوردستانیان لە نادیارەوە بۆ نادیارتر بردوە .... پرسیارەکە ئەوەیە ، ئایە بۆرییەکەی پەرلەمانی بەریتانیا و چاڵەکەی بەنداوی دووکان لەیەک دەچن ؟ وەڵامەکەی بۆ بەڕێزتان بەجێدێڵم ....
د. هەردی مێد له ههرێمی كوردستان دوو ئامرازی گرنگی هاوڵاتیان بۆ سیاسهتكردن و سهركۆنهكردن، كه ههڵبژاردن و خۆپیشاندانی شهقامن، تا رادهیهكی زۆر له كاریگهری و مانا و گوزارشتهكانیان بهتاڵكراونهتهوه. گرهوی سهرهكی ههموو دهسهڵاتێكی ئۆتۆریتێر بریتیه له كاریگهریخستن و ناكاراكردنی فۆرمهكانی خهباتی مهدهنی. بهڵام، سهڕهرای ههموو فشار و پهلهقاژهكانی دهسهڵات، دهستپێشخهری هاوڵاتیان و ئاگایی ئهفراندن له داهێنانی فۆرمی نوێی شاریی بۆ خهبات و بهرهنگاربوونهوه له برهودایه. ئهمڕۆ له دونیایهك دهژین كه به هۆی ئامرازهكانی گهیاندن و كۆمینیكاسیۆن ههم بیر و بیرۆكه، ههم ئامراز و مهیلی ئهفراندن خێرا به دونیادا دهخولێنهوه و خهڵكی به گشتی سود له ئامراز و كهرستهكانی یهك دی دهبینن بۆ خۆڕێكخستنهوه و كاراكردنی خهباتیان له ههمبهر دهسهڵات. لهم ساڵانهی دوایی له ئهوروپا كارێكی زۆر له مهڕ تاگ، وێنه، ئیماژ، دروشمه نوسراوهكانی سهر دیوارهكانی شارهكان كراون و لهم بارهیهوه ئهدهبیاتێكی باش له بهردهسته كه سهرقاڵی شهنوكهوكردنی گرهوه (issue) سیاسی، كولتوری، كۆمهڵایهتی و ئێستهتیكی ئهم نوسرا و دروشمانهن و وهك بهشێك له له ئامرازی هۆشیاركردنهوه، وهسیلهی كردهی دهستهجهمعی، سهركۆنهكردن و بهرهنگاری شار تهماشایان دهكهن. لهم دیدگایهوه، له كوردستاش ههوڵ و تهقهلاكان بهم ئاقارهدا زۆرن ههر له خانهقینهوه بگره كه لیژنهی ههرهوهزی شارهكه دهستێكی باڵایان لهم ڕووهوه ههیه تا شوێنهكانی دی كوردستان ههست به ئهفراندن و داهێنانی دی له فۆرمهكانی خهبات و بهرهنگاری مهدهنی دهكهین. ئهوهتا له گهرمیان و لهم چهند رۆژهی پێشوو خهڵك و هاوڵاتی ساده بۆ سهركۆنهكردنی نوخبهی دهسهڵات، هۆشیاركردنهوهی خهڵك و بهگڕخستنی ههست و وزهییان، هاوتا دروستكردنی كۆئاگاییهك له ههمبهر كهموكوڕی و كهلێنهكانی نێو خزمهتگوزاری گشتی خهڵك دێن له سهر چاڵ و چهوێڵێكانی شهقام و ڕێگا گشتیهكان ناوی ئهو بهرپرسانه دهنوسن كه بهرپرسن له دۆخهكه. ئهم كاره تا بڵێی كاریگهر و گرنگه له رووی رهمزی و كردهییهوه چونكه دروستكردنی رایهڵێكی راستهوخۆیه له نێوان كهموكوڕیهكه و دهسهڵات. ئهم فۆرمه نوێییه له خهبات و بهرهنگاری له راستیدا به ئهندازهی ئهوهی جێی ستایشه، ئهوهندهش هاندان و بیركردنهوه له بارهیانهوه له پێناو كاراكردن و بههێزكردنیان ههم له رووی كردهییهوه، ههم له رووی ئاگایی و هزرییهوه.
یاسین تەها لەیاسای بودجەی گشتی 2019 عێراقدا پشكی هەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی تاڕادەیەك شایستەو گونجاو جێگیر كراوەو ئەمەش كۆمەڵێك هۆكاری هەیە كە لێبڕان و جوهدی هەندێ خەڵكیشی تیایەو نابێت نادیدە بگیرێت، بەڵام بەو پێیەی عادل عەبدولمەهدی كەسێكی بێ لیستەو لەناو "دەوڵەتی قووڵ" دا حوكمڕانی دەكات لەسەر دۆسیەی نەوتی كوردستان لەژێر گوشاردایە كە بەشی زۆری لە ستافی حەیدەر عەبادییەوەیە كە بۆ یەكەمجار لەسەردەمی ئەودا دەرفەت ڕەخسا حكومەتی بەغدا زۆر دەسكەوت لە هەرێم وەرگرێتەوە چ لەكەركوك و چ لەبواری بودجەو دەروازە سنورییەكان و فڕۆكەخانەكان و.....هتد (2017 _ 2018). لەماوەی ڕابردوودا هەندێ ڕاپۆرتی رۆژنامەوانی عەرەبی و تەنانەت بیانیش ئەوەیان بەگەرمی وروژاند كە سەفقەیەكی گریمانكراو لەنێوان خودی بارزانی و عادل عەبدولمەهدیدا هەیە بۆ دواخستنی سكاڵایەكی نێودەوڵەتی یاسایی وەزارەتی نەوتی سەردەمی مالیكی (ئایاری 2014) دژی توركیا لەسەر فرۆشتنی نەوتی هەرێم كە داوای 26 ملیار دۆلار قەرەبوو دەكات بۆ بەغدا بەو پێیەی "توركیا بەقاچاغ نەوتی عێراق دەفرۆشێت بە كۆمپانیای دەوڵەتێكی دوژمن كە ئیسرائیلە". عادل عەبدولمەهدی سێ شەممە بەخێرایی ئەم هەواڵانەی رەتكردەوەو باسی لەوەكرد باشترین پارێزەریان گرتوەو بەردەوامن لەسكاڵا "كۆنەكە" و پاشەكشەیان نەكردووە. هاوكات لەگەڵ ئەم رێوشوێنە یاساییە كە ناوبەناو سەر هەڵدەدات، ئەمڕۆ دادگای فیدراڵی هەنگاوێك لەو سكاڵایە چووە پێش كە دەمێكە دژی دەرهێنان و فرۆشتنی نەوتی هەرێم تۆماركراوە. لەدانیشتنی ئەمڕۆدا دادگا لائیحەی لەهەردوو وەزارەتی نەوتی هەولێرو بەغدا وەرگرت و چاوەڕوانی رونكردنەوەی سەرۆك وەزیرانەكانی هەردوولادا دەكات تا 7 ئایاری داهاتوو بۆ ئەوەی حوكمێك دەربكات كە ئایا ئەو پرۆسەیە شەرعییە یان نا، شتێكی ئاشكراشە دادگای فیدراڵی باڵاترین دەزگای دادوەریی بنجبڕە لە عێراق و حوكمەكانی قابیلی تانەلێدان نین و هەر ئەم دادگایەش ئەنجامی ریفراندۆمی سڕ كرد. هەردوو سكاڵاكە قابیلی دواخستن و موساوەمە لەسەر كردنن چونكە هیچ شتێك لەعێراق بەیاسا بەڕێوەناچێت ئەگینا زۆر شت ئێستا دەگۆڕان و یاسا تەنها بۆ گوشاركردنە، بەڵام ئەو بەشە بودجەو پەیوەندییە باشەی ئێستا لەنێوان هەرێم و بەغدا هەیە ئەگەر كار بۆ پاراستنی نەكرێت و ئەو بنەمایە بەتەواوی نەچەسپێنرێت كە موچەی خەڵك لەگرێ و گۆڵە سیاسی و نەوتییەكان دوور بخرێتەوە كە بەس خودا ئەزانێت چەندە ئاڵۆزن و تەنانەت حكومەتەكانی بەغداو هەولێریش خۆیان دەرەقەتی نایەن، ئەوە ئەم گوشارو دووكەڵە بەردەوام زیاتر دەكات و ئەگەر زۆرە لە هاویندا كە بێكارەبایی و كێشەی ئاوی خواردنەوە لەباشور سەرهەڵدەدات زۆر زیاتر بكات و ئۆباڵەكەی بخرێتە ئەستۆی بەشە بودجەی كوردستان. با هێزە كوردییەكان لەسەر حوكمڕانی و سیستمی سیاسی و چۆنییەتی پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری سەنگەر لەیەكتر بگرن، بەڵام ئەبێت بۆ ئاسایشی ئابووری كوردستان كە ئێستا بەشی زۆری لەسایەی بودجەی عێراقدایە هاوئاهەنگی و پلان و وەڵام و بژاردەیان هەبێت ـ بەتاك بێت یا كۆ ـ ئەگینا بارودۆخەكە وەك جاران نییە بەتەنها کەسێکی وەک مالیكی حوکمڕان بێت لەبەغداو پڕۆسەی بڕیاردان و ئامرازەكانی گوشار لەپایتەخت زۆر لەجاران فرە چەشنترو ئاڵۆزترەو كەس ناتوانێت تا دوو مانگیتر زامنی هیچ بكات و زۆر گرنگە كورد زوو زوو بچن بۆ بەغدا.
سیروان رەشید ئەو حەملەیەی کۆمەڵ و یەکگرتوو لەدژی گۆڕان لە پەیوەست بە یاسای سەرۆکایەتی هەرێم کارێکی کورتبینانەیەو خەرمانی نزیک بە ۱٠ ساڵ کاری پێکەوەی دەسوتێنێت. یەکەم: ساڵی ۲٠٠٥ بە دەنگی پەرلەمانتارانی کۆمەڵ و یەکگرتووش یاسای سەرۆکایەتی هەرێم لە پەرلەمان تێپەرێنراوە بۆ هەڵبژاردنی بارزانی بەسەرۆکی هەرێم بە کاملی دەسەڵاتەوە. دوو: ساڵی ۲٠٠۹ بە دەنگی کۆمەڵ و یەکگرتووش یاسای سەرۆکایەتی هەموار کرا بۆ هەڵبژاردنی سەرۆک لەناو خەڵک واتە سیستمەکە تەواو کرا بە سەرۆکایەتی. سێ: بەدەنگی پەرلەمانتارانی کۆمەڵ و یەکگرتووش لە ۲۲ی ٦ی ۲٠٠۹ بڕیار لە پرۆژەی دەستوری هەرێم دراو بڕیاریش درا لە ۲٥ی ۷ی ۲٠٠۹ دەستورەکە راپرسی بۆ بکرێت. کە ئەگەر ئەوکاتە دەستورەکە تێبپەرێنرایە ئێستا بەدەستور دیکتاتۆرێکمان بۆ سەرۆکی هەرێم دەبوو. چوار: لە گەرمەی قەیرانی سەرۆکایەتی هەرێم لە ۲٠۱٥ دا گۆڕان و یەکێتی و کۆمەڵ و یەکگرتوو بۆ ئەوەی قەیرانەکە چارەسەر ببێت پارتییان سەر پشککرد لە رازیبون بە بە یەکێک لەم دوو ئۆپشنە: یەک: سەرۆک لە ناو خەڵک هەڵبژێردرێت بە دەسەڵاتی تەشریفاتی . دوو: سەرۆک لەناو پەرلەمان هەڵبژێردرێت بە مانەوەی دەسەڵاتەکانی وەک خۆی. کەسەرەنجام ئەو کاتە پارتی هیچیانی قبوڵنەکردوو قەیرانەکە بە داخستنی پەرلەمان قوڵتربۆوە. (تێبینی بکەن ئەوکات یەکگرتوو و کۆمەڵ لەگەڵ گۆران ئەمەخواستیان بوە). سیستمی پەرلەمانی دوو کۆڵەکەی هەیە: یەک: سەرۆک لە ناو پەرلەمان هەڵبژێردرێت دوو: دەسەڵاتەکانی سنوردارو تەشریفاتی و رەمزی بێت ئێستا ئەوەی بەدەستهاتووە تەنها یەکێک لە کۆڵەکەکانی سیستمی پەرەلەمانی چەسپیوەو کۆڵەکەیەکی تری گرنگی ماوە. ئەم هەنگاوەو گرنگەو بەری رەنج و خەباتی گۆڕان و کۆمەڵ و یەکگرتووە لە دوای ۲٠٠۹ وە. یەکگرتوو و کۆمەڵ و گۆڕان زۆر کاری گەورەیان کردوە بە هاوبەشی. ئەڵبەتە لە داهاتوشدا زۆر کاری گەورە هەیە هەر دەبێ ئەو سێ لایەنە بەیەکەوە شان بدەنە ژێر باری. بۆیە بەردەوام بون لەسەر ئەو هێرشانە بۆسەر گۆڕان زیانی گەورە بە جەبهەی چاکسازیخواز دەگەیەنێت.
.gif)
كەمال چۆمانی ئێستا هەمو هێزەکان بە پشکەکانیان رازین. چیتر کێشە لەسەر پۆستەکان نەما. لە بێچارەییشمان، قبوڵمانە کە تا ئێستا پرسی کارنامەی حکومەت، پلان و ستراتیژ جێی گرنگیپێدانی هیچ هێزێک نەبوە. دەی با بزانین کام هێز لە پارلەمان و حکومەت خەمی ٢٨٠٠ توشوی ئۆتیزم لە هەرێمی کوردستان دەخوات؟ ئایا بە راستیی شەڕی پۆست و سەرچاوەکانیان بو یان شەڕی خزمەت؟ بەڵام حکومەت نابێت پلان و ستراتیژی نەبێت. نابێت کارنامەی نەبێت. حکومەت ئەگەر وەک ئینسانیش مامەڵە لەگەڵ وڵاتییەکان ناکات، هەندێک کەس هەن لە کۆمەڵگادا پێویستییان بە مامەڵەی ئینسانییانەتر هەیە کە پشتگوێخستنیان ئەوپەڕی نائینسانییە. لە هەمو ئەو توێژ و گروپانە ماڵوێرانتر، ئەو منداڵ و کەسانەن توشی ئۆتیزم بونە -بێگومان نەخۆشیی تریش زۆرن-. دایک و باوکیان ئازاری زۆر دەچێژن، نە حکومەت و نە کۆمەڵگاش لە خەمەکانیان ناگات. بە پێی راپۆرتێکی ئێنئاڕتیی کە ئومێد چۆمانیی ئامادەیکردوە -ئومێد چونکە خۆی منداڵی ئۆتیستیکی هەیە بۆیە زیاتر لە ئازارەکانی ئەو منداڵانە و دایک و باوکیان تێدەگات، میدیا ئەو کەسانەی ئیهمال کردوە، بەداخەوە- زیاتر لە ٢٨٠٠ توشبو بە ئۆتئیزم هەن، ئۆتیستیک. لە تەواوی کوردستاندا، تەنها سێ سەنتەری راهێنان هەن. تەنها لە هەولێر، نزیکەی ١٠٠٠ ئۆتیستیک هەیە، کەچی سەنتەرەکە تەنها ٣٢ کەسی وەرگرتوە. سەرۆکی کۆمەڵەی ئۆتیزم دەڵێ هەرێمی کوردستان پێویستی بە ١٥٠-٢٠٠ سەنتەر هەیە. دەشڵێت ١٠٠ خێزان کوردستانیان جێهێشتوە هیوابڕاوانە بەدوای ژیانێکی تر کەوتون بۆ منداڵەکانیان، بێگومان دیارە دەزانن لە ئەوڕوپا و باکوری ئەمریکا مامەڵەی تایبەتیان لەگەڵ دەکرێت، وەک ئینسان. پارێزگاری هەولێر نەوزاد هادی دەڵێت بە هۆی قەیرانی دارایییەوە حکومەتی هەرێم نەیتوانیوە سەنتەری پێویست و پرۆفێشناڵ دروستبکات، ئەی حکومەت لە ٢٨ ساڵی رابردو چی کردوە؟ حکومەتی هەرێم ٢٨ ساڵە نەیتوانیوە ژیانێکی شاییستە بۆ ئەو توێژە بێگوناهە فەراهەم بکات. خەڵک و میدیا و رێکخراوەکانیش ئاوڕیان لێ نەداونەتەوە. چیتر ناکرێ ئەو توێژە ئاوا ئیهمال بکرێت. پێویستە ئاوڕیان لێ بدرێت. مەلاکان و وتاربێژان پێویستە واز لەوە بێنن خەڵک کافر بکەن، بەڵکو پێویستە قسە لەسەر ئەوە بکەن ئەگەر حکومەتیش فاشیلە لە گرنگیدان بەو منداڵانە، لای کەم خەڵک رێز و خۆشەویستیی نیشانی ئەو منداڵانە و بەخێوکەرانیان بدات. ئەگەر کابینەی نوێ توانی لای کەم نیوەی لەجیاتی ٢٠٠ سەنتەر تەنها ١٠٠ سەنتەر دروستبکا و ژیانی ئەو توێژە بگۆڕێت، دەکرێت بڵێین شتێکی کرد کە لە ٢٨ ساڵی رابردو کابینەکانی رابردو نەیانتوانی بیکەن. سیستەمی تەندروستیی عێڕاق و هەرێمی کوردستان، سیستەمێکە کە حکومەت ئەرکی سەرەکییەتی ئەو سەنتەرانەی دروستکردبێتن. ئەوانەی لە ٢٨ ساڵی رابردو بەرپرسیار بونە لە سێکتەری تەندروستیی لەناو کابینەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بەتایبەت سەرۆک حکومەت و جێگرەکەیی و وەزیری تەندروستیی، دەبێت خەجاڵەتیی بکێشن کە فاشیلترین کەس بونە کە بەڕاستی جگە لە ئازار و ناتەندروستیی شتێکیان نەکردوە لەبارەی تەندروستیی.
فارس نەورۆڵی ئەگەربڕیاربێت لەدنیای دیموکراتی و سیستەمی دیموکراتی دابژین و پێکەوە ، گەمەی دیموکراتی بەڕێوە بەرین دەبێ ڕێسایەک بۆڕێکخستنی بەڕێوەبردنی گەمەکان دابنێین ،کەبڕیارە پێکەوە بژین دەبێ یاسایەک بۆ ئەوجۆرە ژیانەھەبێت، کە تێیدا دەژین و ڕەچاوی چاکەی گشتی بکەین ، چونکە یاسا وەزیفەیەکی شەرعی ھەیە کە بریتییە لەڕێکخستنی کۆمەڵگا، بەتایبەتی میللەتێکی وەک کورد دەبێت لەگەمەی سیاسی نێوان ھێزە سیاسییەکان زۆر ھەستیاربێت چونکە لەقۆناغێکی ھەستیاردایە. ئێستا بابەتی گەرم مەسەلەی پێکھێنانی حکومەتە کە لە دوای ھەڵبژاردنەکانەوە گفتوگۆکان دەستی پێکردوە، ھەمولایەکیش دەزانین ڕێژەی کورسی لایەنەکان چەندە، ئیتر لەژیانی دیموکراتیدا زۆرینە نەخشە ڕێگا دیاری دەکات، دیاریشە پارتی ھێزی یەکەمە کەچی ماوەیەکی زۆرە گفتوگۆکان ئەنجام نادەن بەدەستەوە، ئەمەش بەھۆی کەم و زۆری پشکەکانەوە یاخود خەیاڵی پەنجا بە پەنجا، بەردەوامی ئەم شێوازە لە گفتوگۆ وادەکات خەڵک متمانەی بەدەنگدان نەمێنێت، ئاخر خەڵک پرسیاردەکات، کەدەنگدان سەنگی مەحەک نەبێت ھەڵبژاردن بۆچی، بۆبەشداربین لەھەڵبژاردن ، چونکە ئەوە ھێزە سیاسسیەکانن ھۆکارێکی یاریدەر دەبن، بۆدروستکردنی متمانە بۆبەشداربونی ھاوڵاتیان لەپرۆسەی سیاسی. ئەوەی سەرەوە یەکێکە لەمەرجەکانی، بنیاتنانی دیموکراتی جێگیر بەھۆی گرنگی ڕۆڵی حیزبەکان، لەبنیادنانی دیموکراتی بەڵام ئەگەر حیزبەکان ، لەپێوەرەکانی دیموکراتی دەرچن ، ئیتر ھاوڵاتی، چی بڕوایەکی بەھەڵبژاردن بمێنێت ، لەکاتێکدا چەپ و ڕاست و ناوەڕاست باس باسیان دیموکراتی و بەرژەوەندی گشتییە ، بەڵام واقع بۆ بەرژەوەندی حیزبییە. ئەگەر دورلە دیدی حزبی سەیری گفتوگۆکان بکەین ، پارتی سەرەڕای ئەوەی کە ھێزی یەکەمە بەڵام لەبەر ئەوەی واقیعی حاڵ دەخوێنێتەوە لە پشکی خۆی دەستی ھەڵگرتووە و بەخشیویەتی بەلایەنەکانی دیکە ، کەبەلای منەوە ئەمە کارێکی حەکیمانەیە وجۆری تێگەشتنی پارتی بۆ دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان نیشان دەدا وەک (کانت) بڕوای وابوو (ھۆشەکانمان جۆری تێگەشتنمان بۆ واقیع پێکدەھێنێ)، ئەمەش دروستی تێگەشتنی پارتی نیشان دەدا. لەلایەکی دیکەوە ئەم گفتوگۆ و مشتومڕەی لەسەر پێکھێنانی حکومەت حاڵەتێکی دروستە وەک وەرزشێک بۆ دەربازبوون لەپەتای توندوتیژی لەھەمانکاتدا دەکرێت ئەم گفتوگۆیانە ببنەھۆی کرانەوەی لایەنەکان بۆئەوەی ، ببێتە ھۆی لەدایک بوونی دیدێکی نوێ بۆسیاسەت بۆ پێکەوە ھەڵکردن و پێکەوە ژیان بەڵام گفتوگۆکان ، بیزەنتی نەبێت دواجاردەکرێ ھەریەکە و ڕێگای خۆی بیرکردنەوەی خۆی ، ئەزمون بکات بەمەرجێ خاڵی ھاوبەش گەڵاڵە ببێت لامان ، گەر نەگەینە خاڵی ھاوبەش ، واتە کورتبینی لە سیاسەت و ناڕێک و پێکی لەژیان ، (ھێربێرت مارکۆزە) دەڵێ: (ھەموکۆمەڵگایەکی ڕێک و پێک پێویستی بەھێزێک ھەیە کە لە لایەن ھەمویانەوە پەسەندکرابێت) ، بۆ ئێستای کورد ئیرادەی خەڵک خاڵی ھاوبەشە ھێزی ھاوبەشە کە لە سندوقەکانی دەنگدان دەریانبڕی ، کەواتە چیتر پێویست ناکات یاری بەکات بکرێت دەرونی خەڵک ماندوترکەین ئەگەر لایەنەکان خەباتیان بۆ دیموکراتی کردوە دەبێت پابەند بن بە پێوەرەکانی دیموکراتی ، لەم گەمەی گفتوگۆیەدا قوربانیدان باشترە لەتێکچونی ڕەنگی تابلۆکە ، پێشموایە پارتی و یەکێتی بۆزەمەنێکی دیکە پێویستیان بەیەک ھەیە بۆ شێوازی بەڕێوەبردن ئیتر دەکرێت ناویشی بنێین ڕێککەوتنی دەفعی بەڵا کەواتە پێویستە گەمەی پێکنەھێنان بگۆڕن بۆ بەرنامەی پێکھێنانی.
.png)
