.gif)
■ ڤیان مهجید فهرهج .. كادری ژنی حزبهكان له ههرێم به پشتیوانی قسهی سهركردهو كهسانی ههره باڵای ناو حزبهكانیان رهنگه ببنه كهسایهتی، بهڵام نابنه سیاسی. مام جهلال بهههمو تهمهنی داكۆكی له ژن دهكردو دهیان ژن لهرێگای ههل و دهرفهتهكانی ئهوهوه بونه پارلهمانتارو وهزیرو سهركردایهتی لهناو یهكێتی، تا ماوهیهكی كورتیش پێش ئێستا ههردو فراكشنی پارلهمانی یهكێتی له پارلهمانهكانی بهغداو ههولێر ژن دهیبردن بهرێوهو ئێستاشی پێوهبێت ژناناێكی زۆر لهناو یهكێپی سهرۆكی لیستو سكرتێری پارلهمانو سهركردایهتی ومهكتهب سیاسین، كهچی ژن كائینێكی مردوی بێكهسه لهناو یهكێتیدا. كاك نهوشیروان لهبهرامبهردا ههمو تهمهنی رقی له كهسایهتی نهشمیلهیی ژن بوه، نزیكایهتی ژنی قبوڵ نهبوهو لهههندێ باردا به موسیبهت و نیچه ئاسا سهرلێشێوێنهری پیاوی سیاسی تهماشای ژنی كردوه، لهكهسه یهكهمهكان بوه پێشمهرگایهتی ژنی رهتكردۆتهوه له شاخو پێی باش نهبوه ژن بێ نێرینهیهكی خێزانهكهی دهرفهتی بونه پێشمهرگهی پێ بدرێ. بۆخۆم زۆر ورد لهوباسهدا دیراسهی نوسینهكانیم كردوه گهرچی له ههندێ جێگهدا دهڵێ وایان پێوتوم و وانیم، بهڵام ئهمه راستیهكهیه، هاوشێوهی عهبدوڵا ئۆجهلان ژنی رهتكردۆتهوه وهك كهسایهتی ژنبون، ژنی له تهنورهو مكیاژ و بۆندا تهحهمول نهكردوه. بهڵام عهبدوڵا ئۆجهلان لهوهدا له نهوشیروان مستهفا جیا بوه كه ژنی به چهكدار قبوڵبوه و یاخی بوه له رهوتی باوی حزبهكانی باشور و كۆمهلگهی كوردی. لهكۆتایشدا دهبینین ئهم سهركردهیه كادری سیاسی و عهسكهری ژنی باشتری لهوهی مام جهلال پێ پهروهرده كراوه، كاك نهوشیروانیش لهگهڵ ئهوهی دهرگایهكی فراوانی بهڕوی ژناندا كردهوه و بهتایبهت له خاوهندارێتی كردن لهو نهوه نوێیهی ژنان كه ئیمتیازی خوێنیان نهبو، ههروهك به خهباتی خێزانهكانیانهوه نهدهنازین. بهڵام ئهوهیئهمین و ئۆجهلان تهبا دهكا ئهوهیه ههردوكیان تێگهیشتون له كۆمهڵگهی كوردیدا دهبێ ژنان له عهقڵیهتی پیاوهكان كهبهردهوام بهنێوان رانیان دهیانبینن، بهدوربگیرێن، تا ببنه كهسایهتی. بهڵام یهكهمیان ههوڵی داوه ژن دورهپهرێز بگرێ تا خۆراگر دهبێ، واتا كهمتهرخهمی پیاوسالار بهكهسایهتی ژن خۆی رشتوه، لهگهڵ ئهوهی لهههمو كهس زیاتر خودی خۆی لهعهقڵیهتی پیاوه هاوسهنگهرهكانی تێگهیشتوه، دوهمیان ، واتا ئۆجهلان،ژنی داوهته دهم قورساییهكان تا خۆراگر دهبێ، و بهخاتری ئهمه وزه نێریهنهییهكهی پیاوهكانیشی تهزاندوه كه به بڕوای من تا رادهیهك، ئهگهر چی لهگهڵ پێوهری دیمۆكراسی و مافی مرۆڤدا یهكناگرێتهوه، بهڵام عهدالهتی زیاتر تیایهو ئهنجامهكهشی سهنگینتره. پێم وایه لهدهرههی ئهم عهقڵیهتی خێڵهكی خهساندنه هیچ دهوایه بهدهردی ژنی باشوری نایهت بهڵام گرفتهكه ئهوهیه دهبێ عهقڵیهتێكی ئهڵتهرنهتیڤ لهدایك بێ جا لهناو خودی ئهم حزبه كۆنانهدا یان لهدهرهوهیان كه عهقڵی نێرایهتی بخهسێنێ و لهگهڵیشیدا بتوانێ ههزمی ژن بهتهنورهو بۆنهوه بكا تا بتوانێ نوێنهرایهتی راستهقینهی كۆمهڵگایهكی دیمۆكرات بكا. تا تێ بگا ریشتاشین و قاتلهبهركردنی پیاوان هاوشێوهی تهنورهو بۆنلهخۆدان و قژ بهردانهوهی ژنانه و دهبێ پێوهرێك ههبێ بۆ خۆكۆنترۆلكردنی تاك له ئاست ئهم جۆره بهریهكهوتنه جێندهریهدا. چونكه كۆتكردنی تاك به كۆمهڵێك پێوهری كهسی نایهتهوه لهگهڵ پێوهرهكانی دیمۆكراسیدا، وهكچۆن بهخشینی پۆست به ژن لهسهركردایهتی و پارلهمانهكاندا مانای بڕوابون به ژن و كهسایهتی ژن ناگهیهنێ! بیرمان نهچێت، لهگهڵ زیادبونی ژمارهی لیستهكان و حزبه كێبهركێكارهكاندا رهوتێكی پۆپولیستی سهراپای لیستهكانی گرتوهو لهناویشیدا ژنان به پلهیهكی باڵاتر وهك كاڵایهكی جوانكاری بۆ لیستهكان بهكاردێن. ئهم كاڵایهی كه عومقێكی سیاسی روكهشی ههیهو لهرێگهی كورسیهكهیهوه كهسایهتی بۆ دادهتاشرێ، نهك ناتوانێ نوێنهرایهتیهكی راستهقینهی لیستهكهی و رهگهزهكهی بكا، بهڵكو له سروشتدا تهنها ئیزافهیهكه بۆ سهر كۆی پرۆسهی به كاڵا كردنی كورسیو پێگه فهرمیهكان. چونكه هو كورسی و پێگه فهرمیانه شایستهییان له كۆمهڵێ دسپین و پرۆفیشناڵیتیهوه سهرچاوهدهگرن كه بهداخهوه ژنان و پیاوانی ئهم یهك دو خولهی دواینی ههڵبژاردنهكان هیچ بههاو پێوهرێكی پێوه نههێشتن تا لهرێگهیانهوه ژن و كورسی و كهسایهتی پێ بێورێ. تێبینی لێره تهنورهو بۆن، واتای ئازادی تاكهكهس دێ زیاتر لهوهی تهفسیری ئیدۆلۆجیای بهرتهسكی بۆبكرێ.
■ عەبدوڵا مەحمود.. ٣/٨/٢٠١٨ چوارساڵ بەسەر کارەساتی داگیرکردنی شەنگالدا، یان دروستر بڵێێن چوار ساڵ بەسەر رادەستکردنی شەنگال لەلایەن دەسەڵات و بەرپرسانی پارتییدا بە دەستی داعش تێپەردەبێت. چوار ساڵ لەمەوبەر لەکاتێکدا خەڵکی شەنگال و دەوروبەری خەریکی ژیانی ئاسایی خۆیان بوون، لە پلانێکی غافڵگیرانەدا، جینوسایدێکی ئاشکرای ئیسلامی کران و شارێکی گەورەی پر دانیشتوان و دەوروبەری بوونە نێچیری درندەیی هێزێکی وەکو داعش، کەتیایدا بەهەزاران ئینسان کوشتارکران و بەهەزارانیان دیلکران و ژنان و کچانیان کران بە کەنیزەک و لە بازاری کرێن و فرۆشتنی ئیسلامیدا، خرانە مامەڵەی بازاری سونەتی ئیسلامی محەمەدییەوە. لەو کارەساتەدا 430 هەزار كەس ئاوارەبوون 140 هەزاریان روویانکردە چیای شنگال، 290 هەزاریان چوونە شار و شوێنانی دیکەی باشووری كوردستان و زیاتر لە 6 هەزار كەس بێسەروشوێن بوون، کە ٣٤٥٥ ژن و ٢٨٠٠ پیاو بوون. هەروەها ٦٥ هەزار کەس بوونە پەنابەر و زیاتر لە هەزار و ٨٠٠ کەس کۆمەڵکوژکران ٢٧٤٥ منداڵ بۆ هەمیشە لە نازی دایک و باوکیان بێبەش کران. بەدەیان و سەدان ئینسانی بێتاوان لە دەیان گۆڕدا شوێن بزرکران و کۆمەڵکوژی لە دەیان ناوچەدا بەرێوەبرا. تەنها لەڕێگای چیای شەنگالدا زیاتر لە ٦٠٠ مناڵ و پیرو پەککەوتە گیانیان لەدەستدا. هەروەها ٨٠% شەنگال خاپورکرا، هەزاران دۆنم زەوی کشتوکاڵی و سەرچاوەی بژێوی هەزاران خێزان، شێوێندرا. ئەم روداوە لە کاتێکدا روویدا کە سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی و خێڵێکی بەرین لە نووسەری کڕدراو ویژدان مەیوو لەسەرەتادا هاتنی داعشیان بەخێرو بەرەکەت لەقەڵەمدا، هەموو وتیان فرسەتە... داگیرکردنی موسڵ و ئەو تاوانکارییەی لەو شارەدا لەسەر دەستی داعش رویدا، ویژدانی سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی و نۆکەرە قەڵەم بەدەستەکان و نووسەرە توشبووەکان بە فایرۆسی نەتەوەپەرستی، نەک نەجوڵا، بەڵکو کردیانە شایی و لۆغان و وەکو فرسەتێک بۆ کورد!! کوردستانی باشور!! لێیان روانی و رایانگەیاند شانسی کورد کراوەتەوە، مادەی ١٤٠ کۆتایی هاتووە، دەورەیەکی نوی هاتۆتە ئاراوە و هاوسەنگی هێز لەبەرامبەر بە بەغدادا، بەقازانجی کوردایەتی شکاوەتەوە. سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی و بەتایبەتیش پارتی، کە هەمیشە بە هێزی پێشمەرگە و زێرەفانیەوە دەفشین، کاتێک هێزەکانی داعش پەلاماری شەنگال و دەوروبەریاندا، بێ هیچ بەرگرییەک رایانکردو بەسەدان هەزار ئینسانیان، بەدەستی بەستراوەوە بۆ جانەوەرانی ئیسلام جێ هێشت. هێندە بێ شەرمانە رایانکرد، تەنانەت ئامادەنەبوون بەر لە ڕاکردنیان دانیشتوانی شارەکەو دەوروبەری ئاگادار بکەن، کە نایانەوێ یان ناتوانن بەرگری بکەن، تا لانی کەم خەڵک بیرێك لە خۆیان بکەنەوە یان بتوانن شار و شوێنی ژیانیان چۆڵ بکەن و کاریگەری ئەم کارەساتەو قوربانیەکانی کەم بکاتەوە. هەر ئەوەشە وادەکات گومانەکان بۆ رادەستکردنی شەنگال بە پیلانی پێش وەختە بکاتە یەقین. ئەو کارەساتە گەورەیە کە دەکرێ بڵێن یەکێک لە گەورەترین مەرگەسات و جینۆسایدی سەرەتای هەزارەی سێهەمی دنیایە، تا ئێستاشی لەگەڵ بێت، جگە لە ئاڵوگۆرێکی زۆر لاوەکی لە چەند پۆستێکی ئیداری کە پەنجەکانی دەستێک تەواو ناکەن، هیچ لێپرسینەوەو سزایەک، نەگەیشتە دەستی تۆمەتبارانی ئەم کۆمەڵکوژییە دڕندانەیە، بەتایبەتیش لە سلکی سەربازی و بەرگرییدا!! ئەوەش هێندەی تر ئەو راستیە دووپات دەکاتەوە، کە بریاری پشتی ئەو کارەساتە، بریاری سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی و پارتییە و سات و سەودایەکی پشت پەردەی پارتی لەگەڵ داعش بەئاشکرا بەیان دەکات. سات و سەودایەک کە ئەوکاتە بۆسەرانیان بۆتە نیعمەت، لەسەر لاشەی جینۆسایدی بەکۆمەڵ و ئیغتیسابی ژنان و کچان و بازارکردنەوەو مامەڵە پیکردنیان و ئاوارەیی بە کۆمەڵ و ئەو مەرگەساتەی هەرگیز ناتوانرێت لە بیربچێتەوە. نابێ ئەو راستیەش فەرامۆش بکرێت، کە تەواوی حزب و هێزەکانی تری بزوتنەوەی کوردایەتی و ئیسلامی، لە یەکێتییەوە، بۆ حزبی گۆڕان و سۆشیالیست و کۆمەڵ و یەکگگرتوو، ئامادەییان تیا نەبوو ئەو کاتە ئەو رووداوە ئیدانە بکەن، بەمەش نیشانیاندا، باکیان بە کوشتار و مەرگی بەکۆمەڵی خەڵکی نییە، پارتی هاوپەیمان و هاو خانەوادەیان و پەیوەنییەک کە ئەوان بە پارتی دەبەستێتەوە بە گەورەتر و گرنگتر لە گیانی قەسابی کراو گۆری بەکۆمەڵ و کرین و فرۆشتن بەژنانەوە، بزانن... بەمەش بوونە هاوکار یان لایەنگر لەو پیلانە چەپەڵەی مەرگی هەزاران ئینسانی بەدوای خۆیدا هێناو برنێکی قوڵ و گەورەی ساڕێژ هەڵنەگری، لەدوای خۆی بەجێهێشت... ئێستا کە ٤ هەمین ساڵیادی ئەو کارەساتەیە، هیشتا بەسەدان و هەزار کەس چارەنووسیان لەدەستی داعشدایە و بەسەدان ژن و کچ لای خەلیفەکانی داعشن، یان مامەڵەیان پێوەدەکرێت. هێشتا بەهەزاران کەسیان ئاوارەن و لەهەموو ئەوانەش واوتر برینی ئەم روداوە، لە قوڵایی روح و جەستەی هەموو ئینسانێکی بەئەمەک و ویژدان زیندوودا بۆ ئەبەد دەمێنێتەوە... سارێژکردنی ئەم زامە کەم دنیا دیووە، لە سەختی سەختر و لە ئەستەم ئەستەم ترە... کەچی جگە لەچەند رۆژ پێش و چەند رۆژ دوای ئەم بەروارە رەشە، ئەم مەرگەساتە لەبیرنەچووەوە، ئەحزابی دەسەڵات بەدەستی کوردستان و بەتایبەتیش پارتی، جگە لەهەندێک چالاکی فریودەرانەو بەرنامەی میدیایی، کارێکی تریان لە دەستوردانییە، بۆ قوربانیانی ئەم رووداوە و قەرەبووکردنەوەیان... زۆرتر لەوەش ئەم کارەساتەش وەکو هەموو کارەسات و مەرگەساتەکانی تری وەکو کیمیابارانکردنی هەڵەبجە و ئەنفال و... لەلایەن ئەحزبی سیاسی بزوتنەوەی کوردایەتیەوە وەکو سەرمایەی سیاسی بەدەستەوە دەگیرێت بۆ سات و سەوداو مامەڵە لەسەر کردن... کارکردن و تیکۆشان بۆ رزگارکردنی ئەو هەزاران ئینسانەی لەدەستی داعشدا ماون، بۆ رزگارکردنی ئاوارەکان و گێرانەوەیان، وە قەرەبووکردنەوەی قوربانیانی ئەو کارەساتە و ئاوەدانکردنەوەی شەنگال و دەوربەری، کارێکی دەستبەجێیەو بەبێ کاری چروپڕ لەو زەمینانەدا، باسی بە جینۆساید ناساندنی ئەم مەرگەسات و کوشتارە بە کۆمەڵە، فریوکارییەکی ئاشکرایە... دانیشتوانی شەنگال، لەلایەکەوە بەهۆی بوونی دەسەڵاتی بزوتنەوەی کوردایەتی و حزبەکانی، لەلایەن دەسەڵاتی ناوەندییەوە فەرامۆش کراون و بەو هۆیەشەوە شەنگال بە فەرمی سەر بە هەریمی کوردستان نییە، لەلایەن دەسەڵاتی سیاسی هەریمەوە، ئاوڕێکی جدی لێ نادرێتەوە... بەم شیوەیە دانیشتوانی شەنگال و دەوروبەری بەو زامە قوڵە کەم وێنەیەوە بوونەتە قوربانی ململانێی نیوان هەرێم و ناوەند، نێوان داعش و بزوتنەوەی کوردایەتی و هەرەشەی بەردەوامی دەوڵەتی تورکیا... بەم جۆرە ئاشی وردکردن و هارینی خەڵکی شەنگال و دەوروبەری بێ وەستان لەلایەن کۆمەڵێک هێزی دژە ئینسانیەوە، دەگەرێت... هەوڵدان بۆ رزگارکردنی شەنگال لەدەستی ئەو هەموو گورگە کەڵبە خوێناویانە، کاری تیکۆشەران و ئینسان گەلێکە کە ئینسان لایان بەنرخترین سەرمایەیەو، ماندونەناسی رزگاری ئینسانن بی لەبەرچاوگرتنی دین و مەزهەب و نەتەوە و ئینتیمای حزبی... خەڵکی شەنگال و دەوروبەری نابێ هیچ خۆشباوەرییەکتان بە فریوکاری دەسەڵاتی ناوەند و هەرێم هەبێت... پێویستە قوڵی خەباتکارانەی لێ هەڵبماڵن و ئاسۆی رزگاری خۆیان و قەربووکردنەوەو ئایندەیەکی باشتر بەدەستی خۆیان، بە پشتیوانی هێزو لایەنی پیشکەوتنخوازو ئینسانی و دنیای بێدار بەپشت بەستن بەخۆیان بگرنە بەر... شەنگال، بەڵگەنامەی یەکێک لە گەورەترین تاوانی بزوتنەوەی کوردایەتی و پارتییە و لێخۆش بوون هەڵناگرێت و دەبێت، هەموو تۆمەتبارانی ئەم کارەساتە دوور یان نزیک لە دادگای نێودەوڵەتیدا، دادگایی بکرێن...
.gif)
■ یاسین تەها... تەمەنی خەریکە دەچێتە سەرو 85 ساڵ، لە کۆڵانێکی تەنگەبەر و خانویەکی کۆنی بەشە مێژویییەکەی شاری نەجەفدا ژیانێکی سادە بەسەردەبات، کەچی فەتوا و رێنماییە نوسراوەکانی لە عێراقدا بێ چەند و چون حوکمی قانونیان هەیە. هەرکاتێک بیەوێت دەتوانێت بەئاسانی بڕگەكانی دەستوریش پەکبخات، ئەو پیاوە، ئایەتوڵڵا عەلی سیستانییە. لە ئێرانەوە بۆ عێراق رەنگە ئایەتوڵڵا سیستانی وەک مەرجەعی کۆچکردو موحسین ئەلحەکیم (1970 مردوە) خاوەن کەسایەتییەکی کاریزماتیک و باکگراوندێکی ئاینیی گەورە نەبێت، بەو پێیەی لە بنەماڵەیەکی زۆر ناسراوی نەجەفیی نییە و لە شاری مەشهەدی ئێرانەوە هاتوە، بەڵام لە سەردەمی مەرجەعییەتی ئەمدا شیعەی عێراق لە دۆخی چەوسانەوەو تەنگپێهەڵچنینەوە پەڕینەوە بۆ سەر تەختی حوکمڕانیی بەغدا. لەم گۆڕانە مێژوییەدا کە لە عێراق رویدا، سیستانی شەڕەفی مامانێتیکردنی لەداییکبونی ئەم حوکمڕانییە شیعییەی ئێستای پێ بڕا. ئەمە لەکاتێکدا مەرجەعەکەی پێش خۆی کە گەورە مامۆستا و پەروەردەکاری بو، ئەبولقاسمی خوئی، لە دەمی راپەڕینە جەماوەرییەکەی 1991ی باشوری عێراقدا بەتۆبزی لە نەجەفەوە برا بۆ دیداری سەدام حسێن، لەسەر تەلەفزیۆنی عێراقیش فەتوای پێدرا کە ئەو ڕاپەرینە فیتنە و کاری ئاژاوەچییەکانە و دەبێت بەزویی کۆتایی پێ بهێندرێت، بەمەش گەنجە شیعە خوێن ـ گەرم و راپەڕیوەکانی لە خۆی تۆراند و وێنە پیرۆزەکەی وەک رێبەری دین و دونیای شیعە کەمێک شێوا. هەمو ئەو گێڕانەوانەی لە ناوەندی شیعییدا هەن لەبارەی منداڵیی و پێگەیشتن و دەرکەوتنی سیستانییەوە وەک هەمان ئەو چیڕۆکانەن کە لەبارەی کەسانی هەڵکەوتو و بەهرەدار و داناوە بیستراون. لە زیرەکیی و قوڵبونەوە لە بیرکردنەوە و بێمنەتیی لە بەرژەوەندییە دونیاییەکاندا. ئەو دروست لە 1951دا هاتۆتە عێراق، تا ئێستاش هەڵگری رەگەزنامەی ئەم وڵاتە نییە، بەڵام ئێرانیبونەکەی و نەبونی رەگەزنامەی عێراقیی نەبوەتە رێگر لەبەردەم ئەوەی ببێتە خاوەنی قسەی یەکەم و کۆتایی لە کاروبارەکانی وڵاتدا. هەرچەندە دوای 2003 پێشنیازکرا رەگەزنامەی عێراقیی بدرێتە سیستانی، بەڵام ناوبراو ئەم باسەی رەتکردەوە و وەک زۆر شتی دیکە بەبێدەنگی کوشتی بۆ ئەوەی مۆرکی نێونەتەوەییی دین و مەزهەب وەک خۆی بمێنێتەوە و هەواداران و پەیڕەوکەرانی لە ئێران و وڵاتانی دیکەی دونیا هەڵویستەکانی پەیوەستنەکەنەوە بە رەگەزنامەکەیەوە. جگە لەمەش ئەگەر کەسێک 35 ساڵی ژیانی لەژێر دەستی ئاسنینی رژێمی بەعسدا بەبێ رەگەزنامە بەئاسایی گوزەراندبێت ئێستا چ پێویستی بە رەگەزنامەی عێراق هەیە لە کاتێکدا چوار ساڵی تەواوە وەک ناڕەزاییەک لە کارەکانیان دەرگای ماڵەکەی لەسەر سەرۆک کۆمار، سەرۆک وەزیران، سەرۆک پارلەمان، وەزیرەکانی عێراق داخستوە و هەمویان ئاواتەخوازن دەرگایان لێ بکاتەوە تا لەڕێی دیداری ئەوەوە، وێنەی خۆیان لەبەر چاوی پێکهاتەی زۆرینەی عێراق جوان بکەن. دەرکەوتنی وەک مەرجەعی باڵا هەرچەندە ناوبانگی سیستانیی زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمەکانی پاش مەرگی ئایەتوڵڵا خوئیی گەورە مەرجەعی شیعە (1992) و نوێژکردنی سیستانی لەسەر تەرمەکەی لەناو مەزاری ئیمام عەلییدا، بەڵام تا هەردوو شەرعزانی شیعەی هاوئاستی خۆی کە لە نەجەف بون، مورتەزا بروجەردی و میرزا عەلی غرەوی، لە 1998 دا تیرۆر نەکران، سیستانی نەبوە مەرجەعی باڵا. سەرەڕای ئەوەی لەنێوان 1998 ـ 2003 سیستانی هیچ چالاکییەکی نەبوە و تەنانەت دەرگای فەتوادان و میوانداریکردنی خەڵکیشی داخستوە، بەڵام لەگەڵ روخانی رژێمدا (2003) وەکو بەهێزترین پیاوی عێراق لەگەڵ نەتەوە یەکگرتوەکان و حاکمی مەدەنیی ئەمەریکا لە عێراق، پۆڵ بریمەر، لەسەر دانانی دەستور و ئەنجامدانی هەڵبژاردن و دیاریکردنی سەرۆک وەزیران، کەوتوەتە دانوستان و بیروڕا گۆڕینەوە. لە دەمی هەڵبژاردنە گشتییەکەی 2004ـ 2005یشدا سەرپەرشتیی پێکهێنانی ئیئتیلافێکی یەکگرتوی شیعیی کرد کە بەهاوکاریی کورد و بەشێوەی هەمیشەیی پۆستی سەرۆکایەتیی وەزیران و جومگە گرنگەکانی دیکەی حوکمڕانیی عێراقی گرتەدەست. ئەم دەسەڵاتە مەعنەویی و هێزە گەورەیەی سیستانییش هەڵقوڵاوی بایەخپێدانی خوئی مامۆستای و ئەمری واقیعە وەک کەسی یەکەمی حەوزەی ئایینیی نەجەف کە مێژوی دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمی کۆچیی. لە ئێستاشدا سیستانی جگە لە عێراق لە ئێران، هیند، پاکستان، لەناو شیعەکانی سعودیە و وڵاتانی کەنداو، هەردو ئەمەریکا و ئوستورالیا بە ملیۆنەها کەس بە مەرجەعی تەقلیدی خۆیانی دەزانن و پەیڕەوی لە فەتوا و ئیجتیهادە فیقهییەکانی دەکەن. ململانێی نفوز و داهات لە ئێستادا سیستانی بە "مەرجەعی باڵای تایفەی ئیمامی" دەناسرێت لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام تاقە مەرجەعی بێڕکابەر نییە و لە پەنا سیستانییدا شیعەکان چەندین مەرجەعی دیکەی گەورەی تەقلیدیان لە عێراق، ئێران و لوبنان هەیە. لەئایینزای شیعەدا مەرجەع جگە لە فەتوای ئایینیی، ئیدارەکردنی "مافە شەرعییەکان"یشی بە دەستە کە بریتییە لە کۆکردنەوەی زەکات و سەدەقە، ئیدارەکردنی ئەوقاف، خاوەندارێتی داراییی گشتیی (اڵاموال العامه)، جگە لەمانەش هەمو تاکێکی شیعەش دەبێ پابەندبێت بەوەی ساڵانە پێنج یەکی (خمس)ی داهاتەکەی رادەستی خەزێنەی ئەو مەرجەعییەتە بکات کە شوێن فەتوا و رێنماییەکانی دەکەوێت. کۆی قەبارەی ئەم داهاتانەش دەگەنە ملیۆنەها و ملیارەها دۆلار و بەشێکن لە هۆکاری ناواخن و پشت پەردەی ململانێی مەرجەعەکانی تەقلید، چونکە سەرجەمیان لە پێشبڕکێی بەخشینەوەی پارە و دروستکردنی پڕۆژە و پەیداکردنی شوێن پێ هەڵگری زیاتر دان. زۆرجاریش باڵادەستی بۆ دەوڵەمەندترینیانە وەک ئەوەی کە ئێستا عەلی خامنەیی دەیەوێت لەڕێی زیادکردنی موچەی فەقێکانی حەوزەی هەواداری (مقلد) خۆیەوە لە شاری نەجەف جێگە بە نانە دەروێشییەکەی سیستانی لێژ بکات. لەسەر ئاستی عێراق هیچ مەرجەعێک رکابەریی سیستانی پێ ناکرێت لە پارە و داهاتدا بەو پێیەی گەورە مەرجەعی باڵا و خاوەن زۆرترین هەوادارە، بەڵام لەسەر ئاستەکانی دی بەدور نییە لە رەخنە و ناڕەزایی و هەمیشە پرسیاری ئەوە دەکرێت چۆن سیستانی بەسەلامەت لە دەستی بەعس دەرچوە لە کاتێکدا زۆربەی ئایەتوڵڵا و شەرعزانەکانی دی هاوڕێ و هاوئاستی ئەو تیرۆر یان ئیعدام کراون. پێگەی فەرمی نوسینگەی سیستانی لە میانەی ژیاننامەی ناوبراودا پارێزگاریکردن لە مانەوەی حەوزەی ئایینیی شیعە بە دەستکەوتی جیهاد و خۆڕاگریی سیستانی لە قەڵەم دەدات. لە تێکڕای 35 ساڵی تەمەنیدا لەژێر دەستەڵاتی بەعس، سیستانی تەنها لە راپەڕینەکەی 1991دا ماوەیەک لە ئوتێل دەستبەسەرکراوە. بە قەولی نوسینگەکەشی "دواتر بە بەرەکەتی ئالوبەیت ئازادبوە". هەروەها بانگەشەی ئەوەش دەکات کە بەڵگەنامەکان دەریدەخەن چەندینجار پلانی تیرۆرکردنی داندراوە بەڵام "فێڵی خودا پێش فێڵی پیلان گێڕان کەوتوە". پێدەچێت ئەم بانگەشەی نوسینگەی سیستانی جێگەی بڕوای تەواوی جەماوەری شیعە نەبێت، چونکە هەندێکجار هەوادار و ئۆرگانەکانی نزیک لەم مەرجەعە ناچار بون باس لەوە بکەن لە کۆی 12 ئیمامی مەعسومی شیعە تەنها حوسێن و مەهدی دژی رژێمی حوکمڕانی سەردەمی خۆیان راپەڕیون، "تەنانەت ئیمام حوسێنیش بۆ چاکسازیی هات بۆ عێراق نەک بۆ روخاندنی حوکمی یەزید لە شام"، ئیتر بۆچی سیستانی جاڕی یاخیبون بدات لە دژی سەدام؟ بە لای ئەوانەوە گرنگ پاراستن و سەروکاریکردنی حەوزەی ئایینیی بوە کە کانیاوی شیعەگەرییە نەک شۆڕش و سیاسەت و بەرەنگاریکردنی رژێم. مەرجەعیەتی بێدەنگ و مەرجەعیەتی گۆیا (بوێژ) بەپێی پۆلێنی شیعەناسەکان مەرجەعیەتی سیستانی گوزارشتە لە جۆرە مەرجەعیەتێک کە لە ئەدەبییاتی نوێی هەندێک لە پەیڕەوانی مەزهەبی شیعییدا پێیدەگوترێت "بێدەنگ ـ ڵامت"، ئەم تەرزە شیعەگەرییەش زیاتر لە تەسەوف و کەنارگرتنەوە نزیکە. وا ناسراوە کە زۆربەی پرسەکان بەبێدەنگیی بەڕێدەکات لەپێناو سەلامەتیی مەزهەبدا. بەرانبەر بەمەش رەوتێکی شیعەگەریی شۆڕشگێڕ هەن کە بە گۆیا (بوێژ) ناسراون، ئەمانە جگە لە ئایینداریی و خوێندنی حەوزە، کار بۆ هاتنەکایەی دەوڵەتی ئیسلامییش دەکەن و لەسەر دەستی محەمەد باقر سەدر (دامەزرێنەری حیزبی دەعوە) رەنگڕێژیی بۆ کراوە. لەسەر دەستی براکەشی محەمەد سادق سەدر (باوکی موقتەدا و مامۆستای رێبەری روحیی حیزبی فەزیلە محەمەد یەعقوبی) دەرکەوتوە و ناسراوە، ئەنجامیش بوەتە هۆی لەسێدارەدانی سەدری یەکەم (1980) و تیرۆرکردنی سەدری دوەم و موستەفا و موئەمەلی کوڕی (1998). هەرچەندە ساڵانێکی زۆر ئەم بابەتە تەوەرەی سەرەکیی گفتوگۆکانی شەقامی شیعیی بو، بەڵام پاش ئەوەی مەرجەعییەتی سیستانی مینبەری سەحنی حوسەینی کەربەلای کردە دەلاقەیەک بۆ شەنوکەوی هەفتانەی بارودۆخی عێراق، چی دی مانایەک بۆ چەمکی "مەرجەعییەتی بێدەنگ" نەمایەوە، بەتایبەت بەم دواییانە کە سیستانی زنجیرەیەک هەڵوێستی بنبڕ و جومگەیی راگەیاند کە دیارترینیان بریتی بو لە پێداگریی لەسەر گۆڕینی مالیکی، فەتوادانی بۆ جیهاد لەدژی داعش و پێکهێنانی حەشدی شەعبیی، پێداگریی بەردەوام لەسەر پێویستیی ریفۆرم لەسەرجەم کەرتەکانی وڵات، لە ئێستادا هەندێک پێیانوایە ئەگەر مەرجەعییەتی سیستانی نەبوایە کە سەدرییەکان و حیزبی دەعوە و فەزیلە بە کلاسیکی ناوی دەبەن، ئەوا داعش حوکمڕانیی شیعەی لە عێراق دەکردە بەشێک لە مێژو لە کاتێکدا ئەوان کە خۆیان بە شۆڕشگێڕ دەزانن نەیانتوانی بەرگریی لە خاکی عێراق بکەن. ئەمەش تای تەرازوەکەی بە لای سیستانییدا لاسەنگ کردوە. تێبینی: ئهم بابهته دوو ساڵ بهر له ئێستا له ماڵپهڕی پاسهوان بڵاو كراوهتهوه.
.gif)
■پەیكار عوسمان .. گرگنێکی وەکو 'نەوەی نوێ' عەقڵی بەوە شکا کە قسەیەکی نوێ فڕێ بداتە ساحەکەوە، هاتووە ئەڵێ سەرۆکی لیستەکەم کاندیدی ئێمەیە بۆ سەرۆك وەزیران. کەچی چوار حیزبی زل و زەبەلاح عەقڵیان پێ نەشکا قسەیەکی نوێ حیکایەتێکی نوێ جوڵەیەکی نوێ بکەن! ئاخر ئەوە بۆ نەوەی نوێ یارییەکەی گاڵتییە، تەنیا بۆ موخاتەبەی دەنگدەرە، نەك بەڕاستی بۆ مونافەسەی بەدەستهێنانی سەرۆك وەزیران. بەڵام بۆ چوار هێزەکە، جگە لەوەی هەمان شتە بۆ دەنگدەر، یارییەکی ڕاستیشە بۆ مونافەسە. وەلێ پێئەچێ لەگەڵ کاکە نەوەیا عەقڵیش نێژرابێ، عەقڵی شتی گەورەو ستراتیجی نا، تەنانەت عەقڵی شتی بچوك و وردەواڵەی سیاسیش! کێشەکە ئەوەیە ئەم هێزانە خۆشیان باوەڕیان بە خۆیان و بە پرۆسەکە نەماوە، بەڵام لە عینادییەکی تەواو ناماقوڵدان لەگەڵ خۆیان، وازحیش دیارە کە عینادییەکە بەرەو شکستێکی تریان ئەبات، بەڵام بەڕادەیەك توانای جوڵەیان لەدەستداوە، کە شکستێك ئاسایی ڕووبدا، پێیان باشترە لە هەڵگەڕانەوەو جوڵەیەکی نائاسایی و موفاجء! ئەوەش ڕێك شەلەلی سیاسییەو شەلەلیش خودی نائومێدییە، چونکە ئومێدی سیاسیی لە جوڵەدایە. وەستان لەسەر جمود، هەرگیز ناکاتە نەفەسدرێژی و بەردەوامبوون، نەفەسدرێژی و بەردەوامبوون تەنیا بەردەوامبوونە لەسەر جوڵە. هەرگیز بەرگریش لە جموددا نیە، بەرگری خودی جوڵەیەو تەسلیمبوونیش خودی دووبارەبوونەوە! سوربوون لەسەر جمود لە دوور مەودادا گۆڕانکاریت ناداتێ، بەڵکو هەر ئێستاو لە مەودای نزیکدا ئەیسەلمێنێ کە تۆ هێزی گۆڕانکاری نیت. بەڵکو ئەوە سوربوونە لەسەر جوڵە، کە لە دوور مەودادا نەتیجەت ئەداتێ. هەڵبژاردن و بایکۆت و هەموو عینوانە سیاسییەکانی تریش، هیچیان لە خودی خۆیاندا نە ئومێدن نە نائومێدی، نە بەرگرین نە تەسلیمبوون. بەڵکو لەناو سیاقە سیاسیەکەدا دەرئەکەوێ کە چین و چی نین. مەسەلەن پێش دە ساڵ هەڵبژاردنی ٢٥ی٧ ئومێدو بەرگریبوو چونکە جوڵەبوو. بەڵام هەڵبژاردن لە ئێستادا نائومێدی و تەسلیمبوونە چونکە جمودە! هەر ئەونەشی کە هەڵبژاردن بووبە جمود، ئیتر بایکۆتی هەڵبژاردن ئەبێتە جوڵەو ئەبێتە بەرگری و ئومێدیش. ئەمەوێ بە یەك جوملە بڵێم (ئومێدی سیاسی پەیوەندی بە هەڵبژاردن و بایکۆتەوە نیە، پەیوەندی بە جوڵەو جمودەوە هەیە.) جا هیزە موعارزەکان ئەگەر خەونی گەورەو خەمی گشتیش نەبێ، هەر وەکو حیزب و لەبەر خۆیان، پێویستیان بە بایکۆتێکی هەڵبژاردن هەیە، بۆ موراجەعەو خۆڕێکخستنەوە، هەروەها بۆ وەستاندنی ئەو خلۆربوونەوەیەی کە تێیدان! کە جوڵەیەك چووە گیرفانی جمودەوە، ئیتر وەستانێك جگە لەوەی ئەبێتە ئەرك، ئەشبێتە خودی جوڵە.
.gif)
■ ئاراس فەتاح... ئەندرێ مارلۆ دەڵێت ”ھەندێ جار سیاسەت وەکو گراماتیک وایە، گەر ھەڵەیەک ھەموو بیکەن، لەدەرئەنجامدا وەکو رێسایەک لەلایەن ھەمووانەوە قبوڵدەکرێت.“ سیاسەتی کوردیی لەم چەند ساڵەی دواییدا بووە بە ماشێنێکی گەورەی بەرھەمھێنانی ھەڵە و چاککردنەوەی ھەڵەی ستراتیژیی بە ھەڵەی گەورەتر. گراماتیکی سیاسەت لە ھەرێمیشدا بووە بە قبوڵکردنی ھەڵەکانی دەسەڵات لەلایەن ئۆپۆزیسیۆنەوە و کردنی ھەڵەکان بە ھەڵەی ھەمووان و لەوێشەوە بوونی بە ڕێسایەکی گشتیی بۆ ھەمووان و قبوڵکردنی وەکو دیاردەیەکی ئاسایی لەلایەن ھەمووانەوە. لە داخستنی پەرلەمانەوە بیگرە تادەگاتە شکستی نیشتیمانیی گەورەی ریفراندۆم و ئاشبەتاڵی سیاسیی و سەربازیی شانزەی ئۆکتۆبەر، لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی بەغدا و بەئاساییکردن و قبوڵکردنی ئەو ھەموو تەزویرەوە بیگرە تادەگاتە قبوڵکردنی یاسای سەرۆکایەتیی ھەرێم و درێژکردنەوەی تەمەنی یاسای بهرهنگاربونهوهی تیرۆر؛ ھەموو ئەمانە ئاماژەی ترسناکن بۆ بێدەسەڵاتیی و ھیچنەکردەیی و کاڵفامیی سیاسیی ئۆپۆزیسیۆن بەرامبەر ھەموو ئەو کارەساتە سیاسیی و ئابووریی و سەربازییانە و مانای کردنی ھەڵەی گراماتیکی دەسەڵاتە بە ھەڵەی ھەمووان و قبوڵکردنێتی وەکو رێسایەکی سیاسەتکردن لە ھەرێمدا. لەمڕۆشدا ھەرێمی کوردستان لەلایەن چەند نوخبەیەکی سیاسیی دژەحوکمڕانەوە ڕەخنەدەکرێت کە نە ھاوکاریی و پڕۆژەی پێکەوەییان ھەیە، نە خەونی گەورە و نە ستراتیژی درێژخایەن و نە ئیرادە و بیرکردنەوەی قووڵیشیان ھەیە بۆ چۆنێتی دەستکاریکردنی پەیوەندییەکانی دەسەڵات لە کۆمەڵگاکەیاندا. نەنگییەکی گەورەیە کاتێک متمانەی نێوان ھێزە ئۆپۆزیسیۆنەکان بەیەکتر وێرانتر بێت لە متمانەی نێوان ھەریەکەیان لەگەڵ دەسەڵات. کارەسات ئەوەیە کاری ئۆپۆزیسیۆن ببێت بە سەقامگیرکردنی پایەکانی دەسەڵات بەبێئەوەی خۆی دەسەڵاتی ھەبێت. شەرمێکی سیاسیی بێوێنەیە کە جیاوازییەک لەنێوان گوتاری ئۆپۆزیسیۆنبوون و تێپەڕاندنی یاسا مەترسیدارەکانی دەسەڵاتدا نەمێنێت، وەکو لە یاسای سەرۆکایەتی ھەرێمدا بینیمان. فیاسکۆ ئەوەیە کاتێک ھەڵەی گراماتیکی دەسەڵات کە زمان و بیرکردنەوە و ماناکانی سیاسەت و رێکخستنی دیموکراسییانەی کۆمەڵگا وێراندەکات، لەلایەن ئۆپۆزیسیۆنەوە بکرێت بە رێسایەکی گشتیی بۆ ھەمووان. ئۆپۆزیسیۆنی ھەرێم لەم ساڵانەی دواییدا نە توانیویەتی ببێت بە مەترسیی بۆ دەسەڵات نە توانیویەتی ببێت بە ئەڵتەرناتیڤی دەسەڵاتیش. تاکە کەرەسەیەک کە ئۆپۆزیسیۆن دەسەڵاتی وەکو داھۆڵ پێ ترساندووە، تەنھا بێزاریی و تووڕەیی و نائومێدیی خەڵکی ئێمەیە. ئەم دۆخی ھیچنەکردەیی و بێ ئایدیایی و بێ پلانییەی کە ھێزەکانی دەرەوەی دەسەڵات بەرھەمیانھێناوە، بەبەرجەستەکراویی باجەکەی لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمدا وەردەگرن. لەکاتێکدا ئەم دەسەڵاتە دوای ریفراندۆم لە خراپترین دۆخی سیاسیی و سەربازیی و ئەخلاقیی خۆیدا بوو نەتوانرا بە پرۆژەیەکی ھاوبەش لەقبکرێت. لە کاتێکدا ئەم دەسەڵاتە بەشێوەیەکی وەرزیی لە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق و ھەرێمدا بە سیستەماتیکی تەزویر لە دەنگی ھاونیشتیمانیانی خۆی دەکات و ئەتکی کەرامەتیان دەکات، ھێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنیش نەیانتوانی بیکەن بە ڕووداو و بەرگریی لە دەنگی خەڵک بکەن. زانیارییەکی گەورەی ناوێت بۆئەوەی لەوە تێبگەین کە پاش ئەم ھەموو ھەل و ئەزموون و تاقیکردنەوانە، ھێزەکانی ئۆپۆزیسیۆن لەبەردەم تاقیکردنەوە و پرۆڤەیەکی واقیعیی خەڵکدان، چونکە بەبێ تەزویری گەورەش سندوقەکانی دەنگدان بە خواست یان بەزۆر، یان پڕدەبن لە دەنگی ئەندامانی حیزبە باڵادەستەکان و ھەموو ئەوانی تر بەڕێژەی جیاواز بچووکدەبنەوە و دەبن بە کەمینە و ئەتۆمی حیزبیی. یان خاڵی دەبن لە دەنگی خەڵکی ناڕازیی و ئەوانەی بایکۆتی ھەڵبژاردن دەکەن و نایانەوێت جارێکی تر بەشداریی لەو مەھزەلە و بێڕێزییە گەورەیەدا بکەن. گەر ھێزەکانی ئۆپۆزیسیۆن بەم شێوەیەی ئێستایان بێفیکر و بێپلان و بێستراتیژ بن و ئامادەی قبوڵکردنی بێڕێزییی بەردەوام بن کە بەرامبەر بە خۆیان و بە کۆمەڵگاکەیان دەکرێت، ئەوا خەڵکی ناڕازیی و نائومێدی ئەم وڵاتەش لەکاتی دەنگداندا بە بایکۆتکردن وەڵامی کۆنکرێتی ئەوان و دەسەڵاتیش دەداتەوە. ساڵانێکە ئۆپۆزیسیۆن ئەوەی بیرچووەتەوە کە وەزیفەی سەرەکیی ئەو دروستکردنی پەرلەمانتار و سیاسەتمەدار نییە بۆئەوەی پێی بژین، بەڵکو پێگەیاندنی خەڵکانێکە کە بۆ سیاسەت بژین و لە خەمی گشتیی کۆمەڵگاکەیاندا بن. گەر ئۆپۆزیسیۆن لە وڵاتی ئێمەدا ئەو ڕاستییە سانایە نەبینێت کە لەم دۆخی وێرانەیەی متمانەی ھاونیشتیمانیان بە سیاسەت شتێک نەماوە ناوی خەباتی پەرلەمانتاریی بێت، ئەوە بێچەندوچوون بەدەستی خۆیان دەزگای پەرلەمان دەکەن بە کۆمپانیایەکی فرەپشکیی بۆ کردنی سیاسەت بە پیشە. گەر ڕێسای بەگشتییکردنی ھەڵە لە گراماتیکی سیاسەتدا ڕاستبێت وەکو ئەندرێ مالرۆ دەڵێت، ئەوا بۆ موزیکیش ھەر ڕاستە: گەر لە کۆنسێرتێکدا چەند ئامێرژەنێک بە ئارەزووی خۆیان پاتیتورەکان بخوێنێتەوە و لە کۆتاییدا موزیکێکی تر بەرھەمدێت لەوەی کە کۆمپۆنیستەکە دایناوە، لەوەش کارەساتتر ئەوەیە کە گوێگری بێسەلیقە و نەزان لە کۆتاییدا وەکو بەرھەمێکی ھونەریی ھەڵسوکەوتی لەگەڵدابکات و چەپڵەڕێزانی بکات. سیاسەتمەداری گەورەی ئیتاڵی ئامینتۆرە فانفانی بەدروستیی پەنجەی خستۆتە سەر ئەم برینەو دەڵێت: سیاسەت وەکو کۆنسێرتێک وایە کە تیایدا گوێی بێ ئەزموون، دەنگی ئامێرەکان بە موزیک تێدەگات. ئێمە ساڵانێکە باس لەوەدەکەین کە جگە لە نەبوونی ئیرادە و دیدگایەکی پێکەوەیی ھێزەکانی ئۆپۆزیسیۆن بۆ دەستکارییکردنی پێگەی دەسەڵات، یەکێک لە کێشە سەرەکیی و گرفتە قووڵەکانی پەرلەمان ئەوەیە کە ئەم ھێزانە ھەمیشە تیمی پلە سێ و چواری خۆیان بۆ ناردووە و ئەمەش وایکردووە کە دەسەڵات بتوانێت بە ئارەزوی خۆی بێڕێزییان بەرامبەر بکات. سەرکردەکانی ئۆپۆزیسیۆن باس لە گۆڕینی سیستەم دەکەن بەبێ ئەوەی خۆیان ببن بە بکەری سەرەکیی لەپرۆسەی دروستکردنی گۆڕانکاریی لەناو سیستەمدا. زۆرینەیان پێیان شەرم بوو ببن بە پەرلەمەنتار و شەڕە سیاسییەکانیان ببەنە ناو پەرلەمانەوە. یان ھەندێکیان ھەر لە ترسی دەنگنەھێنان و ئیحراجیی ناچنە ناو ئەو پرۆسەیەوە. ھەر ئەم دۆخەشە وایکردووە جگە لە ھەندێ چرکەساتی تایبەت کە ئەم دەزگایە رۆڵی گرنگی تیادا گێڕاوە، کۆی مێژووی ئەم پەرلەمانە گێڕانەوەی حیکایەتی بێھەیبەتیی ئەم دەزگایە و داستانیی بێڕێزییکردن بێت بەرامبەر بە وەزیفەکەی. بە ھەموویان، بە پلەی جیاواز، ئەم دەزگایەیان کرد بە یەکێک لە بێزراوترین و بێماناکراوترین دەزگا گرنگەکانی ئەم کۆمەڵگایە و داماڵراوە لە ھەموو ھەیبەت و رەھەندێکی ئەخلاقیی و سیاسیی. وایلێھات کە پاسەوانە سەرەکییەکانی کەی بیانەوێت بەشەق پەرلەمانتار و سەرۆکەکەی دەردەکەن و چۆنیان بوێت ئیملای سیاسەتی پەرلەمان دەکەن و بە دەنگی ئەوانەی ئەم بێڕێزییە گەورەیەشیان بەرامبەر کراوە، یاساکانی خۆشیان تێپەڕێنن. لەڕاستییدا ئەوە تەنھا پاسەوانە سەرەکییەکانی نین کە ئەم شوێنەیان کردووە بە دیوەخان و بە کەرەسەیەک بۆ شێواندنی متمانەی خەڵک بە سیاسەت و وێرانکردنی پرنسیپی لێپرسینەوە لە حوکمڕانان و شکاندنی ئەخلاقی بەرپرسیارێتی، بەڵکو ئەوانەشن کە جگە لە دەستەپاچەیی لە دەرەوەی پەرلەمان و بە ناردنی تیمی سێھەم بۆ بۆڵەبۆڵی سیاسیی، ملکەچ و بەشدارن لە رێکخستنی ئەم رێسا و شانۆگەرییە پانتۆمیم ئاسایەی کە دژ بە پەرلەمان و لەناو پەرلەماندا سازدەکرێت. مەترسییەکەش لە داھاتوودا گەورەترە، گەر پەرلەمانی داھاتوو بکرێت بە کۆنسێرتێکی سیاسیی و پڕبکرێت لە گۆرانیبپێژ و دەنگبێژ و زۆربێژ، ئەوا بەتەواوی دەبێت بە بێژۆک، واتە شوێنێک بۆ چەنەبازیی.
■ عەبدولڕەحمان مەهابادی ... تێڕوانینێك بەسەر پشتیوانیكردنی نێودەوڵەتی لە تاكە ئالترناتیڤی دیموكراتی بۆ ئێران كاتێ خەڵكی ئێران دژ بە دەسەڵاتی دیكتاتۆری رژانە سەر شەقام و زەنگی كۆتاییهێنانی رژێمیان لێدا، یەكەم پرسیاری ناو مێشك ئەوە بوو كە چ بە سەر ئێران دێت و قفڵی ئەم وڵاتە تاریكە بە كام كلیل دەكرێتەوە؟! بە پێشكەوتن و بەردەوامیی راپەڕینی جەماوەری، زۆرێك دەركەوتن کە خۆیان بە فریادرەسی خەڵك نیشان دا. زۆرێك چاویان بڕیبووە زلهێزەكانی جیهان و بە تایبەت ئەمریكا. زۆرێكیش بە سەرلێشێواوی و پەشۆكاوییەوە بەدوای ئەم و ئەودا وێڵ بوون. بەڵام لە هەمووان خۆڕاگرتر ئەو هێزه بوو كه لەم دواییانەدا لە گردبوونەوە گەورەكەی پاریس دەركەوت. ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران وەك بەڕێوەبەری گردبوونەوەكە، تێكەڵاوەیەكە لەو هێزانەی هەر لە سەرەتاوە خوازیاری رووخاندنی رژێمی مەزهەبیی دەسەڵاتدار لە ئێران بوون. هێزی سەرەكیی ناو ئەم ئەنجوومەنە، موجاهیدینی خەلقە كە زیات لە نیو سەدەیە دژ بە دوو دیكتاتۆریی شا و ئاخوندان لە جەنگدایە و بە كردەوە سەڵاحییەت و لێهاتوویی خۆی بۆ رێنوێنیكردنی ئەم راپەڕینە و هەروەها ئیدارەكردن و بەڕێوەبردنی ئێرانی دوای رووخاندنی مەلاكان نیشان داوە. رژێمی ئێران لە ماوەی چوار دەیەی رابردوو، زۆر جار دۆسێیەی موجاهیدینی خەلقی بە «داخراو» راگەیاند. بەڵام هەر كات لە ئێران چالاكییەك بكرێت دژ بە دەسەڵات، كاربەدەستانی ئەو رژێمە پەنجە بۆ ئەم سازمانە رادەكێشن. لە سەرەتای ئەو راپەڕینەی حەوت مانگ بەر لە ئێستاوە دەستی پێكردووە و لە حاڵی حازردا لە هەموو شوێنێكی ئێران بەردەوامە، عەلی خامنەئی، وەلی فەقیهی ئاخوندان رایگەیاند كە موجاهیدینی خەلق لە پشت راپەڕینەوەن و چەند مانگ كاریان بۆ ئەو راپەڕینە كردووە. واتای ئەم قسەیەی خامنەئی پووچەڵكەرەوەی پروپاگەندای دەسەڵاتدارانی تارانە دژ بە موجاهیدینی خەلق. چون موجاهیدین نەك تەنها ماون، بەڵكو بەهێزتر لە جاران، ئێستا نەخشەداڕێژەری راپەڕینی جەماوەرین بۆ راماڵینی رژێمی ئێران. بەڕێوەبردنی گردبوونەوەی ئەمساڵ لە پاریس لە هەموو روویەكەوە واتای تایبەتی خۆی هەیە كە یەكەمیان، رەتكردنەوەی ئیدیعا و پروپاگەندای ژەهراویی رژێمی مەلاكان و هاوپەیمانانیەتی. ئەوان ئیددیعا دەكەن خانمی مریەم رەجەوی و موجاهیدینی خەلق لە ناوخۆی ئێران بێ پێگەی جەماوەرین. لێرەدا ئەم پرسیارە بۆ بیسەر یا بینەری ئەم گردبوونەوەیە دروست دەکات كە ئەگەر پروپاگەندای دەسەڵاتدارانی تاران دروست و بەڵگەدارە، ئاخۆ ئاپۆرەی زیات لە (100)هەزار ناو گردبوونەوەكە هاوڕێ و خزم و كەس و كاریان نیە لە ناوخۆی ئێران؟ ئایا ئەگەر بە تۆزقاڵێك شارەزایی لەسەر كێشە و سنوورداریی پەناهەندەیی و پەنابەران لە وڵاتانی جیهانەوە بڕوانینە ئاپۆرەی ئەم گردبوونەوەیە، ناكرێت لەوە بگەین كە هۆگران و ئەوانەی حەزی ئامادەبوون لە گردبوونەوەكەیان لە دڵ دا بوو، چەند هێندەی ئاپۆرەی ئامادەبووی گردبوونەوەكە بوون؟ ئایا دابینكردنی تێچووی گردبوونەوەیەكی گەورەی لەمجۆرە و ئیدارەكردن و رێكخستنی، زۆر گەورەترە لە پروپاگەندای كاربەدەستانی تاران و راگەیاندنی ژەهراویی ئەوان دژ بە موجاهیدینی خەلق؟! دووفاقیەتی قسە و لێدوانی كاربەدەستانی رژێمی ئاخوندی لە پێوەند لەگەڵ ئۆپوزیسیۆنی سەرەكیی ئەم رژێمە، واتا موجاهیدین، تا رادەیەكە كاتێ زاریان دەكەنەوە، ناهاوسەنگیی دەروونی و پەشۆكاوی و شڵەژاویی ئەم رژێمە لەهەمبەر پێوەندی نێوان جەماوەری خەڵكی ئێران و موجاهیدین خەلق فیچقە دەكات. تەنها هەر لە بەر ئەوەیە كاربەدەستانی ئەم رژێمە، بە پارەیەكی زۆر و بە رێگەی لۆبی و دەست و پێوەندەكانی، هەستاون بە داتاشینی ئالترناتیڤی ساختە و خەیاڵی بۆ رژێمەكەیان تا راپەڕینی خەلك و موقاومەتی ئێران بخەنە پەڕاوێزەوە. بەڵام ئایا ئەوەیان بۆ سەر دەگرێت؟ بێگومان نا! موجاهیدینی خەلق لە ماوەی ساڵانی رابردوو چەندین لیستی شەهیدانیان بە كتێب كردووە و بڵاویان كردۆتەوە. ئاماری شەهیدانی موقاومەتی ئێران لە ماوەی 4 دەیەی رابردوو نزدیك بە (120)هەزار كەسە كە هەر كامەیان نەك تەنها هاوڕێ و خزم و كەس، بەڵكو لە ریزەكانی موجاهیدین و موقاومەتدا هاوسەنگەرانیان هەیە كە بەڵێن و پەیمانیان، درێژەدان بە گرتنەبەری ئامانجەكانی شەهیدانە. كەوایە رژێمی ئێران دەبێ زۆر بترسێت لە رۆژی لێپرسینەوە و لێپێچینەوە و سەركەوتنی راپەڕینی خەڵك و موقاومەتی ئێران! ئێستا زیات لە جاران ئەو كۆدەنگەییە نێودەوڵەتیە لە ئاڕادایە كە ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران تاكە ئالترناتیڤی دیموكراتی و جیددییە بەرانبەر بە رژێمی ئێران. چون هەبوونی ئالترناتیڤێكی بەهێز، تایبەتمەندیی خۆی هەیە و لەوانە، مێژووی خەباتكارانەی روون، پێگەی كۆمەڵایەتی و رێكخستنی بەرین و بە هێز لە ئێستادا و هەبوونی پلاتفۆرمێكی روون بۆ ئێرانی ئازادی دواڕۆژ. بێ هەبوونی هەر كام لەوانە، ئالترناتیڤەكە خەیاڵی و غەیرەجیددییە. لە گردبوونەوەی ئەم دواییەی پاریس. بێجگە لە رەوەندی ئێرانی، سەدان شاند و سیاسەتمەداری ناودار و شاندی پەرلەمانی لە هەر پێنج كیشوەر (قاڕە)ی جیهانەوە، پشتیوانیكردنی خۆیان لە راپەڕینی خەلكی ئێران و موقاومەتی رێكخراو و ئالترناتیڤی دیموكراتیی ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران راگەیاند. گریمانەی ئەوە دەكرێت ئەم ئالترناتیڤە، بە ئامادەبوونی رودی جولیانی، راوێژكاریی یاسایی پرێزیدێنت ترامپ و شاندێكی دیار لە كەسایەتی و بەرپرسانی پێشووی ئەم وڵاتە، لە لایەن حكومەتی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە پشتیوانی بكرێت. چون ئەو شتە تەواو رێك و گونجاوە لەگەڵ ستراتیژیی راگەیاندراوی حكومەتی ئەمریكا. كەوایە لە چەند مانگی داهاتوودا زۆر سروشتییە شایەتی گۆڕانكاری گەورە لەم رێڕەودا بین.
عومەر محەمەد ٣١ی تەموزی ١٩٨٣ بەرەبەیانی ٣١ ی تەموزی ١٩٨٣ و رۆژانی دوایی كەهەتا ١٠ی مانگی ئابی خایاند تاوانێكی گەورە لە كۆمەلگاكانی قوشتەپەو دیاناو حەریر دەرهەق بە پیاوانی بارزانی ئەنجامدرا، كە لە تاوانی دژەمرۆڤایەتی و تاوانی كۆمەڵكوژیدا خۆی نواند، ئەم تاوانە پێنج ساڵ پێش پێش تاوانە گەورەكەی ئەنفال بوو، كۆمەڵكوژییەكی تربوو لەدژی كوردەكانی باشور بەگشتی و بەرانبەر بارزانیەكان بەتایبەتی . دنیاش وەك هەمیشە قڕوقەپی لێكردو بێباك بوون لەبەرانبەر كۆمەڵكوژیەكەو ملهوڕییەكانی بەعس! هێزە سیاسییەكانی باشور كە ئەوساش وەك ئێستا هەر لەژێر هەژموونی ئێراندا بوون و سیاسی خراپ و شەڕكەری باشی پێش سوپای پاسدارانی ئێران بوون، بەبێ ئەوەی نەك لەعێراق جیابووبنەوە بەڵكو دروشمی روخانی رژێمیشیان بەرزكردبێتەوە. ببونە چاوساغی هێزەكانی ئێران بۆسەرعێراق وبەرەبەرە بەخواستی ئێران جەنگی ئێران عێراقیان گواستەوە بۆ چیاكانی كوردستان و سەرئەنجام بە گرتنی چیای حاجی ئۆمەران و گردەمەند كۆتایی هات، گرتنی حاجی ئۆمەران چ سودێكی بۆ كورد هەبوو؟ ئەگەر بەشێوەیەكی كاتی كەمێك دەستكەوتیشی بۆ ئێران هەبووبێت، ئەوا ماڵوێرانی ومەینەتیەكەی بۆ كورد زۆر گەورە بوو باجەكەی گران لەسەر كورد كەوت، بەتایبەتی بۆ ئەو خانەوادە بارزانیانەی هیچ گایەكیان لەگیرەی ئەو دەوڵەتە ستەمكارانەو حزبە كوردیەكاندا نەدەگەڕا! هێشتا رون نیە لەشەڕی حاجی ئۆمەراندا چەند سەربازی عێراقی وپاسداری ئێرانی كوژراون بەڵام لەبەرانبەردا ٨٠٠٠ هەزار بارزانی كەهەموویان رەگەزی نێرینەی تەمەن سەرو ١٢ ساڵ هەتا ٧٠ ساڵ بوون، لەماوەی چەند رۆژێكدا گیران و هەرگیز نەبینرانەوە. ! ئەو رۆژانەی بارزانیەكان لێیان قەوماو پیاوەكانیان گیران وژن ومنداڵەكانیان سەرگەردان بوون، نە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەرێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان و نە هێزێكی كاریگەری ئیقلیمی عێراقیان سەركۆنە نەكرد، تەنانەت حزبە زلهێزەكانی ئەوسای كوردستانی باشوریش لە چیاكان كێبەركێیان بوو داخۆكامیان دەبنە جێگە متمانەی باشتری ئێران، نەك هەر ئۆفێكیان بۆقوربانیەكانی ئەو تاوانە نەكرد، بەڵكو بۆ قۆناغەكانی دواتریش پەندیان لێوەرنەگرت و هەربەردەوام بوون لەسەر ئەم پێشلەشكریانەو پاساویان دایە بەعس كە ئەوسا درندەترین رژێمی ناوچەكەبوو هەتا لەبازنەیەكی فراوانتردا دەستی تاوان درێژبكات، هەرواشی كرد (٤) ساڵ دوای كۆمەڵكوژی بارزانیەكان تاوانی كیمیابارانی شێخ وەسانان و بالیسان و پێنج ساڵ دواتر گازبارانی هەڵەبجەو ئەنفالی بە دواداهات . حزبە كوردستانیەكانی باشور كە ئەوساو ئێستاش هێندەی نمایندەی ئێران و توركیان و ڕوخساری شەڕی ناوخۆن، هێندەش نانیشتمانی و دەستكورتن لەگەمەی سیاسەتدا، هەربۆیە سودیان لە هەلومەرج وگۆرانكارییەكانی دوای راپەرینیش وەرنەگرت، بەپێچەوانەوە هەموو بەرهەم ودەستكەوتی ئەوان جگەلە (فەزایەكی سیاسی قێزەون، سیستەمێكی ئابووری پڕ لە تاڵانی و بەیەكەوەبوونێكی كۆمەڵایەتی كۆمێدی ئاسا)* شتێكی ترنیە كۆمیدیاكەش ئەوەیە ئەم فەزا دزێوەیان ناونابوو دیموكراسی بێوێنە! دیموكراسیەك كە قەرارە كەرامەتی ئینسانی تێدا پارێزراوبێت لەم دیموكراسیە كۆمیدیەدا هێندەی سەروەختی بەعس ژن ومنداڵی بارزانیەكان و ئەنفالكراوان وكۆی شەهیدانی تێدا بێ بەش وبێ شكۆكرا. راپەرین كە دەرفەتێك بوو تیایدا دەتوانرا هەموو دنیا سەرسام بكەین، بەسیستمێكی جوان، دادپەروەرو پارێزەری مرۆڤ و بنیاتنەری هاوڵاتی، بووە ناشرینترین ئەزمونی حوكمرانی بێوێنەی ناوچەكە، ڕۆژگارە هەرە ناشرینەكانی دونیای ئێمە رۆژگارەكانی دەسەڵاتی ئەم دوحزبەبوون، ئەوان نەك هەر داكۆكیان لە نیشتمان نەكرد بەڵكو هەموو نیشتمان وهەموو بەهاكانی هاونیشتمانیشیان فرۆشت، نەك هەر سۆزی دنیایان نەبردەوە بەڵكو متمانەی كەسوكاری شەهیدان وئەنفالكراوانیشیان دۆڕاند ئەو ژن و منداڵانەی دڵیان خۆش بوو بە رۆیشتنی بەعس و هاتنی دەسەڵاتی خۆماڵی چیدی هەست بەبێكەسی وبێ پشت وپەنایی ناكەن بەڵام هەرگیز ئەم دڵخۆشییەیان نەبینی ! وەك دیكتاتۆریەت شكۆی شكاندبوون، "دیموكراسیەت" هەرگیز شكۆی بۆنەگێڕانەوە، رەنگە باشتر بێت ئەم یادكردنەوەیە بەقسەی نوسەرێك كۆتایی پێبهێنم كە كوری پیاوێكی جینۆسایدكراوەو منیش هەرچی بڵێم لەوە باشتر بەدەستەوە نەدەم معروف حەسەن لەیادی ٣٥هەمین جینۆسایدی بارزانیەكاندا نوسیوێتی : " سەرمایەی ڕەمزی قوربانیدانی كەسووكاری بارزانییە جینۆسایدكراوەكان، لە ئێستادا، كۆمەڵێك كچ و كوڕی خوێندەوار و ئاست بەرزن. كۆمەڵێك كچ و كوڕ لەبواری جیاجیادا، لە بڕوانامە و پلەی ئەكادیمی بەرزدا، لە بازرگان و دوكاندار و پێشمەرگەی دلێردا. هەموو ئەمانە لە دۆخێكدا بەدەستهاتوون، كە دۆخی پەراوێزخستن و بێماناكردنی قوربانیدان بووە. بۆیە لە ئێستادا ئێمە خاوەن سەرمایەیەكی مرۆیی و ڕەمزی گەورەین. ئەگەر نەگەیشتبین بە پلە بەرزەكانی دونیای ئیداری و حكومی كوردیدا، بەڵام ئاشنای دونیاین و لەنزیكەوە لەپاڵ دونیادا دەژین. ئەگەر نەمانتوانیبێت بە یاسا و ڕێسا باڵادەستەكان ماددە بەدەست بێنین، ئەوا خزاوینەتە ناو دڵ و هەناوی پێشكەوتنەكانی دونیاوە لە بواری هزر و بیركردنەوە و ڕامان لە شتەكان. ئێمە هیچمان نیە، جگە لە دایكێكی ماندوو و دەروونێكی بریندار و كتێبخانەیەكی بچووك، بەڵام پڕ لە حیكمەت، لە ژیاندا" * ئەو دێرەی ناو كەوانەكەش هەر قەسەی مامۆستا مەعروف حەسەنە
.gif)
■ سلێمان عەبدوڵا یونس.. وێڕای جیابونەوەی حزبی و لەیەکتری ترازانی بەردەوامی ناو گەمەی ھەڵبژاردنەکان، بەڵام ھێشتاش زیاتر لەشتێکی ھاوبەش ھەیە، کەھێزەکانی قەڵەمڕەوی سەوز دەتوانن لەسۆنگەیانەوە، لەناو بلۆکێکی سیاسی ئارەزومەندانەدا، ڕێکەوتنی بۆ بکەن و یەکبگرنەوە.کەلەڕاستیدا ئەمەش باشترین بژاردەی ئەم قۆناغەیە ھەم بۆ قەڵەمڕەوەکە و ھەم بۆ کوردایەتی. سەروەریەکانی ڕابردووی ئەم قەڵەمڕەوە و خوێن و خەبات و قوربانی ھاوبەش، دەسگرتن بەپێگەی ڕەمزە مێژوویەکان، ھێنانەدی دادپەروەری و دیموکراسی،مافی چارەی خۆنوسین، ،خزمەتکردنی خەڵک، ھەڵسانەوەی کوردایەتی، خواستی گۆڕانی پۆزەتیڤ، فەلسەفەی چەپکەگوڵەکە و ئاکامی کەرکوک و ناوچە کوردستانیەکان، ھێشتا ھەر شتەگەلێکی حەتمی ھاوبەشی نێوان ھێز و جەمسەرە ناکۆکەکانی ئەم قەڵەمڕەوەن، کەدەتوانن لەسۆنگەیانەوە، دووبارە لەسەر یەک سەرزەمینی سیاسی ھاوبەش، بۆ بنیاتنانی ئایندە و دەستەبەری قۆناغێکی نوێ ئارەزومەندانە یەکبگرنەوە. ئەوانەی بەھەرھۆکارێکەوە نەخشیان بوو لەدابەشکاری ئەم قەڵەمڕەوە، لانیکەمی بەرپرسیارێتی ئەخلاقیانە، بۆ ساتێکیش بێت، گیانی قوڵی بەرپرسیارێتی زاڵ بکەن و بەرژەوەندی کەسی و واقعی ئێستای بوغرابون و نائومێدی، کەزادەی سەرکەوتن و ژێرکەوتنی کاتین، بەلاوەبنێن و ئاوڕێک لەژیان و بژێوی خەڵک و شکستی حوکمرانی و پاشەکشەی کوردستان و ھۆکارە خودی و بابەتیەکانی سەرەتاکانی دروستبونی ئەم قەڵەمڕەوە، بەڕێبەرایەتی مامجەلال و ھاوڕێکانی بدەنەوە، بۆئەوەی تێبگەن چۆن لەئێستادا؛ لەھەرکات زیاتر ئەم قەڵەمڕەوە، کەگیان و ژیان و تەمەنی لاوێتی ھەزاران ڕۆڵەی کوردستانی لەپێناودا کراوە بەقوربانی، پێویستی بەھێزی یەکیەتی و لۆجیکی کۆکردنەوەیە، ھەتا پارچە پارچە بوون. وێڕای دابەشکاریەکانی ڕابردوو، بەڵام دیسان دەرفەتی یەکگرتنەوە و ڕێکخستنەوەی ئەم قەڵەمڕەوە، دەرفەتێکی زێڕینە، بەتایبەت ھەتا بەشێک لەو سەرکردە خودان ئەزمونانە لەژیاندان، کەخۆیان بەزیاد و کەم، دەوری مێژووییان بوو لەدروستکردنی قەڵەمڕەوەکەدا. چونکە وێڕای لاوانی ھەڵکەوتو، بەڵام دیسان خوێنگەرمی و کاریگەری پەروەردەی دەستەگەری و ئەزمونی کەمی گەنجانی ئەم قەڵەمڕەوە و خواستی تاکڕەویان بۆ سەرکردایەتی و ڕێبەرایەتی، لەغیابی كۆی ڕەمزە مێژوویەکاندا، دەبێت بەمایەی دابەشکاری و لاوازی زیاتر و کەڕەنگە شکستێکی تری کوردایەتی و ڕوخانی یەکجارەکی قەڵەمڕەوەکەش بەدوادابێت، کەمودەتێکە لەناوخۆیی و دەرەوەی خۆیدا چاوی پیلانگێڕیەکی گەورەی لەسەرە.
.gif)
■دانا هەڵەبجەیی.. ئەوەی ئەگوزەرێت، ئەوەی کە لەو پارچە زەوییە هەیە کە پێی ئەوترێت کوردستان، باری نەتەوەیەکە یا دۆخی قەرەچێک؟. نزیکەی سێسەد ساڵە کتێبمان نووسیوە و مێژووی وێژەمان سەریهەڵداوە، مەم و زینێکی کاک ئەحمەدی خانییە، کە داستانی عیشق و ئەوینە، کەچی داوای یەکگرتنمان لێ ئەکات و شورەیی خیانەتمان فێر ئەکات. یەکەم نووسینمان بەڕێگەی داستان و عیشق و سێکسکەوە، ڕامان ئەکێشن و ئاگادارمان ئەکەنەوە کە پاک بین، یەکگروو بین، خیانەت نەکەین، نەتەوە بین،،،.. بابا تاهیر، مەحوی، مەولەوی لە لایەک و نالی، سالم و کوردی لە لایەک هەوڵی کورداندن و نەتەواندنی ئێمەیان دا، بەڵام بێ ئومێد بوون. گۆڕی نالی لە تورکیایە، کەس نەک سەردانی ناکات، بەڵکو هەندێک هەر نازانن لە کوێیە، کەچی گۆڕی مەولەوی لە کوردستانە، بەڵام تاریکبینان و پەیڕەوانی تاژیان تێکی ئەشکێنن و ئەیڕوخێن!. نەمانتوانی وەک فارس کە لە دوای ئێمەوە بوون بە نەتەوە، مەحوی بکەینە حافڤ وەک قورعانی نەتەوە سەیری بکەین. مەولەوییە هەورامییەکەی لە مەڕخۆمان بکەینە مەولاناکەی کە هەم تورک و هەم فارس بەهی خۆی ئەزانێت و بە شانازی نەتەوەیی خۆی شانی پێ بائەدات، کە لەکاتێکدا بەڵخییە. زەنگینترین مۆزیک و کەلەپوری هونەری ستران و هەڵپەرکێمان هەیە، کەچی بە سوکی سەیری ئەکەین و گەنجەکانمان ئالودەی موزیکی ناکوردی کردووە. تایبەتمەندترین بۆنەی زەماوەندمان و بووک گواستنەوە و خەنەبەندانمان هەیە، کەچی ئاهەنگی زەماوەندی هۆڵە شۆخەکان، تەنراوە بە ڕێوڕەسمی تورکی و سەمای فارس و گۆرانی عەرەبی، بە ئاستبەرزی و ڕۆشنبیریی ئەزانین،،،. جوانترین پۆشاک و ڕەنگاوڕەنگترین بەرگی ژنانەمان هەیە، کەچی وەک بڵێی لە وڵاتێکی بێ کەلەپوری وەک ئەمریکا ئەژین، تەنیا جەژن و نەورۆز مناڵەکانمان ئەیپۆشن. من نە نەژادپەرستم و نە فاشیستی نەتەوەییم، تەنیا غەمی من لەناونەچوونی میراتێکی فەرهەنگی مرۆڤاییەتی و نەتەوەیەکی بێ دەسەڵاتە، کە هەوڵی نەمان و توانەوەی ئەدرێت. ئێمە لە جیهاندا بە خۆمان بزانین یا نەزانین، بووین بە مۆزەخانەیەکی مرۆڤایەتی کە وەک توحفەیەکی دەگمەنمان لێهاتووە،کە گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەتین؛ خاک، موزیک، مێژوو، زمان، کەلەپور و کولتوری تایبەت بە خۆمان هەیە، کەچی وەک هەتیوێک دەولەتانی درواسێمان لێبووەتە باوەپیارە و پەتپەتێنمان پی ئەکەن. لە هاتنی سوپای دورگەی عەرەبییەوە بە ناوی ئیسلام، لە هاتنی ئەسپەکانی جەنگیزخانەوە، لە سەفەویی و عوسمانییەوە هەر چاڵدێرانێکی فلیقاوەی ژێرپێی داگیرکەران بووین. لە دەرفەتی سایکس بیکۆ و شەڕی دوو بلۆک و ڕوخاندی سەددام و دەرفەتە نهینییەکانی دی کە خرایە دەست سەرانی کورد، بێ باکانە هیچمان بۆ کورد نەکرد، نە قەوارە و نە دەوڵەت و نە ستاتۆیەکی نەتەوەیی و یا بە لایەنی کەمەوە دەسەڵاتی هاولاتی. ئەم دیدە خێرایەم بۆ مێژوو، ئەم قەرەچاندنەشم بۆ نەتەوەی کورد؛ پەیامێکە بۆ سەرانی حیزبی دەسەڵاتدار و ئەوانەی خۆبەخاوەن خواستەکانی هاوڵاتی و کوردستان ئەزانن، پەیامێکە بۆ ڕۆشنبیرانی خەیاڵپلاونێک کە وا ئەزانن هاوڵاتی کورد لە سویسرا ئەژی، بۆ ئەو کەسانەیە کە هەست بە مەترسی دۆخەکە و گۆڕانگارییە گەورەکە ئەکەن. ئیتر کاتی ئامادەباشییە بۆ قۆناغێکی نوێ و بۆ دەرچون لە چاڵە تاریکەکانی سەدەی ڕابردوو. من پێم وایە یا خۆمان بە خاوەندارییەتی ئەم میللەتە خێرلەخۆنەدیوە بزانین، یا ئەو شکۆ نەتەوەیی و مرۆییەی کە کوردستان بە تاکی کوردی بەخشییوە، بۆ دواجار لە شکاندنیدایەوە و لە وردوخاش بووندایە، ماڵئاوایی لێ بکەین،،. ئەو نائومێدییەی کە دەسەڵاتدارانی حیزب و حکومەتی باشوور بە تاکی کوردیان بەخشیوە، بەسە بۆ ئەوەی کە چی دی نە شانازی بە ئێستا و ڕابردووی خۆیانەوە بکەن، وە نە جارێکی تر میللەت دەرفەتی ئەمانە بدات کە بێنەوە دەسەڵات،،،. ئەو دۆخەی ئێستا بەرهەمی عەقڵ و کرداری ئەم دەسەڵات و ئۆپۆزیسێۆن و نوخبەیە، ئیتر ئەگەر بە دەیان ساڵ نەیانکردبێت، خۆ بۆ چوار ساڵی ئایندە ئەوە هەر ئەبێت بێ شەو سەر بنێنەوە.
■ ئهحمهد رهجهب.. له پاش راپهرینه شكۆدارهكهی ساڵی 1991 له باشووری كوردستان حزبهكانی سهر گۆرهپانی خهبات و تێكۆشان دژ به رژێمی دیكتاتۆر سهدام حسهێن وحزبی بهعسی عهرهبی له شاخهوه خۆیان گهیانده شارو شارۆچكهكانی كوردستان و ههر زوو خۆیان كرد به پێشهواو سهركردهی راپهرینهكه وئهوهی شایانی ئاماژهیه رۆڵی درهوشاوهی حزبی شیوعی و پێشمهرگهكانی لهو راپهرینهدا دیارهو به خوێن له گهڵ خهڵكی به شهرهف له ههڵگیرسانی راپهرینهكه له دهڤهری رانیه كه بووه دهروازهی راپهرین بهشدار بوون. له گهڵ سهركهوتنی راپهرینهكه ""حزبه گهورهكان"" پارتی دیموكراتی كوردستان و یهكێتی كوردستان شهقیان له بهرهی كوردستانیدا، ئهو بهرهیه كه له پاش شكستهكانی رۆژانی ئهنفالی بهدناو مۆریانكردو، داوای پشتگیریان له جهماوهری كوردستان كرد بهڵام رۆژگار دهرخستی راستگۆ نهبوون و ههریهك به دوای بهرژهوهندی تهسكی حزبایهتی كهوت و، بهبێ گوێدان به حزبهكانی تر خۆیان كرد به خاوهنی كوردستان. ههردوو " زلهێزهكه " كهوتوونهته لاف و گهزافی ئازادی وهك قهوان شهوو رۆژ لێیئهدهنهوهو باسی ئهكهن و، له ناو ئهم درۆو دهلهسهیه به بیانووی بێ مۆڵهتی كهناڵی { ئازادیان} داخست بۆ كپكردنی دهنگی دلێرو زوڵاڵی شیوعی و چهپهكانی كوردستان، وهك چۆن به ئارهزوو بهبێ ( موڵهت ) پۆلێ ئهستێرهیان لهناو بردو، به هوێ ئهو تاوانانه له ناو گۆمهڵگا سهرشۆرو ریسوا بوون و تا ئێستا بكوژهكانیان به شهقامهكاندا سهربهستانه تهراتێن ئهكهن. دوو زلهێزهكهو حكومهته شكستخواردووهكهیان باسی كام ئازادی ئهكهن؟ ئازادی كوشتنی سۆرانی مامه حهمه، ئازادی كوشتنی سهردهشت عوسمان، ئازادی كوشتنی كاوه گهرمیانی، ئازادی لهناوبردنی رۆژنامهنووسانی بوێرو ئهكتیڤ و بهتواناو خاوهن قهڵهمهكان، ئازادی تیرۆركردنی هاورییانی چهپ و شیوعی به پێی یاساكانی دارستان و، بهوهش خهڵك چهواشه ئهكهن و، ئهڵێن: یاسا سهروهره!!!!؟؟؟. داخستنی كهناڵی { ئازادی } پهیوهست نییه به نهبوونی مۆڵهتهوه، بهڵكو پابهنده به لوتبهرزی بهشێك له بهرپرسانی دهسهڵاتی شكستخواردوو، هێرشكردنه بۆ سهر ئازادی دهربرین و،سهركوتكردنی ئازادیخوازان و سهرجهم هاوڵاتیان بۆ ئهوهی چیتر بهرگری له مافه رهواكانیان نهكهن و، دهست بۆ گهندهڵی و دزییهكانیان نهبهن و، جێی ئاماژهیه ئهم كهناڵه چهندین جار ههوڵیداوه مۆڵهت وهربگرێت و، له ساڵی 1992 وه ئهم كهناڵه له كوردستان كار ئهكات و، نازانم كهناڵهكانی خۆیان كه به پارهی هاوڵاتیان كار ئهكهن مۆڵهتیان ههیه؟ و، كێ موڵهتی پێداون؟. باسی كام ئازادی ئهكهن؟ باسی كهناڵی ئازادی ئهكهن یان ئهو ئازادییهی درا بهو فهرماندهو بهرپرسانهی پارتی دیموكراتی كوردستان كه له شهنگال ههڵاتن و، بوونه هوێ شههیدكردنی ههزاران كورو پیاوی ئێزدی و، بردنی ههزاران كچ و ژنی كوردی ئێزدی به كهنیزهك بۆ موسڵ و سوریاو فرۆشتنیان له بازارهكانی دهوڵهتی ئیسلامی – داعشی - بۆگن ودێز. ئازادی بۆ تاوانبارانی ههڵاتوو بهرپرس و فهرمانده گهورهكانی پارتی له شهنگال : سهربهست باپیری، موسا گهردی، شیخ عهلۆ، سهعید كیستهیی وژمارهیهكی تری ئهفسهری پله بهرز، كه سهرجهم ئهو بهرپرسه سهربازی و حزبییانهی پارتی لهلایهن مهسرور بارزانی سهرپهرشتی ئهكران، ئهگهر ئازادی بۆ ئهو تاوانیارانه نییه، كوا بهڵێنهكانی مهسعود بارزانی كاتێ رایگهیاند: ( ئهو كهس و بهرپرسانهی ئهركی پاراستنی شهنگالیان له ئهستۆ بوو له سهر كارهكانیان لادهبرێن و لێكۆڵینهوهیان له گهڵ دهكرێت له سهر كهمتهرخهمیان) ، بارزانی وتی: (دهبوو ئهو بهرپرسانه خۆیان فیدا بكردایه، نهك شهنگالیان بهجێهیشتایه). باسی كام ئازادی ئهكهن؟ ئازادی كهناڵی ئازادی یان ئازادی بكوژهكهی بارزان رهشید به هوێ ههڵكردنی فوللایت، كام ئازادی؟ ئازادی بۆ ئهفسهره پیاو كوژهكه كه به بهر چاوی خهڵك له ترافیكلایتێكی ههولێر به دهمانچه تهقهی كردو، كۆتایی به ژیانی گهنجێكی بێتاوان هێناو، چونكه بكوژهكه خزمی ئهندامێكی سهركردایهتی پارتییه خوێ رادهستی دادگا نهكردو ئهڵێن : یاسا سهروهره!. باسی كام ئازادی ئهكهن؟، ئازادی رێكهوتنی 50 ساڵهی ههرێم و توركیا، ئهو رێكهوتنه نهێنییه جێی گومانه، نه تهنها خهڵكی كوردستان بهڵكو پهرلهمانی كوردستانیش ئاگایان لهناورۆكهكهی نییهو، ئهو كهسانهی ئازادییان ( پێ بهخشراوه) ئهڵێن: ئامانجی سهرهكی لهو رێكهوتنه بتهوكردنی بواری بازرگانییه له نێوان ههرێم و توركیا، ئهگهر باسی ئازادی ئهكهن با سهرۆك وهزیران وئاشتی ههورامی ناورۆكی رێكهوتنهكه بۆ رای گشتی بڵاوبكهنهوه. پارتی باسی كام ئازادی ئهكات؟ ئازادی بدرێت به توركیا بۆ داگیركردن و قركردنی كوردستان، ئازادی بهزاندنی سنووری كوردستان و، زیادكردنی موڵگهكانی توركیا، ئازادییهك دهستی رژێمی رهگهزپهرستی توركیا واڵا بكات بۆ توپبارانكردنی دێهات و شاخ و سامانی كوردستان، فرۆكهی جهنگی و ههلیكۆپتهر ئارهزوومهندانه بومبارانی ههموو شوێنێك بكهن و، خهڵكی سڤیل وبێ تاوانی ههرێم بكوژن و، خوێنی شههیدان بهفیرۆ بروات و، سهبارهت بهم پرسه پەرلەمانی کوردستان لە دانیشتنی خۆیدا بڕیاری دەرکرد کە بارەگا سەربازییەکانی سوپای تورکیا لە خاکی هەرێمی کوردستان دابخرێن، بەڵام ئەو بڕیارە هەرگیز نەخرایە بواری جێبەجێکردنەوهو، توركیا له كوردستان بێباكانهو به ئازادی پهره بهكاره گڵاوهكانی ئهدات. كام ئازادی؟ توركیا به ئاشكهرا رۆژ له دوای رۆژ هێزو تهقهمهنی وتفاقی شهرو چهكی قورس و مۆدیرن و تانك و ههلیكۆپتر رهوانهی كوردستان ئهكات و، راشكاوانه و بێ شهرمانه بهرپرسانی تورك ئهڵێن نیازمان لێدان و داگیركردنی قهندیلهو، ئازادانه بهرپرسانی پارتی پێشوازییان له سوپای توركیا كردو، له مانگی رهمهزان خوانیان بۆ ئاماده كردو، پێكهوه نانیان خوارد. بارتی باسی كام ئازادی ئهكات؟ ههر له دهۆكهوه تا ئهگاته پیرمام و سهری رهش و ناوچهكانی تر به كهسانی ههواڵگیری مێت تهنراوهو، مهبهستی سهرهكییان مۆڵهتی ههناسه به دانیشتوانی كوردستان نهدهن. بژی ئازادی، نا بۆ داخستنی كهناڵی ئازادی.
.gif)
■ نوسینی: چیا عەباس... گۆڕان بۆ كاك نەوشیروان كۆكەرە و ئاوێنەی ئاوات و خواستە سیاسی و فكری و كۆمەڵایەتیەكانی ژیانی بو، گۆڕان بۆ ئەو لە زەرورەتی قۆناغێك زیاتر نەبو، رێگەخۆشكەر و ئامرازێك بو بۆ گەیشتن بە قۆناغێكی گرنگتر، لە چەندین نوسین و چاوپێكەوتن و وتاردا باسی دید و بۆچونی بۆ ئەو ئایندەیە و رۆڵی گۆڕان تێیدا كردوە. گۆڕانی بە ئایدۆلۆژیاكی دیاریكراو گرێ نەدابو تا توشی چەقبەستن و دۆگما و پۆپۆلیزم و دابران نەبێت. بەمەبەستی ئامادەسازی و گواستنەوە بۆ ئەو قۆناغە نوێیە گۆڕانی وەك ئامرازێكی سیاسی، یاسایی، رێكخراوەیی، كۆمەڵایەتی و فكری بنیات نا و خستیە كار. زەمینەی بنەرەتی ئەم بیرە ستراتیژیە كۆكردنەوەی نارەزایی فرە رەنگی خەڵك بو لە چەمكی ئۆپزسیۆندا، ئۆپزسیۆنێك كار بۆ گۆرانی سیستەمی حوكمرانی بكات و هاوكاتیش ئامادە بێت مامەڵە لە گەڵ دەسەڵات بكات. كاك نەوشیروان لە ئەزمونەكانی ژیانی سیاسیدا گەیشتبوە ئەو قەناعەتەی كە هێزە دەسەڵاتدارەكانی كوردستان بە ئاسانی دەستبەرداری دەسەڵات نابن، هیچ باوەرێكیشی بە بەكارهێنانی چەك و توند و تیژی نەمابو، بۆیە مەبەستی بنەرەتی لە دینامیكی سیاسی و یاسایی گۆڕان گەیشتن بە دەسەڵات نەبو، بەڵكو بۆ رەخساندنی رەوش و دۆخێك بو كە ململانێی سیاسی و فكری زەمینەخۆشكەرێكی گرنگ دەبێت بۆ پرۆسەی بەرزكردنەوە و گەشەپێدانی ئاستی مەعریفی و هۆشیاری خەڵك، چونكە لەو باوەرەدا بو كە ئەمە شارێگایە بۆ ئازادكردنی تاكی كورد لە قیودە كۆمەڵایەتی و سیاسیە بەسەرچوەكان، ئەوەش سەرپشكی دەكات كە بژاردەی فكری و سیاسی خۆی بكات، گەیشتن بەو ئامانجە سەرهەڵدانێكی فكری و سیاسی و كۆمەڵایەتی هێمن خۆشە دەكات كە شا رێگەخۆشكەر دەبێت بۆ بەرقەرار كردنی كەرەستە بنەرەتیەكانی ئازادی و دیموكراسی و دادپەروەری و سەربەخۆیی و دەوڵەتی كوردی. لە سەردەمی ئەودا چەندین گۆرانكاری بنەرەتی لە كۆمەڵگادا سەریان هەڵدا، وەك ئۆپزسیۆنی مەدەنی و یاسایی، چەمكەكانی عەدالەت، شەفافیەت، سەروەری یاسا، سەربەخۆیی دەزگای داد، لێپرسینەوە، نیشتمانیكردنی هێزی پێشمەرگە و پەیوەندیەكان لە گەڵ بەغدا و دنیای دەرەوە و .... تاد. كاك نەوشیروان بە ئەقڵیەتێكی كراوە و چاوەروانیەكی واقیعیانە سەیری پرۆسەكەی دەكرد، بۆیە بەردەوام جەختی دەكردەوە لەوەی هێزە گۆڕانكارەكان لە ناو هەمو توێژ و هێز و گروپە جیاكانی كورد دا ئەو پرۆسەیە بەرێدەكەن، بۆیە بزوتنەوەی گۆڕانی بە تاكە خاوەنی هزر و پرۆسەی گۆڕانكاری نەدەبینی. لە سەرەتای دروستبونی گۆڕان و بۆ ئەم هەڵمەتە چەند كۆڵەكەی سەرەكی دارشت: یەكەم: گەنج و نەوەی تازە پێگەیشتوی دوای راپەرین، گروپێكی نارەزا لە دەسەلات، هەڵچو، پەرتەوازە و فرە ئاراستەی فكری و كۆمەڵایەتی. كاك نەوشیروان گوێگریان بو، رەخنە و بۆچونە توند و هەڵچوەكانیانی قبوڵ دەكرد، كارئاسانی زۆری بۆیان كرد، پشتگیری لێ دەكردن بۆ چەندین پلە و پێگە لە ناو گۆڕان و دەرەوەی، دوەم: نەوەی كۆن، تایبەت سەركردە و كادیرە باڵاكانی یەكێتی بۆ كۆكردنەوەی جەماوەر و بەدەستهێنانی زۆرترین دەنگ، لە گەڵ ئەم گروپەدا زۆر بە ئاگاوە مامەڵەی دەكرد، هەمیشە دەیگوت پێكهاتەی رێكخراوەیی گۆڕان دەبێت زۆر لە حزبە كلاسیكیەكان جیاواز بێت تا بوار نەرەخسێت ئەزمونە شكستخواردوەكانیان لە ناو گۆڕاندا دوبارەبكەنەوە، سێیەم: گروپیكی رۆشنبیر و ئەكادیمی و كەسایەتیە كۆمەڵایەتیەكان. ئەمانە تا رادەیەك دورەپەرێز لە گۆڕان رایگرتبون، لە ناو گۆڕاند چالاك و بەرچاو نەبون. كاك نەوشیروان لە رێگای دۆستایەتی و نزیكی لەو كەسایەتیانەوە تۆرێكی پەیوەندی لە كوردستان و دەرەوەی دروست كردبو كە زۆر هاریكاری گۆڕان و كارئاسانیان بۆ دەكرد. رێكخەری گشتی سەرجەم كەرەستە و پەیوەندیەكانی خۆی و گۆڕانی بۆ پرۆژەیەكی سیاسی تەرخان كردبو كە زۆر بەرفراوانتر و وبەهاتر بو لە چەمكی گۆڕان. مەخابن قەدەری ژیان رێگەی پێنەدا ئەم پرۆژە سیاسیە نەتەوەیی و نیشتمانیە مەزنە پەرە پێبدات و كۆڵەكەكانی بچەسپێنێت. كاك نەوشیروان بە هۆی نەخۆشیەوە نزیكەی ساڵ و نیوێك لە كوردستان دور بو، بەڵام بەردەوام ئاگای وردەكاریەكانی رەوشی گۆڕان بو، گەیشتبوە ئەو باوەرەی كە بەرێوەبردنی دروستی گۆڕان لە غیابی خۆیدا پێویستی بە رێكخستنەوە هەیە. لە مانگی دیسەمبەری ٢٠١٦ بە بریارێكی نوسراو گروپە دێرینەكەی یەكێتی لە ناو گۆڕان وەك گروپی راوێژ دیاری كرد و دەسەڵاتەكانیانی سنوردار كردن. بۆ خۆم لە كاتی ئەو بریارەدا لە لەندەن لای بوم، پێش ناردنی بریارەكە داوای لە كاك حەمە تۆفیق و بەندە كرد بۆچونمان لە سەری بدەین. من لە گەڵ ئەوەدا بوم دەسەڵاتەكانی گروپەكە بە دانانی خاڵ لە سەر وشەكان دیاری بكرێن، بەڵام خودی خۆی و حەمە توفیق لەو رایەدا بون دەستەواژەی راوێژ كافیە بۆ تێگەیشتن لە دەسەڵاتەكان. بۆ خۆی لە ناو گۆڕاندا ئەزمونێكی سەخت و ئاڵۆزی لە گەڵ بەشێك لەو گروپە هەبو، هەڵسەنگاندنی جیای بۆ هەر یەكێكیان بە دەست و خەتی خۆی نوسیبو. ئەوی زۆر نیگەرانی كردبو، لە گەڵ چەند دۆست و هەوادارانی گۆڕان كە لە لەندەن سەردانیان دەكرد راشكاوانە باسی دەكرد، ئەوە بو ئەم تاقمە لە گەڵ یەكدا هەڵ ناكەن، دەیگوت لە سەردەمی خەباتی شاخ زۆربەیان بریاری سەختیان لە سەر ژیان و مردن داوە كەچی لە ناو گۆڕاندا ناتوانن یەك بریاری یەكگرتو بۆ چاكسازیەك بدەن. كاتێك بریارەكە گەیاندرایە سكرتێری جڤاتی نیشتمانی كاك نەوشیروان بە دواداچونی كرد ئایا دەستیان بەجێبەجێكردنی كردوە، دەركەوت پاش دو رۆژیش هەر بڵاویشیان نەكردبوەوە، بۆیە داوای لە بەرپرسی میدیای گۆڕان و چەند هەڵسوراوێكی گۆڕان كرد دەقی بریارەكە بە شوێنە مەبەستەكان بدەن. دواتر دەركەوت زۆربەی ئەو بەرێزانەی گروپەكە بە پلەی راوێژكار نارەحەت بون. كاك نەوشیروان دەركی كردبو كە دوا قۆناغی ژیانی بەرێدەكات، بۆیە لە مانگی دیسەمبەری ٢٠١٦ نامەیەكی نوسیبو، تێدا باسی لە وازهێنانی لە پۆستی رێكخەری گشتی كردبو، داواشی لە هاورێكانی لە كوردستان كردبو كە لە نێو خۆیان رێك بكەون و بریار لە رێكخەرێك بدەن ( دوای كۆچی دوایی ئەم بەشە لە خواستی لە نامەیەكدا لە كۆبونەوەی جڤاتی نیشتمانی خوێندرایەوە). كاتێك نامەكەی پیشان دام بە دڵێكی تەنگ و هەڵچونەوە وتم: دەتەوێت هەمومان هەتیو بین. زۆر بە ئارامی و بە یەقینەوە وەڵامی دامەوە، گوتی: بۆچی هەتیو دەبن خۆ گۆڕان هەر دەمێنێت، دوای گۆرانیش كەسان و گروپێك دێنە مەیدان كە خەمخۆری پرۆژەی گەورە بۆ نەتەوە و نیشتمانەكەیان بن. دەرباری كۆمپانیای وشە و میدیای گۆڕان زۆر وتراوە و نوسراوە، پێدەچێت ئەم هەویرە زۆر ئاو بكێشێت، ئەوەی من و دەیان گۆرانخوازی تر لێی دڵنیاین ئەوەیە كە كاك نەوشیروان هەمویانی خستبوە خزمەتی پرۆژەیەكی سیاسی گەورە بە گۆرانیشەوە. لە سەردەمی خەباتی شاخدا چەند جارێك رویداوە باوك یاخود دایكێك كە كورەكەیان شەهید دەبێت كورێكی تریان دەهێنن بۆ لای كاك نەوشیروان و پێی دەڵێن فەرمو ئەمە كورێكی تر بە تۆ دەدەین بۆ پرۆژە نەتەوەیی و نیشتمانیەكەت. كۆچی دوایی كاك نەوشیروان سەرەتای گۆڕانێكی تر دەستی پێكرد، ئەو گۆڕانەی ئێستا دەی بینین. پاش ماڵئاوایی كۆمەڵێك لە گروپی راوێژ دەستیان بەسەر موقەدەراتی گۆڕاندا گرت. كاك نەوشیروان پاش سێ ساڵ لە بریاری یەكەم كۆنفرانسی نیشتمانی بزوتنەوەی گۆڕان (٢٠١٣) لە دروستكردنی خانەی راپەراندن دڵنیا نەبو، چونكە دەیزانی ئەگەر هاوسەنگی نێوان گروپ و ئاراستەكانی ناو گۆڕانی تێدا رەچاو نەكرێت و گروپی راوێژ ناكۆكیە لابەلاكانیان بەلاوە نەدەن ئەوا ئاكامەكانی بۆ گۆڕان زەرەربەخش دەبن. راستەوخۆ دوای ماڵئاوایی ، یەكەم هەڵمەتی گروپی راوێژ دروستكردنی خانەی راپەراندن بو تا دەست بەسەر گۆڕاندا بگرن، گۆرانخوازان زۆر باش بە ئاگان بە چ ژان و مەخزێك و بە پێچەوانەی بەشیكی گرنگ لە وەسیەتی كاك نەوشیروان ئەو خانەی راپەراندنە دروستكرا. قۆرخكاری و چاوچنۆكی و پشتگوێخستنی وەسیەتەكەی كاك نەوشیروان ئەو زەنگە مەترسیدارانە بون كە بەرگێگی تر بەبەری گۆڕاندا دەكرێت. لە ماوەی زیاتر لە ساڵێك لە دەسەڵاتی ئەم خانەی راپەرندنەدا گەڵێك روداو و گۆرانكاری هەستیار رویانداوە، ریفراندۆم و سەرنەكەوتنی و ئاكام و كاریگەریەكانی، كارەساتی ١٦ ئۆكتۆبەر، داگیركردنەوەی زۆربەی ناوچە دابرێنراوەكان، گۆرانكاری گەورە لە هەڵوێستی هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتیەكان بەرامبەر بە هەرێم و دەسەڵاتدارانی و ... كەچی مێشێك میوانی ئەم خانەی راپەراندنە نەبوە. زیاتر لەمە بونیادی گۆڕان بە دەست گروپ گروپێنە و چەند تاقمێكی خۆپەرستی بەرژەوەندخواز شەكەت بوە، چەند هەڵسوراو و ئەندام پەرڵەمان و وەزیر و گوزیری گۆڕان تا بیناقاقایان لە گەندەڵی و كار و رەفتاری ناشیرین تێوەگڵاوە، خانەی راپەراندن پاش فشارێكی زۆر بە دەگمەن بەو گۆڕانە گەندەڵچیانەی گوتوە كلێك بە چاوتانەوە دیارە. گۆڕان كێشەی موڵكداریەتی و دارایی و راگەیاندن و دەستتێوەردانی دەرەوەی گۆڕانی هەیە، كەسانێك كە بە ناو گۆڕانخوازن( بەناو و بەڵگە پارێزراون) مەرج و میزاجی خۆیان بە سەر گۆڕاندا دەسەپێنن، بەشێك لە تازە پێگەیشتوەكانی ناو گۆڕان بونەتە دێوەزمەیەكی خۆپەرستی تێكدەری ناو گۆڕان و بە هەمو جۆرێك كار بۆ خۆیان و خواستەكانی خۆیان دەكەن، بەشێك لێیان لە گەڵ تۆرە ناحەزەكان بە گۆڕان تێوەگلاون، بە چرینەوەی دروشمەكانی گۆڕان روخساری تاریكیان بچێك سپی دەكەنەوە، ئەمانە و دەیان نمونەی تر گۆڕان یان هێناوەتە لێواری دارماندن، كەچی ئەم خانەی راپەراندن و جڤاتە نیشتمانیە وەك " اهل الكهف" دەستە و وەسان هەر لە كۆبونەوەدان. تا ئەم چركەیەش زۆربەی گۆرانخوازان رێگا و رێكارە رێكخراوەییەكانیان بۆ رەخنە و پێشنیاز و بۆچونەكانیان گرتۆتە بەر، پێدەچیت ئیتر وا نەمێنێت و راشكاوانە و بە بەڵگە و ناو و رۆژ و روداو یەكە بە یەكی ئەو لادەرانەی ناو گۆڕان بخرێنە بەرچاوی خەڵكی كوردستان. گۆڕان كاتێك قازانج دەكات كە ناوخۆی پاك بكاتەوە، بێئەوە وەك لە هەڵبژاردنەكان بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق گۆرانخوازان سزای زیاتری بزوتنەوەكە دەدەن. دەسەڵاتدارانی ئێستای گۆڕان سەركەوتن تەنها لە ژمارەی كورسیدا دەبینن بێئەوەی بتوانن بەو ژمارەیە كارێكی هەستیار ئەنجام بدەن، هۆكارەكەشی بۆ چەقبەستنی ئەقڵیەتی سیاسی ئیدارەدان دەگەرێتەوە. لێرەدا زۆر تایبەت باس لەو خۆپەرست و لادەرانەی ناو گۆڕان دەكەم كە دژ بە بەرنامەی گۆڕان و خواستی كاك نەوشیروان ماوەیەكە لە گەڵ ئەم و ئەو هاریكاری دەكەن بۆ بەرێكردنی چەند كارێكی ترسناك. بێگومان هیچ هێزێك ناتوانێت رێگری بكات لەوەی ئەوانە نەكەونە بەر غەزەب و هەڵچونی گۆرانخوازە رەسەنەكان، ئەوەی بۆیان دەمێنێتەوە چەند پۆست و تورەكە دۆلار و هەگبەی گەندەڵی و ناوپیسی زیاتر نیە. بەشێكی زۆری بەرنامەی سیاسی گۆڕان دوای كاك نەوشیروان پارێزراوە، ئەمە كافی نیە، چونكە بە گشتی كەرەستەكان و جێبەجێكەرانی ئەو بەرنامەیە وەك بێزوكەر دەیچرنەوە و لە چەند بوارێكیشدا بە كرداریش پێچەوانەی ئەو بەرنامەیە كاریان كردوە. وەك نمونەیەكی زیندو لیژنەی هەڵبژاردنی گۆڕان بۆ خولی داهاتوی پەرڵەمانی كوردستان: ئەوپەری قۆرخكاری و پێشێلكردنی بەشێك لە بریاری جڤاتی نیشتمانی دەرباری دەسەڵاتەكانی لیژنەكە و تەنانەت پێكهاتەكەشی بونەتە مایەی گەلێك پرسیار، بۆ گۆرانخوازانی رەسەن ئەو پرسیارانە رەوان و نابێت بێ وەڵام بمێننەوە، بۆ ئەوانی تر دەبێت خۆڵی بەسەردا بكرێت چونكە بەرژەوەندیە تایبەتیەكانیان وا دەخوازێت. زۆربەی دەسەڵات بەدەستەكانی گۆڕانی لەم ساتە وەختەدا بێ چەمكی ئۆپزسیۆن ناتوانن یەك هەنگاوی جدی بەرەو ئایندە بنێن، چونكە ئێستاشی لە گەڵدا بێت نە بۆچونێك، دیدگایەك یا رایەكی نوێی داهێنەریان بۆ ئایندە نە بیستراون و نە بینراون. گۆڕان لە چەقبەستنێكی ئازاردەردا گیرساوەتەوە. بەپێی دەستوری گۆڕان دەبێت ( نەك دەكرێت یا دەشێت) كۆنفرانسی نیشتمانی گۆڕان پێش هەڵبژاردنی پەرلەمان ئەنجام بدرێت، چونكە كۆنفرانس تاكە دەسەڵاتە بەرنامە و دروشمی هەڵبژاردن دیاری دەكات. مەخابن ئەم دەسەڵاتدارانەی گۆڕانی ئێستا بەزەقی ئەم برگەیەی دەستوریان پێشێل كردوە لە كاتێكدا هیچ هۆكارێكی رەوای ئانی بۆ ئەو بریارەیان نیە. ئەمە گۆڕانی دوای كاك نەوشیروانە، داوای رەحمەتی خوا ناكەین، بەڵكو هیمەت و توند بەستنەوەی پشتێنی گۆرانخوازان دەبێت ئەو گۆرانەی ئێستا بخاتەوە سەر رێرەوە رەسەنەكەی. رۆتەردام: ٢٨ی تەموز ٢٠١٨
■ د. ئیسماعیل نامیق .. مشەخۆر مرۆڤى هەلپەرستە، لەرواڵەتدا وەکو چاکەخواز دەردەکەوێت بەڵام لەناوەڕۆکدا حاقدە وسەدان گرێى دەرونى هەیە، رەنگە بڕوانامەى هەبێ بەڵام نەخوێندەوارە، پۆستى باڵاى هەیە بەڵام بێدەسەڵاتە، واخۆى پیشاندەدات خاوەن کەرەمە بەڵام لەراستیدا گرگن و نەگریسە، خەڵک هەلئەخەڵەتێنێ بەوەى خاوەن قەزیەیەو بەرگرى لەمافەکانیان ئەکات بەڵام لەواقعدا تەنها یەک قەزیەى هەیە ئەویش بەرژەوەندیە کەسیەکانى خۆیەتى و ئەوەى باوەڕى پێى نیە مافى خەڵکە، بۆیە زۆر بەئاسانى لەهەڵوێستەکانى پەشیمان ئەبێتەوەو رێکەوتنى ژێربەژێر ئەکات. مشەخۆرەکان راو بۆچونى تایبەت بەخۆیان نیە، بەڵکو تەنها قسەى گەورەکانیان دەڵێنەوەو بەرگرى لێدەکەن، ئەوان تەنها بیر لەئێستایان وبەرژەوەندیە کاتیەکانیان ئەکەنەوە، بۆیە بەردەوام لەخزمەتى ئاغاکانیاندان وهیچ کات تەنیشتیان چۆڵناکەن، قەت موجازەفەش ناکەن، هەموکات بەڵگە وبیانو بۆ دروستى گوتارو کردارى ئاغاکانیان ئەهێننەوە بالەهەڵەش هەڵەتربێ. ئەمانە مرۆڤگەلێکى بچوکن، تاکە خەمیان گەورەپیشاندانى خۆیانە، بۆ دەربازبونیش لەوخەمە بەردەوام لەهەوڵى بچوککردنەوەى بازنەى ئەو حیزب گروپانەدان کەکاریان تیادا دەکەن. بەڵام مشورخۆر مرۆڤى سەرڕاست وخۆنەویستە، ناوەڕۆکیان باشترە لەرواڵەتیان، رەنگە بڕوانامەیان نەبێ بەڵام رۆشنبیرو خوێندەوارن، خاوەنى بۆچونى تایبەتى خۆیانن وئامادەن قوربانى لەپێناودا بدەن، تەنها بۆ ئێستا ناژین بەڵکو لەهەوڵى ئایندەدان لەپێناو جوانى مێژو ورابردویان، بۆیە زۆر جار بەرژەوەندیە کاتیەکانیان وەلادەنێن وموجازەفەى گەورە لەژیاندا ئەکەن. مشورخۆرەکان مرۆڤى گەورەن، هەمیشەش لەهەوڵى پێگەیاندن وگەورەکردنى بازنەکانى دەورپشتیانن، کارەکانیان بێ پرس وراوێژ ناکەن. ئاساییە هەمو حیزب ودەستەو تاقمێک مرۆڤى مشەخۆرى تێدا بێت، بەتایبەتى حیزبى کوردى کە بنچینەى دروستبونى زۆربەیان بنچینەیەکى نادروستە، بەڵام کارەساتەکە لەوەدایە کاتێک مشەخۆرەکان دەبنە زۆرینەو مشورخۆرەکان دەبنە کەمینە، ئەوکات بەناوى دیموکراسى و لەژێر پەردەى رێکەوتنى مادى هەمو پرۆژە گڵاوەکانیان تێدەپەڕێنن و ئیتر وردە وردە دەست ئەکەن بەپاکتاوکردن ودەرپەڕاندنى مشورخۆرەکان بەئاواتى ئەوەى مەیدانەکە بۆ خۆیان چۆڵ وتەخت بێت، تا لەکۆتاییدا حیزبەکە مایەپوچ ئەکەن وئەم مشەخۆرانەش وەکو مێش ومەگەز رو لەشوێنێکى دیکە ئەکەن بۆ ئەوەى لەسەر پیسیەکانى سکى خۆیان تێرکەن.
.gif)
■ كەمال رەئوف.. ئەوەی ئێستا لەدنیای سیاسەت و ئیدارەی كوردستان ئەگوزەرێت، تەنها فەشەلی دەسەڵات و پارتە دەسەڵاتدارەكان نییە، بەڵكو ئێمە لەبەردەم فەشەل و شكستێكی ترشیداین كە ئەویش فەشەلی شكستی پرۆژەی هێزەكانی ئۆپۆزیسۆنە. لەدۆخێكی چەق بەستووی وەك ئێستادا، كە پرۆژەیەك بۆ قوتار بوون بوونی نەبێت، كە میكانیزمی كۆكردنەوەی هێزی نارازی قبوڵ نەكرێت، كە هێزەكانی ئۆپۆزیسۆن ئیمكانی یەكخستن و پێشخستنی دۆخەكەیان هەبێت و ئەنجامی نەدەن، ئیتر ئەوە ئەبێت بەتەنها یەخەی لایەنە دەسەڵاتدارەكان نەگیرێت و بەشێك لە رەخنەكان روو لەو ئۆپۆزیسۆنە بێت كە لەباتی خەمی گۆرینی دۆخەكەی كردبێتە ئامانج، خەمی بەشداریكردن و پاراستنی قەبارەی خۆی كردبێتە ئامانج ستراتیژ. راستە بەرپرسیارێتی گەورەی خراپی ئەم دۆخە لەئەستۆی پارتی و یەكێتیە و ئەم دۆخە بەرئەنجامی تەراكومی هەڵەو شكستی چەند ساڵەی ئەوانە، بەڵام دابەش بوون و بچووك بوونەوەی هێزی بەرەو رووبوونەوە و دەنگی نارازیش لەئەستۆی لایەنەكانی ئۆپۆزیسۆنە، پوچكردنەوەی رای گشتی و بەتاڵ كردنەوەی سیحری شەقام، نا ئومێدی و لاوازكردنی ئیرادەی خەڵك لەبەرامبەر ئەم دۆخە، لەئەستۆی ئەو سیاسەتە هەڵەو كاڵ و كرچانەیە كە ئۆپۆزیسۆن لەچەند ساڵی رابردوو بەرهەمی هێناون، خەڵك مافی خۆیەتی رەخنەو لۆمەی دەسەلاتێكی وا بێ باك بكات، مافی جەماوەرە بەتەنگ بژێوی خۆی و خێزانیەوە بێت و لەكەمی خزمەتگوزارییەكان بەدەنگی بەرز رەخنەبگرێت، مافی خۆیەتی برژێتە سەرشەقام، بەڵام ناكرێت و رووینەداوە دەسەڵات تۆمەتبار بكەیت بەوەی كە تواناو وزە نابەخشێتە هێزە نەیارو ئۆپۆزیسۆنەكانی خۆی. كاتێك هێزەكانی ئۆپۆزیسۆن ئامادەسازییان نییە بۆ گۆرینی دۆخەكە و نایەنەوێت بەئەركی خۆیان هەستن، كاتێك ناتواتنن خاوەن پرۆژەیەكی هاوبەش بن بۆ كۆكردنەوەی هێزی نارازی و یەكخستن و رێكخستنی خۆیان لەگەڵ دەنگی شەقام، كاتێك پشت ئەكەنە هەموو پرۆژەیەكی پێكەویی هەر یەك دەیەوێت خۆی سەرچۆپی بگرێت، كاتێك كێبەركێان بۆ ئەوەیە لەحەوشەی ماڵی ئۆپۆزیسۆن هەر خۆیان یەكەم بن و دەشزانن بەتەنها ئەركە گەورەكەیان بۆ راناپەرێت، ئیتر لێرەوە بەرپرسیارێتی خراپی دۆخەكە و تێنەپەراندنی ئەم چەقبەستنە بەرادەو نیسبەتی جیاواز لەنێوان ئۆپۆزیسۆن دەسەڵات دابەش دەبێت. بۆیە ئەگەر پێشتر تەوژمێكی بەهێزی نارازی هەبوو بێت بۆ بەرەو رووبوونەوەی دەسەڵات، تەوژمێكی تری رەخنەیی و نارازیش پێویستە بۆ بەرەو رووبوونەوەی هێزەكانی ئۆپۆزیسۆن، چونكە ئەم جۆرە لە ئۆپۆزیسۆن نەك دەسەڵات لاواز دەكات و دۆخەكە دەگۆرێت بەڵكو بۆخۆی رێگرییە لەگۆرانكاری و هێز دەبەخشێتە مانەوەی دەسەڵات، بەتایبەت ئەو دەنگ و رێگریانەی كە دەیانەوێت لەژێر پەردەی ئۆپۆزیسۆن بووندا خزمەتی دەسەڵات بكەن و دەیانەوێت دۆخەكە بەمحاڵەیەوە لەلای خەڵك قبوڵ بكرێت، خەڵك مافی خۆیەتی لەمەودوا بۆ بەدەستهێنانی داخوازییەكانی بیر لەمیكانیزمی جیاواز بكاتەوە چیتر هەموو هێلكەكانی خۆی نەخاتە سەبەتەی ئۆپۆزیسۆنێكەوە كە بۆخۆی توشی چەقبەستن بووە و بوتە بەشێك لەو هۆكارانەی كە دەسەڵات بەم حاڵەیەوە لەسەر كورسی دەسەڵات ئەهێڵێتەوە.
■ ئاریان رەئوف .. لە سەرەتایی سەرهەڵدانی خۆپیشاندانەکانی لە شاری بەسرەو و دواتر تەشەنەکردنی بۆ شارەکانی تری باشوری عێراق و دواتریش بۆ بەغداد، بەشێک لە کەسایەتی و هێزە سیاسیەکانی لە هەوڵی ئەوەدان سۆزی خۆپیشاندەران بۆ خۆیان بەدەست بهێنن بۆ جۆرێک پاڵپشتی لە پێکهێنانی بۆ کابینەی وەزاری نوێ لە عێراق، دیاریترین ئەو کەسایەتیانەش عەبادی و صەدر و عامری . عەبادی هەر لە سەرەتایی سەرهەڵدانی خۆپیشاندانەکان هەوڵی دا سۆزی خۆپیشاندەران بۆخۆی کیش بکات(وەک چۆن لە خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ سەرکەوتوبو) و سەردانی شاری بەسرەی کرد و دواتریش پیسوازی لە کەسایەتی و نوێنەرانی خۆپیشاندەرانی ئەوشارانەی کە خۆپیشاندانی تێدایە لە ئەنجومەنی وەزیران کرد و، بەڵێنی چارەسەرکردنی کیشەکانی پێدان و چەند بریاریکی گرنگی بۆ خزمەتگوزاری ودامەزراندن دا، بەڵام وەک پێویست ئەو سۆزەی بەدەست نەهێنا. دوای ئەوەی مەرجەعیەتی شیعەکان لە عیراق لە نویژی هەینی رێکەوتی ٢٧/٧/٢٠١٨ نەخشە رێگایەکی خستەروو عەبادی وەک پاڵەوانی جێبەجێکردنی ئەو نەخشە ریگایە خۆی پیشاندا، وەک ئەوەی ئەوسەرۆک وەزیران نەبیت ئەو کەموکوری خراپی خزمەتگوزاریانە بەدەرە لە حوکمرانیەکەی. هەموو ئەم هەنگاوانەی عەبادی بۆ ئەوەیە کە کابینەی وەزاری نوێ وەربگریت لە ژێر فشاری شەقام، ئەمە لەکاتیکدا هەموو ئەم کەمتەرخەمیانەی کە هەن هاوڵاتیانی هیناوەتە سەر شەقام لە سەردەمی چوار ساڵی حوکمرانی ئەودابوون و هیچی لێ چارەسەر نەکراون ئەگەر چی لە خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦بەڵێنی چاکسازی داو پەرلەمانیش پرۆژەکەی پەسەندکرد کە بە (حزمە الاصلاحات) ناسرا . کەسایەتی عەبادی ئەگەر چی لە چوار ساڵێ رابردوو زۆر زیرەکانە ئیدارەی قەیرانەکانی دەکرد لە سەروبەندی خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ ، بەڵام ئەم جارەیان رەنگە بەخت یاوەری نەبێت چونکە لە بەڵێنەکانی پیشوتری شتێکی ئەوتۆی جیبەجی نەکرد. سەبارەت بە صەدر ئەگەر چی سەرەتایی خۆپیشاندانەکان هەڵوێستێک ئەوتۆی نەبوو، بەڵام خۆپیشاندانەکان هاوکات بوو بەو پروپاگەندەی کەوا هێزە شیعیەکانی تر دەیانەوەێت صەدر دوربخەنەوە لە پێکهێنانی کابینەی وەزاری لەکاتێکدا هیزی براوەی یەکەمە، لە تویتی یەکەمی لە سەر خۆپیشاندانەکان کە لە ٨ تەمموزی ٢٠١٨ بەرونی ئەم پرسە رەنگی داوەتەوە هەروەها لە دوا تویتیدا کە لە ٢٧ی تەمموزی ٢٠١٨ هێرشێکی ناراستەوخۆ دەکاتە سەر حوکمرانی عەبادی و بە گەندەڵ و ستەمکار ناوی دەهێنیت و پاڵپشتی خۆپیشاندەران دەکات داوا دەکات کۆتایی بە سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران بهینرێت. هەر لەو چوارچێوەی راکێشانی سۆزی خۆپیشاندەران، هادی عامری سەرکردەی رەوتی فەتح لەرێکەوتی ١٩ی تەمموزی ٢٠١٨ لەمەراسیمێکی حەشدی شەعبی بە ئاشکرا داوای لێبوردنی لە هاوڵاتیان کرد لەوەی کە کەمتەرخەبوە لەبەرامبەر هەرکەمتەرخەمیەک کە کردویەتی. شایەنی باسە هادی عامری یەکیکە لەبنەربژێرەکان بۆسەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران بە حوکمی ئەوەی رەوتەکەی براوەی دوەمی هەڵبژاردنەکانی ئایاری ٢٠١٨ . شایەنی وتنە دوای ئەوەی لە دوا وتاری مەرجەعی شیعەکان لە هەینی ٢٧ی تەموزی ٢٠١٨، کە نەخشەریگایەکی خستوەتە روو لەنیویشیدا پەلە کردنە لە پێکهینانی کابینەی وەزاری، هەربۆیە گروتینێکی تر ئەداتەوە بە پێکهێنانی کابینەی حکومەت، بەپێی پیدراوەکانی دۆخی سیاسی عیراقیش دانوسانەکان بە شیوەیەک دەچێت کە حکومەت لەسەر بنەمای پێکێنانی کوتلەیی زۆرینەی شیعەکان لە پەرلەمان دوبارەببێتەتەوە، بۆ ئەمەش هیزە شیعەکان دوو بژاردەیان لە بەردەستە : بژاردەی یەکەم : پێکهێنانی کوتلەی زۆرینەیە بە کوتلەی سائرونیشەوە، کەئەمەش بژاردەیەکی گونجاو و باشە بۆ هێزە شیعەکان، بەڵام ئەستەمیشە چونکە ناکۆکی گەورە لەنیوان ئەم هیزانەدا هەیە،لەلایەکی تریشەوە سەدر بەم بژاردەیە رازی نیە ولەبەرژەوەندی ئەودا نیە لەبەرئەوەی هاوپەیمانیەتەکەی لە سەر بنەمای دژایەتی کردنی کوتلەی تائیفی توانی دەنگی یەکەم بە دەست بهینیت، هەربۆیە پیچەوانەی ئەو ئامانجە ئاستی جەماوەری سەدر دادەبەزێت و متمانەی شەقام لە دەست ئەدات. بژاردەی دووەم : پێکهینانی کوتلەی زۆرینەی شیعەکانە بە بێ کوتلەی سائرون،ئەمەش بژاردەیەکی ناچاریە، چونکە پێکهینانی کابینەی حکومەت بێ کوتلەی سائرون رسکێکی گەورەیە چونکە ترسی ئەوەیان هەیە صەدر شەقامیان لە دژ بجوڵێنیت و نائارامی سەرهەڵبداتەوە بە تایبەت لە شاری بەغداد. ئەم بژاردەیە ئەگەر چی لە پێش خۆپیشاندانەکانی تەمموز لە راگەیاندنەکانەوە باسی لیوەدەکرا، بەڵام بە پێی پێدراوەکانی دۆخی سیاسی عیراق وا دەردەکەوت بۆ ناچارکردنی کوتلەی سائرونی موقتەدا صەدرە کە بۆ ئەوەی رازی بن بە بژاردەی شیعەکان بۆ پێکهێنای گەورەترین لیست لە پەرلەمان.
.gif)
■ ئاراس فەتاح.. راستییەکی نەشاردراوەیە کە پارتیی و یەکێتیی تەماشای ھەموو تاک و گروپێکی ناڕازیی لەدۆخی سیاسیی و ئابووریی وەک بەڵایەکی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی دەکەن و پێیان خۆشە ھەر ھەموویان تەرەبن و نیشتیمانی خۆیان بەجێبێڵن و بەرەو ھەندەران ملی خۆیان بشکێنن. ئەوەی قبوڵی کولتووری ملکەچێتیی سیاسیی و پەراوێزکەوتنی کۆمەڵایەتیی و نادادی لەدابەشکردنی سامانی نیشتیمانەکەی ناکات، وەکو مەترسییەکی کوشندە وێنادەکرێت. راستییەکی تر ئەوەیە کە کۆی حیزبەکانی ھەرێمی کوردستان تاک و گروپە ناڕازییەکانی ناوخۆشیان وەکو „گەنەی سیاسیی“ تەماشادەکەن و پێیان خۆشە ھەرچی زووتر لە جەستەی سیاسیی خۆیان داتەکێنن و لە نیشتیمانە حیزبییەکەیان وەدەریان نێن، بۆئەوەی پەتای رەخنە و نەخۆشیی ریفۆرم بڵاونەکەنەوە و یەکڕیزیی ناو دیوەخانی خێزانە سیاسییەکەیان لێ تێکنەچێت. تەکنیکی ئەم تەرەکردنەش دژ بە نەیارەکانی ناو حیزب و رەخنەگرەکانی دەرەوەش ھەمەجۆرە، لە پەراوێزخستن و فەرامۆشکردنی رەخنەوە دەستپێدەکات و بە شکاندنی کەسایەتیی و دروستکردنی ھەواڵی فەیکی ئەخلاقیی بۆیان تێدەپەڕێت و بە ھەڕەشە و تیرۆرکردنی مەعنەوییان کۆتایی دێت. دەمێکە حیزبەکانمان و دەزگا میدیاییەکانیان لەوەکەوتوون ببن بە رووبەرێکی کراوە بۆ بەیانکردنی ململانێکانی ناو کۆمەڵگا و جوگرافیایەک بۆ بەرگرییکردن لە ماف و ئازادییەکانی کۆی تاکەکانی کۆمەڵگای ئێمە بەبێ جیاوازیی. ئەمەش وایکردووە ھەر یەکەیان „دۆڵکی میدیایی“ لە بینەر و „گەلێکی سیاسیی“ تایبەت بەخۆی بەرھەمبھێنێت. جیھانێکی وێناکراو و وەھمیی لەسەر خۆی و کۆمەڵگا و دەسەڵات بەرھەمبھێنێت کە ھیچ پەیوەندییەکی بە ھەقیقەتی سیاسیی خۆی و کۆمەڵگای ئێمەشەوە نەماوە. ھەریەکەیان باسی چالاکییەکانی خۆی و پێشوازیی سەرۆکەکانیان لە وەفدە بیانییەکان و خۆشەویستیی جەماوەر بۆ ھێزەکەیان دەکات. فۆکەسی میدیاکانیان تەنھا لەسەر ئەو پێشێلکارییانەیە کە بەرامبەر بەخۆیان یان ئەندامەکانیان دەکرێت، وەکو ئەوەی بەتەنھا خۆیان و رەعیەتەکەیان ھاونیشتیمانیی ئەم وڵاتە بن و تاکە ھێزێک ململانێی دەسەڵات بکات ھەر ئەندامەکانی ئەوانن و تاکە ھێزێک پێشێلکاریی بەرامبەر بکرێت ھەر ئەوانن و تاکە ھیوایەکی سیاسییش کە لەدۆخی بەرگرییدایە ھەر ئەوانن. پێدراوێکی نوێ نییە کاتێک بڵێین کە ململانێ دۆخێکی تەندروستی ناو ژیانی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و فەرھەنگیی ھەموو کۆمەڵگایەکە. ئەم تێزە کۆمەڵناسییەش تا ئەو شوێنە ڕاستە کە ململانێی نێوان کۆمەڵگا و دەسەڵات نەبێت بە ھۆکارێک بۆ بەرھەمھێنانی پشێویی و داوەشانی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ئەخلاقیی و ئەمنیی، ناکۆکیی نێوان حیزبەکان و ناو حیزبەکانیش نەبن بە رەچەتەی دروستکردنی کولتووری ڕق و تۆڵەسەندنەوە و شکاندن و تەخوین و دێواندن و تیرۆری کەسە ناڕازیی و رەخنەگرەکان. بۆئەوەی وێنەکە روونتر بێت دەبێت لەدوو ئاستدا باس لە پرۆسەی ململانێی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی بکەین: یەکەمیان ململانێی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگایە، دووھەمیشیان ململانێی ناوەکیی ناو حیزبەکانە. سەبارەت بە پرسی یەکەمیان: ھەر کاتێک عەقڵی سیاسیی لە وڵاتێکدا نەتوانێت مەنێجمێنتی ئەو ململانێیانەی نێوان کۆمەڵگا و دەوڵەت بکات و فیلتەری بۆ نەدۆزێتەوە بۆئەوەی کەناڵیزەی ناڕەزایەتییەکان بکات، ئەوکات ناڕەزایەتیی دەچێتە دۆخێکی جڵەولەدەستچووەوە و دەبێت بە ھۆکارێک بۆ دروستبوونی کەلێنی گەورە لەنێوان کۆمەڵگاو سیاسەت. دەرئەنجامی ئەم جۆرە دۆخەش بریتییە لە داوەشان و ھەڵوەشاندنەوەی جەستەی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ناو ئەو وڵاتە، کە لە فۆرمی خۆپیشاندانی توندوتیژی بەردەوام، یان ڕاپەڕین و شۆڕشدا بەرجەستەدەبێت. ئەزموونی تێکچوونی پەیوەندی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگا پێماندەڵێت: ھەر کاتێک دەسەڵات یان دەوڵەت نەتوانێت چارەسەری عەقلانیی بۆ ململانێی کۆمەڵایەتیی و سیاسییەکان بدۆزێتەوە و تەنھا کەرەسە و میتۆدێک بۆ کۆتاییھێنان بە ناڕەزایەتییەکان لای ئەو بریتیی بێت لە بەکارھێنانی توندوتیژیی و چەک و پروپاگەندە دژ بە „تابوری پێنجەم“، ئەوا یان گروپە ناڕازییەکان بە سیستەمەکەدا دەتەقنەوە، یان گروپی توندڕەو و چەکدار دروستدەبێت کە جگە لە بەکارھێنانی توندوتیژیی ڕەھا و چەک، ھیچ ھیوا و چارەسەرێکی تر بۆ ململانێ کۆمەڵایەتیی و سیاسییەکان نابینێتەوە. ئەگەرێکی تر بریتییە لە ڕاگەیاندنی باری نائاسایی یان „دۆخی ناکاو“، یاخود پیادەکردنی کودەتای سەربازیی کە دەتوانرێت لەڕێگایانەوە بۆ ماوەیەکی زەمەنیی دیاریکراو کۆتایی بە ململانێکان بھێنرێت لەڕێگای زەبرەوە بچەپێنرێت. کولتووری ململانێ لەناو پەیکەری حیزبایەتیشدا ھەمان میکانیزم لەخۆی دەگرێت. جگە لە حیزبە دیکتاتۆرەکان کە رێگا بە ھیچ جۆرە رەخنە و ململانێیەکی ناوەکیی نادەن، ھیچ حیزبێک نییە ھاودەنگیی و ھاوسەنگیی ڕەھای تێدا بێت و ململانێی توند و قووڵ لەنێوان گروپ و بەرژەوەندییە جیاوازەکانی نەبێت، بۆنموونە لەنێوان نەوەی کۆن و نوێ، رادیکاڵەکان و پراگماتیزمەکان، چەپ و کۆنزێرڤاتیڤ، ژنان و پیاوان... ھتد. خاڵی جیاکەرەوە ئەوەیە کە ھەر کاتێک ململانێ لەسەر دەسەڵات لەناو ھەر حیزبێکدا بوو بە ململانێ لەسەر دابەشکردنی سەرمایەی ئابووریی و سەرمایەی رەمزیی حیزبەکە، بە داوەشانی جەستەی ساسیی و ھەڵوەرینی ئەندامەکانی و متمانەی خەڵک پێی و لەخراپترین حاڵەتیشدا بەدابەشبوون کۆتایی دێت. ئەم پرۆسەیەش بێبەریی نابێت لە ملشکاندنی یەکتری گروپە ململانێکەرەکان کە مۆدێلێکی ناشیرین و دزێو لە تەسفییەی حیساباتی نێوان کەس و گروپەکان بەرھەمدێنێت. لە کۆمەڵگای ئێمەدا ململانێی سەرەکیی لە نێوان ھێزە سیاسییەکان و لەناو خودی ھێزە سیاسییەکانیشدا، ململانێی ھەیمەنەی گروپەکانە لەسەر دوو کایەی سەرەکیی. یەکەمیان ململانێیە لەسەر سەرمایەی ئابووریی کە بە پلەی یەکەم لەدەرئەنجامی رێکنەکەوتنی گروپەکاندا بەرجەستەدەبێت لەسەر دابەشکردنی سامان و داھات. دووھەمیان ململانێیە لەسەر سەرمایەی رەمزیی کە لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا لەدوای مردنی سەرۆکە کاریزمییەکاندا سەرھەڵدەدات و لە پرسی نوێنەرایەتییکردندا خۆی بەرجەستەدەکات. بەمشێوەیە ھەر گروپێک مەرجەعییەتی سیاسیی و چاوگی داھات پاوانبکات، دەبێت بە نوێنەری حیزب لەناوەوە و لە دەرەوەیدا. ئەزموونی سیاسیی حیزبەکانی ھەرێمی کوردستان پێماندەڵێت: ھەر حیزبێک ویستی تەقەموصی مۆدێلی پارتیی بکات، وەکو یەکێتیی لێدێت. ھەر ھێزێکی سیاسییش بیەوێت مۆدێلی یەکێتی دووبارەبکاتەوە بۆئەوەی لە پارتیی بچێت و پرسی ململانێی ناوەکیی خۆی لەسەر دابەشکردنی سەرمایەی ئابووریی و سەرمایەی رەمزیی بەو شێوەیە چارەسەر بکات کە خێزانی سیاسیی بکات بە کرۆکی پێکھاتی حیزبەکەی بۆئەوەی مەرجەعییەتێکی ساسیی بەرھەمبھێنێت، دەبێت پێشوەخت ئەزموونی یەکێتی دووبارەبکاتەوە بۆئەوەی بتوانێت تەقەموصی مۆدێلی بەخێزانییکردنی سیاسییانەی پارتیی بکات.
.png)
