راپۆرت: درەو ئەو كۆمپانیا راوێژكارییەی كە هەڵسەنگاندن بۆ تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوت دەكات لە كێڵگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان، دەستبەكاربووە. دەبێت لەماوەی (90 رۆژ)دا كارەكانی خۆی تەواو بكات و تێچووی راستەقینە لە هەر كێڵگەیەك لە كێڵگەكان بە جیا دیاری بكات. ئێستا بەگوێرەی رێككەوتنێك بڕی 16 دۆلار بۆ  تێچووی بەرهەمهێنانی هەر بەرمیلێك ئەژماركراوەو پێشتر ئەم تێچولەسەروو 20 دۆلارەوە بووە، ئەم هەڵسەنگاندنە دەكرێت ببێتە هۆی چارەسەری ریشەیی ئەم پرسە، لەهەمان كاتیشدا دەكرێت ئەو لێكتێگەیشتنە نەوتیییە تێكبدات كە لەنێوان هەولێرو بەغداد هەی؛ بەتایبەتیش لەسەروبەندی پێكهێنانی حكومەتی نوێ و دەركردنی یاسای بودجەی ساڵی 2026. وردەكاری زیاتر لەم راپۆرتەدا.   دەستبەكاربوونی كۆمپانیاكە پرسی هەناردەی نەوتی هەرێم و، ئەو بەشە نەوتەی كە كوردستان لەماوەی رابردوو رادەستی عێراقی كردووە،  تەوەرێكی سەرەكی كۆبوونەوەی ئەمڕۆی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستان بوو.  بەگوێرەی ئەو رێككەوتنە نەوتییەی كە ساڵی رابردوو  لەنێوان هەولێرو بەغداد كرا، لە ئەیلولی رابردووە  هەناردەی نەوتی هەرێم (كە لە 25ی ئازاری 2023وە راوەستابوو) بەرەو بەندەری جەیهانی توركیا دەستیپێكردەوە. وەكو وتەبێژی حكومەتی هەرێم باسی دەكات، هەر لە سەرەتاوە رێككەوتنەكە بەو جۆرە بووە بۆ ماوەی سێ مانگ بێت، ئەگەر لەو ماوەیەدا هیچ لایەك تێبینی نەبێت لەسەری، ئەوا ئۆتۆماتیكی خۆی رێككەوتنەكە تازە دەبێتەوە.  رۆژی 23ی كانونی یەكەمی 2025، ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق لە كۆبوونەوەی خۆیدا، رێككەوتنە نەوتییەكەی درێژكردەوە؛ بەگوێرەی ئەم رێككەوتنە لەبەرامبەر وەرگرتنی موچەو شایستە داراییەكانی خۆی لە بودجەی گشتی فیدراڵ، هەرێمی كوردستان نەوتی بەرهەمهێنراوی خۆی بەشێوەیەكی رۆژانە رادەستی كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) دەكات و داهاتی فرۆشی نەوتەكەش بەشێوەیەكی راستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ خەزێنەی حكومەتی فیدراڵ، ئەمە بەو مەرجەی بری 16 دۆلار بۆ بەرهەمهێنانی هەر بەرمیلێك نەوتی كوردستان تەرخان بكرێت تا ئەوكاتەی كۆمپانیایەكی راوێژكاری بیانی بە رەزامەندی هەردوو حكومەت هەڵسەنگاندن بۆ نرخی بەرهەمهێنانی نەوت لە كوردستان دەكات (هەڵسەنگاندن بۆ تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەر كێڵگەیەك بە جیا). پێشەوا هەورامانی وتەبێژی حكومەتی هەرێمی كوردستان ئاشكرایكرد" نزیكەی دوو هەفتەیە ئەو كۆمپانیایە دەستبەكاربووە كە بڕیارە هەڵسەنگاندن بكات بۆ تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێمی كوردستان".  "ئەم كۆمپانیایە كۆمپانیایەكی راوێژكارییەو (90 رۆژ)ی لەبەردەمدا دەبێت بۆ ئەوەی ئەنجامی یەكلاكەرەوە بداتە دەست حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵ، بۆیە ئێمە چاوەڕێی ئەوە دەكەین بزانین لەو ماوەی كە لەبەردەمیاندایە كۆمپانیاكە دەگاتە چ ئەنجامێك" وتەبێژی حكومەتی هەرێم وا دەڵێ. بەگوێرەی رێككەوتنی هەولێرو بەغداد، ئەو نرخی كە ئەم كۆمپانیا راوێژكارییە دیاری دەكات دەبێت بە بنەما بۆ تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت لە كوردستان، لە ئەگەری دروستبوونی ناكۆكی نوێدا سەبارەت بە نرخی بەرهەمهێنان بەتایبەتیش دروستبوونی ناڕەزایەتی لەلایەن كۆمپانیا بەرهەمهێنەكانی نەوت، یاخود لەبەرامبەردا ناڕەزایەتی حكومەتی فیدراڵ لەبارەی تێچوونی بەرهەمهێنان لە كوردستان، گرفت بۆ ئەو لێكتێگەیشتنە دروست دەبێت كە لەنێوان هەردوولادا كراوەو، بڕیارە لە یاسای بودجەی 2026ی عێراقدا بكرێتەوە بە بنەما.    كێشەی تێچووی بەرهەمهێنان  لەدوای راوەستانی هەناردەی نەوتی هەرێم لە 25ی ئازاری 2023وە، یەكێك لە ناكۆكییە سەرەكییەكانی نێوان هەولێرو بەغداد لەبارەی دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت بریتی بوو لە نرخی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوت، كە لە یاسای بودجەی عێراقدا بڕی 6 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك دیاری كرابوو، حكومەتی هەرێم و كۆمپانیا بیانییەكان بەم نرخە قایل نەبوون. حكومەتی هەرێم و كۆمپانیا بیانییەكانی كەرتی نەوت، بۆ تێچووی بەرهەمهێنانی هەر بەرمیلێك نەوت لە كوردستان داوای 22 دۆلاریان دەكرد، ئەمە لەسەر ئەو بنەمای كە پێكهاتەی خاك لە كوردستان جیاوازە لە ناوچەكانی ناوەڕاست و باشوری عێراق.  لەسەر ئەم بنەمایە بوو لە رێككەوتنی هەردوولا حكومەتدا بڕیاردرا دیاریكردنی تێچووی بەرهەمهێنان بدرێت بە كۆمپانیایەكی راوێژكاریی كە هەردوولا لەسەر رەزامەند بن.  هەمواری یاسای بودجە تایبەت بە تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت، بەمشێوەیە كاری ئەو كۆمپانیا راوێژكارییەی دیاریكردووە كە ئێستا لە كوردستان دەستبەكاربووە: "ئەو لایەنە راوێژکارییە، تێچووی خەمڵێنراوی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی پێشکەش بە وەزارەتەکانی نەوت و وەزارەتی دارایی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق دەکات و بۆ مەبەستی ئەم یاسایە پشتی پێدەبەسترێت، حیسابکردنی قەرەبوو كە لە خاڵی (ا)ی ئەم بڕگەیەدا هاتووە، لەسەر بنەمای تێچووی پێشوو بۆ هەر بەرمیلێک کەڕەتی ژمارەی بەرمیلە وەرگیراوەكان دەبێت بەپێی بڕگەکانی (ئەلف) و (ب)، لەم بڕگەیە، وەزارەتی دارایی فیدراڵی ئەو بڕە پارانە دەدات بە حکومەتی هەرێم". كۆمپانیاكە چی دەكات؟ لەبارەی كاری ئەو كۆمپانیا راوێژكارییەی كە وتەبێژی حكومەتی هەرێم دەڵێ ماوەی نزیكەی دوو هەفتەیە دەستبەكاربووە، یادگار سدیق گەڵاڵی كە پسپۆڕی بواری نەوتە، پێشتر لە وتارێكدا پێداویستییەكانی كاركردنی ئەم كۆمپانیایەی لەم خاڵانەدا كورتكردوەتەوە:  •    بۆ هەر کێڵگەیەکی نەوتی گرێبەستێک هەیە وە لەو گرێبەستەدا ماف و ئەرکەکانی لایەنەکانی گرێبەستەکە دیاری دەکرێت، هەر لە ماوەی گرێبەستەکە" ماوەی گەڕان و پشکنین تا بەرهەمهێنان و پەرەپێدان و سنوری کێڵگە کە و کۆتایی هێنان بەگرێبەستەکە". •    هەر لە گرێبەستەکاندا پشکی لایەنەکانی گرێبەستەکە و ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی کێڵگە نەوتییەکان و خەرجییەکان ( چ خەرجی بەرهەم هێنان Operation  Expenditure و خەرجی سەرمایەگوزاری Capital Expenditure)  رێژەی  قازانجی کۆمپانیای نەوتی و بڕی موڵکانەی حکومەت و قازانجی وڵاتی خانەخوێ وە گەر باجێک هەبێت لەسەر کۆمپانیای نەوتی بڕەکەی چەندە. بڕی پاداشتەکان چەندە ـچ پاداشتی ئیمزاکردنی گرێبەست یان پاداشتی بەرهەم هێنان -. تەنانەت سوان و بەکارهێنانی ئامێرەکان و چۆنیەتی کۆتایی هێنانی گرێبەستەکە و داخستنی کێڵگە نەوتییەکان لەخۆ دەگرێت.     هەر گرێبەستێکیش پاشکۆ یان چەند پاشکۆ  و هەمواری هەیە. •    گرێبەستەکانی هەرێمیش وەکو هەر گرێبەستێکی تر  هەموو ئەو توخمانەی تێدایە. •    کەواتە بۆ ئەوەی بزانین تێچوی نەوتی هەرکێڵگەیەک چەندە، ئەوا پێویستە بگەڕێینەوە بۆ گرێبەستەکان. بەبێ گرێبەستەکان نازانرێت تا چ رادەیەک کۆمپانیا نەوتییەکان پابەندبوون بە گرێبەستەکان و پاشکۆکانی، و تا چ ئاستێک دەتوانرێت خەرجییەکان وەربگیرێتەوە، چەندی خەرجییە و چەندی قازانجە، ئایا خەرجییەکان بە پێی بەرنامەی پەرەپێدانی کێڵگەکانە یان نا؟ ئایا پاداشتەکان وەکو گریگێبەستەکان وەرگیراوە یان نا؟ بۆ ئەمانەش پێویستە ئەو لایەنەی هەڵدەستێ بە هەڵسەنگاندەنەکان جگە لەوەی گرێبەستەکانی لەبەردەستبێت بەهەموو هەموار و پاشکۆکانی سەردانی کێڵگەکان بکات پلانی پەرەپێدان و خەرجییەکان ببینێت و چاو پیاخشاندنەوەی بۆ بکات. •    کەواتە هیچ بەهانەیەک نییە کە گرێبەستەکان رادەستی ئەو لایەنە نەکرێت کە هەڵسەنگاندن بۆ خەرجییەکان دەکات و تێچووی نەوتی هەرێم دیاری دەکات. •    پێویستە بەردەوام وەزارەتی سامانە سروشتییەکان کێڵگە بە کێڵگە وردبینی و چاوپیاخشاندنەوەی ئاستی پابەند بوونی کۆمپانیا نەوتییەکانی بەگرێبەستەکانەوە کردبێت پێش ئەوەی هیچ بڕە پارەیەکی دابێت بە کۆمپانیا نەوتییەکان. •    هەرچەندە بەڵگە هەیە کە وەزارەتی سامانە سروشتییەکان وەکو پێویست بەو کارە هەڵنەساوە و کەموکوڕی زۆری هەبووە. ئەگەر کۆمپانیا نەوتییەکان بەهەر بیانویەک بەو خاڵانەی سەرەوە رازی نەبن  ئەوا گومانی ئەوە دەخەنە سەرخۆیان کە پابەند نەبوون بە گرێبەستەکانەوە وەکو خۆی. دەقی رێکكەوتنە نەوتییەكە رۆژی 17ی تەموزی 2025 لە كۆبوونەوەی ئەمڕۆی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق دەقی رێككەوتنی نەوت نێوان هەولێرو بەغدا خوێندرایەوە دەنگی لەسەردرا، ئەمە تەنیا رێككەوتنی نەوت نییە، رێككەوتن بوو لەسەر موچەو بودجەش، دەقە پەسەندكراوەكە بەمشێوەیە: یەكەم:  دۆسیەی رادەستكردنی نەوت 1- حكومەتی هەرێم دەستبەجێ دەستدەكات بە رادەستكردنی تەواوەتیی نەوتی بەرهەمهێنراوی كێڵگە نەوتییەكانی هەرێم بە كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوت (سۆمۆ)، بەمەبەستی هەناردەكردن، وەزارەتی دارایی فیدراڵیش پابەند دەبێت بە پێدانی پێشینەیەك بەبڕی 16 دۆلار (كاش بێت یاخود نا) بۆ هەر بەرمیلێكی رادەستكراو بەگوێرەی یاسای هەمواری یاسای بودجە، بەومەرجەی بڕی رادەستكراو كەمتر نەبێت لە 230 هەزار بەرمیلی رۆژانە لە ئێستادا، لەڕێگەی لیژنەی هاوبەشی پێوانەو قەبارەدانی هاوبەشەوە هەر زیادبوونێك لەبڕی بەرهەمهێنان بۆ ئەم بڕە زیاد دەكرێت؛ لە حاڵی راوەستانی هەناردەدا بە هەر هۆكارێك بڕی تەواوەتی نەوتی ناوبراو رادەستی وەزارەتی نەوتی فیدراڵی دەكرێت.  (رونكردنەوە: بڕی تەواوەتی بەرهەمهێنان لە ئێستادا 280 هەزار بەرمیلی رۆژانەیە بەگوێرەی راپۆرتەكانی هەرێم، بڕی 50 هەزار بەرمیلی رۆژانەی بۆ مەبەستی بەكارهێنانی ناوخۆ تەرخان دەكرێت و، ئەوەی دەمێنێتەوە 230 هەزار بەرمیلی رۆژانەیە، هەر زیادبوونێكی بەرهەمهێنان لە ئایندەدا رادەستی سۆمۆ دەكرێت بۆ مەبەستی هەناردەكردن).  2- بڕی 50 هەزار بەرمیلی رۆژانە بۆ مەبەستی بەكاربردنی ناوخۆیی لە هەرێم تەرخاندەكرێت، بەو مەرجەی هەرێم پابەند بێت بە پێدانی تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی ئەم بڕەو؛ داهاتی فرۆشتنی بەرهەمە نەوتییەكانیش بگەڕێنێتەوە بۆ خەزێنەی گشتیی دوای لێدەكردنی تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەو پاڵاوتن، لە حاڵی پێویستیی هەرێمدا، وەزارەتی نەوتی فیدراڵ بەپێی یاسا بڕی بەرهەمە نەوتییەكان بۆ هەرێم دابین دەكات، بەجۆرێك  بەرهەمی پاڵاوتن لە رۆژێكدا لە 15 هەزار بەرمیل نەوتی خاو تێپەڕ نەكات، لیژنەی هاوبەشی وەزارەتی نەوتی فیدراڵ و وەزارەتی سامانە سرشتییەكان لە هەرێم هەڵدەستن بە هەڵسەنگاندنی پێویستی راستەقینەی هەرێم بۆ بەرهەمە نەوتییەكان بەمەبەستی تەرخانكردنی، بەو مەرجەی لەماوەی دوو هەفتەدا راپۆرتی خۆی بۆ ئەنجومەنی وەزیران بەرزبكاتەوە بەمەبەستی بڕیارلێدانی.  دووەم: دۆسیەی داهاتە نانەوتییەكان 2- حكومەتی هەرێمی كوردستان هەڵدەستێ بە رادەستكردنی بڕی (120) ملیار دینار بە وەزارەتی دارایی فیدراڵ، وەكو بڕە پارەی سەرەتایی خەمڵێندراو بۆ پشكی خەزێنەی گشتیی دەوڵەت لە داهاتە نانەوتییەكانی مانگی ئایار، بۆ ئەوەی دوای وردبینی بەپێی بڕگەی (2)ی خوارەوە، پاكتاو بكرێت.  2- تیمێكی كار لە وەزارەتی دارایی فیدراڵ و دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵ بە هەماهەنگیی لەگەڵ وەزارەتی دارایی و دیوانی چاودێری دارایی لە هەرێم پێكدەهێنرێت، بۆ مەبەستی پۆلێنكردنی داهاتە نانەوتییەكان و وردبینیكردنیانن و دیاریكردنی پشكی حكومەتی فیدراڵ لەم داهاتانە لە مانگی ئایاری 2025وە، بەلەبەرچاوگرتنی بەهای تێكڕای داهاتە نانەوتییەكان بەپێی تەرازووی پێداچوونەوە بەوشێوەی لە راپۆرتی هاوبەشی هەردوو دیوانی چاودێریی دارایی فیدراڵ و دیوانی چاودێری دارایی هەرێمدا هاتووە لەوكاتەوە كە یاسای بودجەی گشتیی فیدراڵ چوەتە بواری جێبەجێكردنەوە، تیمەكە دەبێت لە ماوەی دوو هەفتەدا راپۆرتی خۆی پێشكەشی ئەنجومەنی وەزیرانی فیدراڵ بكات بەمەبەستی بڕیاردان لەسەری.  3- لیژنەیەكی هاوبەش لەنێوان حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێم دروستدەكرێت بۆ تەواوكردنی تەوتینی موچە لە هەرێم بەگوێرەی بڕیاری دادگای فیدراڵی، بەمەرجێك لە ماوەیەكدا كە لە سێ مانگ زیاتر نەبێت ئەركەكەی تەواو بكات و لە كۆتایی ئەم ماوەیەدا تەمویلكردن تەنیا بۆ ئەو موچانە دەبێت كە تەوتین كراون.  4- تیمێك لە وەزارەتی دارایی فیدراڵ و دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵ بە هەماهەنگیی لەگەڵ وەزارەتی دارایی و دیوانی چاودێری دارایی هەرێم پێكدەهێنرێت بەمەبەستی دیاریكردنی بڕی ئەو پارەی كە زیاترە لە پشكی هەریم لە خەرجی راستەقینەو چۆنیەتی چارەسەركردنی بەپێی یاسای بودجەی گشتیی فیدراڵ بۆ ساڵەكانی (2023-2024-2025)، بەمەرجێك ئەوپەڕی لەماوەی دوو هەفتەدا راپۆرتی خۆی بۆ ئەنجومەنی وەزیرانی فیدراڵ بەرزبكاتەوە.  5- وەزارەتی دارایی دەستدەکات بە خەرجکردنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم بۆ مانگی ئایار وەک دەستپێکێک بۆ جێبەجێکردنی رێککەوتنەکە دوای ئەوەی وەزارەتی نەوتی فیدراڵی/ سۆمۆ رەزامەندی دەربڕی لەسەر وەرگرتنی تەواوی ئەو بڕە نەوتەی کە لە بڕگەی یەک/1دا ئاماژەی پێکراوە (لە ئێستادا 230 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا). لە بەندەری جەیهان بەپێی یاسا. 6- ئەو ماوانەی کە لەم بڕیارەدا ئاماژەیان پێکراوە لە رێكەوتی پەسەندکردنی لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە دەستپێدەکات.  

درەو: لە شێخ مەقسود و ئەشرەفیەی حەلەب نزیكەی (450) لە هێزەكانی ئاسایشی ناوۆی شێخ مەقسود، بەرامبەر هێزێكی گەورەو زەبەلاحی (42) هەزار كەسی لە گروپە چەكدارییە توندڕەوەكان و سوپای سوریا و پاڵپشتی توركیا و سەرجەرجەم دەزگا هەواڵگرییەكانی سوریا و توركیا و فڕۆكەو دەبابەو تۆپ و كاتیوشا، شەڕێكی سەخت و دژوار و نابەرامبەر.  رۆژی یەكشەممە 4ی كانونی دووەمی 2026 بەسەرپەرشتی ئەمریكیەكان كۆبوونەوەی نێوان وەفدی باڵای هەسەدەو دیمەشق بەڕێوەچوو بۆ رێككەوتن لەسەر تێكەڵكردنی هێزەكانی هەسەدەو سوپای سوریا، مەزڵوم عەبدی فەرماندەی هێزەكانی سوریا دیموكرات، مورهەف ئەبو قەسرە، وەزیری بەرگری سوریا، فەرماندەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی جەنەڕاڵ کیڤن لامبێرت، ئامادەی بوون، كۆبوونەوەكە هەنگاوی باشی بڕی و بۆ درووستكردنی چەند فیرقەو لیوایەك بۆ كورد لە چوارچێوەی سوپای سوریادا، لەپڕ كەشوهەوای كۆبوونەوەكە تێكچوو. ماڵپەڕی "ئەلمۆنیتۆر"ی ئەمریکی لە راپۆرتێكی بنكۆڵكاریدا بڵاویكردەوە: كۆبوونەوەكە نزیك بوون لە رێككەوتن لە پڕ ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریا خۆی دەكات بە ژووری كۆبوونەوەكەداو داوای لە ژەنەراڵە ئەمریکییەکە و تیمەکەی کردووە كۆبوونەوەكە جێبهێڵن و بچنە دەرەوە، بەرپرسانی هەسەدە هەستیان بە دۆخێكی نائاساییكردووە، شەیبانی لەناکاو کۆتایی كۆبوونەوەكەی راگەیاندوو وتی كۆبوونەوەكە بۆ كاتێكی تر دوادەخەین، وا دیاربوو شەیبانی پێش كۆبوونەوەكە لەلایەن هاكان فیدان وەزیری دەرەوەی توركیا و ئیبراهیم كاڵن سەرۆكی دەزگای میت تەلەفۆنی بۆ كرابوو، بۆیە لەناكاو كۆتایی بە كۆبوونەوەكە هێنا، ئیتر هەموو شت تێكچوو... دوای دوو رۆژو رۆژی سێشەممە 6ی كانونی دووەمی 2026 لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا، ئیسرائیل و سووریا بە چاودێریی ئەمریکا ڕێککەوتن، رێككەوتنەكەیان تایبەت بوو بە گۆڕینەوەی زانیاری هەواڵگیری و پەیوەندی سەربازی و دیپلۆماسی و بازرگانی نێوانیان، ئەم رێككەوتنە بۆ گروپ و لایەنە ئیسلامییە ناوخۆییەكانی سوریا و وڵاتانی عەرەبی و ناوچەكەش شۆكهێنەربوو ئەحمەد شەرع  لە كارەكتەرێكی ئیسلامی توندڕەوە بۆ رێككەوتنی هەواڵگری لەگەڵ ئیسرائیل. بۆ دوورخستنەوەی چاوی ناوخۆیی و گروپە ئیسلامییە رادیكاڵەكان لەسەر رێككەوتنەكەیان لەگەڵ ئیسرائیل و سەرقاڵكردنیان و رازیكردنی دڵی توركیا هەر ئەو رۆژەی رێككەوتنەكەیان لەگةڵ ئیسرائیل واژۆكرد شەوەكەی هێرشی بۆسەر شێخ مەقسود و ئەشرەفییە دەستپێكرد ئەگەرچی پێشترو چەندینجار پلانی گرتنی شێخ مەقسود دانرابوو... هێرشەكەی سەر شێخ مەقسود و ئەشرەفیە وەك لە بەیاننامەی ئیدارەی خۆسەریداهاتبوو، لە چوارچێوەی پلانێکی تورکیاو بە پاڵپشتی و بێدەنگی زلهێزە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان بەڕێوەچوو.. هێرشەكە بە هاوكاری توركیا و گڵۆپی سەوزی ئەمریكاو چاوپۆشی ئیسرائیل و دڵخۆشی وڵاتانی عەرەبی و گروپە ئیسلامییە رادیكاڵەكان جێبەجێكرا. رۆژی 6ی كانونی دووەمی 2026  هێرشكردنە سەر شێخ مەقسود و ئەشرەفیە دەستیپێكرد، حكومەتی سوریا سەرڕای هێزی سەربازی، سودی لە گروپە توندڕەوەكان بینی ئەوانەی ماوەی دەیان ساڵە چەندین هەوڵیاندا بە پاڵپشتی توركیا نەیانتوانی بچنە شێخ مەقسودەوە.. حكومەتی سوریا بە راجیمە، دەبابە، فڕۆكە، فڕۆكەی بێفڕۆكەوان، دۆشكەو تۆپ و دەیان جۆری چەكی قورس هێرشی بۆسەر ئەو دوو گەڕەكە دەستپێكرد، كە هیچ رێگەو دەروازەیەك نایان بەستێتەوە بە هێزەكانی سوریای دیموكراتەوە بۆ هاوكاری، نزيكترينيان دێر حافرە كەزیاتر لە 40 كیلۆمەتر دوورە لە حەلەبەوە ، بۆیە گەڕەكی شێخ مەقسود 7 دەروازەی هەیە لە هەر حەوت دەروازەكەوە گەمارۆ درا. -    گەڕەكی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە نزیكەی (500) هەزار كەسی تێدا دەژی بە نێشتەجێ و ئاوارەوە -    نزیكەی 55 هەزار خێزان لەوێ دەژیان -    نزیكەی 450 چەكداری هێزی ئاسایشی شێخ مەقسود لەوێ بوون. هێزە بەشداربووەكان بۆ هێرشی سەر شێخ مەقسودو ئەشرەفیە: -    وەزارەتی بەرگری حكومەتی سوریا -    وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی سوریا  -    هێزەكانی ئاسایشی ناوخۆی حكومەتی سوریا -    فیرقەی 62ی عەمشات بە فەرماندەیی ئەبوعەمشە كە لەلایەن توركیا پشتیوانی دەكرێت. -    فیرقەی 76 حەمزات بە فەرماندەیی سەیف پۆڵاد كە لەلایەن توركیاوە پشتیوانی دەكرێت.  -    فیرقەی 72 بە فەرماندەیی خەتاب ئەلبانی لەلایەن توركیاوە پاڵپشتی دەكرێت. -    فيرقەی 60 بە فەرماندەیی ئەبو قوتەیبەی مونبجی كە گروپێكی توندڕەوە -    فیرقەی 80 بە فەرماندەیی عەقید خالید عومەر كە پێشتر لە سوپای سوریا جیابووەوە لە هێرشەكەدا:  -    42 هەزار هێزی سەربازی و گروپە توندڕەوەكان بەشداریان تێدا كردووە -    110 دەبابە بەشداربوون -    57 مودەڕەعە بەشداربوون -    4 فڕۆكەی بەیرەقداری توركی بەردەوام چاودێرییان كردووە -    67 فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی خۆكوژی شەڕیان كردووە -    دەزگای هەواڵگری توركیا و سوریا بەشداربوون. -    هەردوو توانای سەربازی و تەكنەلۆجی سەربازی توركیا و سوریا بەشداربوون  -    تەواوی ئیعلامی عەرەبی و ئیسلامی و توركی پاڵپشت بوون هەموو ئەم هێزانە لەبەرامبەر تەنیا (450) كەس لە هێزەكانی ئاسایشی شێخ مەقسود كە ئەوانیش تەنیا چەكی سوكیان پێبوو... لە ئەنجامی هێرشەكەدا (39) سەرباز و چەكداری سوریا كوژران،  نێو ئەو کوژراوانەدا 18 سەرباز لە پارێزگای حەلەب (46٪)، 9 سەرباز لە ئیدلب (23٪)، 4 سەرباز لە حومس (10٪)، 4 سەرباز لە حەما (10٪) و دوو سەرباز (5٪) لە گوندەواری دیمەشق بوون.  شەڕڤانان بەرگریییان كرد و تەسلیم نەبوون: -    زیاتر لە 20 شەڕڤان شەهیدبوون -    زیاتر لە 100 كەس برینداربوون -    زیاتر لە 100 هەزار كەس ئاوارەبوون. ئەمە چیرۆكی شەڕی دووگەڕەكی كوردنشینی حەلەبە، لەبەرامبەر هێزو چەك و هەواڵگری دوو دەوڵەتی گەورەدا...  

راپۆرتی: گریگۆری وۆتەرز  لەشەڕی شێخ مەقسود و ئەشرەفیەدا (39) سەربازو چەكداری گروپەكانی سوریا كوژراون، لەو شەڕەدا (4) فیرقە بەشداربون، فیرقەی (60) هێرشبەربووە، فیرقەی (72) كۆنترۆڵ دەكات، فیرقەی (98)ی زرێپۆش، چەكی قورس و موشەكباران دەكات و فیرقەی (50) هێڵەكانی پشتەوە دەپارێزێت، بەڵام خاڵی لاوازی ئەو چوار فیرقەیە ئەوەیە كە ئەوان لەیەك دامەزراوەدا راهێنانیان نەكردووەو هەریەكەو لە تایبەتمەندی خۆی هەبووە.    ژمارەی کوژراوەکان. بەلایەنی کەمەوە(39) سەرباز لە شەڕە پێنج ڕۆژیەکەی شێخ مەقسوددا کوژراون، زۆرینەیان لە 9 و 10ـی کانوونی دووەم بووە كە رەنگە بەهۆی پێشڕەوی هێزەکانی حکومەتی کاتیی سوریا بێت بۆ ناو گەڕەکی ئەشرەفیە لە درەنگانی 8 ی کانوونی دووەم تا بەرەبەیانی 9 ی کانوونی دووەم و پاشان پێشڕەوییان بۆ گەڕەکی شێخ مەقسود لە درەنگانی شەوی 9 ی کانوونی دووەم تا بەیانی 10 ی کانوونی دووەم. لە نێو ئەو کوژراوانەدا 18 سەرباز لە پارێزگای حەلەب (46٪)، 9 سەرباز لە ئیدلب (23٪)، 4 سەرباز لە حومس (10٪)، 4 سەرباز لە حەما (10٪) و دوو سەرباز (5٪) لە گوندەواری دیمەشق بوون.  زۆریی ژمارەی كوژراوان لە حەلەب بەهۆی ئەو سیاسەتەوە بووە كە حکومەتی کاتیی سوریا پەیڕەوی کردووە لە بنیاتنانی دامەزراوە سەربازی و ئەمنییەکانی. بەشێوەیەکی گشتی سیاسەتێک پەیڕەو دەکات کە چەکدارەکان لە یەکەکانی پارێزگاکانی خۆیاندا خزمەت سەربازی دەکەن. ئەم پرۆسەیە لەلایەن دوو یەکەی سەرەکی جێگیر لە شاری (حەلەبە)وە بەڕێوە دەبرێت واتە زۆرینەی چەکدارەکانیان خەڵکی ئەو شارەن، لە بەرامبەردا، چەند لیوایەکی پێشووی ( دەستەی تەحریر ئەلشام) کە ئەندامەکانیان لە باکگراوندێکی جیاوازترەوە هاتوون، ڕۆڵی سەرەکییان هەبوو وەک هێزی هێرشبەر، ئەمەش هۆکاری قوربانیانی (ئیدلب و حەما وحومس) ڕوون دەکاتەوە. وادیارە زۆربەی ئەو سەربازانەی کوژراون سەربازی  بەئەزموون بوون، چ لە ڕیزەکانی (دەستەی تەحریر ئەلشام) وچ لە (سوپای نیشتمانی سووریا). دوای ئازادکردنەکە تەنها یەکێکیان بە ئاشکرا وەک سەرباز ناسێنراوە، ئەویش (عامر زەبدیە) لە حەلەبەو باس لەوە کراوە کە چەند مانگێک لەمەوبەر لە تورکیا گەڕاوەتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرێک لە کوژراوەکان سەر بە نەوەی دووەمی چەکدارانی ئۆپۆزسیۆنن وەک (بیلال نەقیحی) کە خەلکی گوندەواری باشووری حەلەبه کە لە ساڵی 2022 لە تەمەنی 18 ساڵیدا پەیوەندی بە ڕیزەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە کردوە. " فیرقە" بەشداربووەکان   یەکەم دوو کوژراوی هێزەکانی حکومەتی کاتیی سوریا لە 6 ی کانوونی دووەم ڕوویدا، لە کاتی هێرشە سەرەتاییەکاندا کاتێک هێزەکانی سوریای دیموکرات ( هەسەدە) بە فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان هێرشی پێچەوانەیان ئەنجامدا بۆ سەر پێگەکانی هێزەکانی سەر بە حکومەتی کاتیی سوریا، لە کاتژمێرەکانی پاش نیوەڕۆدا. یەکەمیان سەربازێک بوو لە فیرقەی 72 وئەوەی تریشیان ڕاهێنەری سەربازی بوو لە فیرقەی 60. ئەم دوو بەشە زۆرینەی زیانەکانی جەنگیان لەو پێنج ڕۆژدا پێکهێنا، بەجۆرێک 18 سەربازیان لە کۆی 26 سەرباز سەر بەم یەکە سەربازیانە بوون.  لە 7 ـی کانوونی دووەم کوژرانی 3 سەربازی دیکە لە بەرەی شێخ مەقسود ڕاگەیەنرا پاش شکستی دانوستانەکان ودەستپێکردنی هێزەکانی دیمەشق بۆ شەڕێکی فراوانتر. دووانیان لە فیرقەی 72 بوون و سێیەمیشیان لە بەرەبەیانی ئەو ڕۆژەدا کوژرا و سەر بە لیوای دووەمی فیرقەی 60 بوو. ئەم لیوایە بە "هێزە دەستە بەژێرەکان" (قوات النخبة) ناسراوە و بڕوا وایە لە سەرەتادا لە لیوایەکی پێشووی سەر بە (دەستەی تەحریر ئەلشام) پێکهێنرابێت. هەمان ڕۆژ یەکەم وێنەی سەرکردە باڵاکانی وەزارەتی بەرگری دەرکەوت کە بە وێنەیەکی فەرماندەی فیرقەی 60 دەستی پێکرد کە لە ڕێگەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە چاودێری پێگەی هێزەکانی سوریای دیموکرات دەکات.  هاوكات یەکەکانی فیرقەی 72 چەکی قورسیان لە بەرەکانی پێشەوە بڵاوکردەوە و تۆپی SPG-9یان بەکارهێنا لە پاڵ تۆپ وهاوەن. لەو ڕۆژەدا، دەسەڵاتی دیمەشق دەستی کرد بە ڕاگواستنی هاووڵاتیانی مەدەنی لە گەڕەکەکانی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی سوریای دیموکرات(هەسەدە).  لەگەڵ چڕبوونەوەی پێکدادانەکان لە 8 ـی کانوونی دووەم، ژمارەی كوژراوان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەوە. لەو ڕۆژەدا 10 سەرباز کوژراون، چواریان لە فیرقەی 60 و شەش سەرباز لە یەکەیەکی نەناسراو. زیادبوونی ئۆپەراسیۆنەکان هاوکات بوو لەگەڵ گەیشتنی سەرۆکی ئەرکانی وەزارەتی بەرگری ( لیوا عەلی نەعسان) و دامەزراندنی ژوورێکی ئۆپەراسیۆن کە فەرماندەکانی فیرقەکانی 60 و 72 و 98 ی زرێپۆش لەخۆ گرتبوو (کە هەموویان ئەفسەری شارەزای دەستەی تەحریر ئەلشام )بوون. لەو شەوەدا هێزەکانی حکومەتی کاتی سوریا چوونە ناو گەڕەکی ئەشرەفیە و کۆنترۆڵیان کرد. لە 9 ی کانوونی دووەم، 9 سەربازی دیکە کوژراون پاش دەستبەسەرداگرتنی تەواوی گەڕەکەکانی ئەشرەفیە و بەنی زەید و پێشڕەوی بەرەو شێخ مەقسود. وەک ڕۆژی پێشوو، زۆربەی كوژراوەکان لە فیرقەی 60 بوون، لەوانە فەرماندەیەکی یەکەیەک بەناوی (محەمەد ئەلعومەر). بەگوێرەی سەرچاوەیەک لە ئاسایشی گشتی حەلەب، ئەم فرقەیە تاکە یەکە بووە كەئەرکی هەڵکوتانە سەر پێگەکانی هێزەکانی سوریای دیموکراتی پێی ڕاسپێدراوە، لە کاتێکدا یەکەکانی تر پاڵپشتیان بۆ ئەو یەکەیە دابینکردووە و یارمەتی ئۆپەراسیۆنەکانی کێوماڵکردن و پاککردنەوەیان داوە.  لە نێو کوژراوەکانی 9 ی کانوونی دووەمدا سەربازێک هەبوو کە پێشتر لە غوتەی ڕۆژئاوا ئاوارە کرابوو و وەک ئەندامی دەستەی تانک لە فیرقەی 76 خزمەتی کردووە. ئەمە یەکەم بەڵگە بوو لەسەر تێوەگلانی فیرقەی 76 کە پێدەچێت هەندێک لە یەکەکانی زرێپۆش و پیادەی خۆی بۆ پشتگیری ئۆپەراسیۆنەکان لەو ڕۆژەدا بڵاو کردبێتەوە. لە 10 ی کانوونی دووەم کوژرانی 14 سەربازی دیکە ڕاگەیەندرا، کاتێک هێزەکانی حکومەتی کاتی سوریا چوونە ناو گەڕەکی شێخ مەقسود. پێدەچێت زۆربەیان لە شەڕەکانی ئێوارەی 9 ی کانوونی دووەم و بەرەبەیانی 10 ی کانوونی دووەم لەو گەڕەکە کوژرابن. لەنێویاندا دوو سەرباز لە فیرقەی 60 و دوو سەربازی فیرقەی 72 و سەربازێک لە گوندەواری دیمەشق کە لە فیرقەی 76 خزمەت دەکات و هەروەها سەربازێکی لیوای 87 ی فیرقەی 98 زرێپۆش کە بڕوا دەکرێت لەسەر ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆش بووبێت.  هەرچەندە یەکەکانی فیرقەی 52 ی هێزە تایبەتەکان لە 9 ی کانوونی دووەم لە حومسەوە گەیشتوون، پێدەچێت بۆ ئامادەکاری بۆ هێرشی چاوەڕوانکراو بۆ سەر شێخ مەقسود بووبێت. وا دیارە لیوای (دەستە بژێر) سەر بەم بەشە کە لە بنەڕەتدا لەسەر لیوای پێشووی ( دەستەی تەحریر ئەلشام) بنیات نرابوو ڕۆڵی سەرکردایەتی هێرشەکەی ئەو شەوە گرتە ئەستۆ، بەلایەنی کەمەوە چوار ئەندامەکەی لە شەڕە کۆتاییەکاندا کوژران.   دواجار پاش نیوەڕۆی ئەو ڕۆژە ئەندامێکی هێزەکانی ئاسایشی گشتی کوژرا لە ئەنجامی هێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژی هێزەکانی سوریای دیموکرات کە بارەگای ئاسایشی گشتی لە حەلەب کردە ئامانج.  لە ماوەی شەڕە پێنج ڕۆژیەکەدا لانی کەم یەکەیەکی زرێپۆش لە فیرقەی 76 کە نزیکەی هەمووی لە ئەندامانی (حەمزات) پێکهاتووە، لە 9 ی کانوونی دووەم لە بەرەی پێشەوە بڵاو کراوەتەوە. سەبارەت بە یەکە سەرەکییەکانی بەشداربوو، وا دەردەکەوێت کە لیوای پێشووی ( دەستەی تەحریر ئەلشام) بوون کە لە فیرقەکانی 52 و 60 و 98 دا چالاکیان دەکرد، لەگەڵ چەند یەکەیەکی بچووکتر کە لە سوپای نیشتمانی سوریا لە فیرقەی 72 دا هاتوون، وەک لیوای (سوڵتان محەمەد ئەلفاتیح). زانیاری دەربارەی( فیرقە) بەشداربووەکان   فیرقەی 60   ڕۆڵ: پێشەنگی لە هێرش و شەڕی شار.   ژمارەی خەمڵێنراو: 6000 – 9000 چەکدار چەک:   - تفەنگی هێرشبەر (AK / M4)   - چەکی مامناوەند و قورس   - تفەنگی قەناس   - RPG-7 و چەکی سووک دژە قەڵغان   - هاوەنی سووک بۆ مامناوەند   - فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان بۆ سیخوڕی و ئامانج   لاوازی پێکهاتەیی: داخورانی خێرای هێزی مرۆیی و نەبوونی توانای بەردەوامی لە شەڕە درێژخایەنەکان.   پوختە: بە خێرایی شەڕەکە یەکلایی دەکاتەوە، بەڵام ئەگەر شەڕەکە درێژە بکێشێت  دووچاری داخوران دەبێت وماندوو دەبێت. فیرقەی 72 ڕۆڵ: پشتیوانی، پاراستنی بەرەکانی پێشەوە، و کێوماڵکردن دوای هێرش. هێزی خەمڵێنراو: 8000 – 12000 چەکدار چەک: ته واوی چەکی پیاده چەکی قورس SPG-9 هاوەن تۆپخانەی مەیدانی سووک لاوازی پێکهاتەیی: باکگراوندی جۆراوجۆر و دیسپلین، بڕیاردانی لەسەرخۆ پوختە: گرنگە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی پانتاییەکی فراوان، نەرم نواندنی کەمترە لە یە یەکەکانی هەڵکوتان.  فیرقەی 98ـی زریپۆش ڕۆڵ: پاڵپشتی و وەڵامدانەوەی خێرا  هێزی خەمڵێنراو: 4000 – 6000 چەکدار چەک: تانکەکان( T-55 / T-62 )ـی پەرەپێدراو زرێپۆشی هەڵگری چەکدار تۆپخانەی قورس یەکەکانی ئەندازیاری  لاوازی پێکهاتەیی:  شکستی لۆجیستیکی ولاوازی لەگەڵ شەڕی ناو شار پوختە: توانایەکی بەرزی  موشەكباران، توانای سنوردارە لە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکان لە ناو شار  فیرقەی 50 ڕۆڵ: یەدەگی ئۆپەراسیۆن وپاراستنی ئاسایش لەهێڵەکانی پشتەوە. هێزی خەمڵێنراو: 5000 – 7000  چەکدار چەک: چەکی پیادەی ستاندارد چەکی مامناوەند هاوەنی سووک ئۆتۆمبێلی گواستنەوەی سووک لاوازی پێکهاتەیی: ئەزموونی جەنگی سنووردار و ئامادەیی کەم بۆ ئەرکە ئاڵۆزەکان. پوختە: ئەرکی تەنها پاڵپشتیە وتوانای هێرش بردنی نییە  پوختەی گشتی فیرقەی 60 هێرش دەکات، فیرقەی 72 کۆنتڕۆڵی ناوچەکە دەکات، فیرقەی 98 هێزی چەكەقورسەكان و موشەكباران دەكات، فیرقەی 50 هێڵەکانی پشتەوە دەپارێزێت. لەگەڵ ئەوەشدا،خاڵی لاوازی هاوبەش لە نێوان ئەم 4 فیرقەیەدا ئەوەیە کە ئەوان لە چوارچێوەی یەک دامەزراوە ڕاهێنان ناکەن.  

درەو: بڕیارە ئەمڕۆ ئارام قادر ببرێتە بەردەم دادگای سلێمانی (هەرچەندە ئەگەری دواخستنی هەیە بۆ رۆژێكی تر) ، دوێنێ لاهور شێخ جەنگی برایە بەردەم دادوەر و هەر دوێنیش دادوەر ئازادكردنی شاسوار عەبدولواحیدی رەتكردەوە هەرچەندە وادەی زیندانی تەواوكردووە. * بڕیاربوو ئەمڕۆ ئارام قادر سەرۆكی پێشووی هاوپەیمانی ببرێتە بەردەم دادوەر لە دادگای سلێمانی، ئارام قادر بە پێی وتەی پارێزەرەكانی بە مادەی 1ی لە یاسای ژمارەی 21ی ساڵی 2003 كە تایبەتە بە كاری سیخوڕی دادگایی دەكرێت. بەڵام سەرچاوەیەك لە دادگای سلێمانی بە (درەو)ی راگەیاند دووجاری تر بڕیاربوو بیهێننە بەردەم دادگا نەیانهێنان ئەمڕۆ هێنانە بەردەم دادگای دواخراوە. * دوێنی لاهور شێخ جەنگی و 11 لە هاوڕێكانی برانە بەردەم دادوەر لە دادگای سلێمانی تۆمەتەكانی تایبەت بوو بە مادەی 56 تایبەت بە تێكدانی ئارامی و مادەی 406ی تایبەت بە كوشتنی راستەوخۆ، كەیسەكەی بەمەبەستی ووردبینی رەوانەی دادگای تێهەڵچوونەوەی هەولێركرا. * دوێنێ پارێزەرانی شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ كەیسەكەیان بردە بەردەم دادوەر بەمەبەستی ئازادكردنی چونكە وادەی خۆی تەواوكردووە لە زیندان بەڵام بە بیانووی ئەوەی كەیسی تری لەسەرە دادوەر ئازادی نەكرد.  

 درەو: بڕیارە سبەینێ ناوی كاندیدەكانی پۆستی سەرۆككۆماری عێراق رابگەیندرێت، بەپێی بەدواداچوونەكانی (درەو) بەشێك لە كاندیدەكان رەتكراونەتەوە بەهۆی كەموكوڕیەكانی مەرجەكانی كاندیدی سەرۆككۆمارو لەكۆی (81) كاندید كە فۆرمیان پڕكردووەتەوە نزیكەی (20) كاندید ماونەتەوە. دوای تۆماركردن، ناوی كاندیدەكانی سەرۆككۆماری عێراق دەنێردرێت بۆ چەند فەرمانگەو دەزگایەك لەوانە: -    خوێندنی باڵا بۆ زانینی درووستی بڕوانامەكەی،  -    لێپرسینەوەو دادپەروەری، بۆ ئەوەی بزاندرێت پێشتر لەگەڵ رژێمی بەعس نەبووە -    فەرمانگەی تۆماری تاونەكان، بۆ ئەوەی بزاندرێت پێشتر تاوانی نەبووە. -    دەستەی نەزاهە بۆ ئەوەی بزاندرێت لە گەندەڵییەوە تێوە نەگلاوە لە ئێستادا ناوەكان لەو فەرمانگانە گەڕاونەتەوەو بە پێی بەدواداچوونەكانی بەشی زۆریان مەرجەكانی كاندیدبوونیان تیا نەبووە بەهۆی كەموكوڕی لە فایلەكانیان بەتایەبتیش بڕوانامەكانیان كە دەبێت تەسدیق كرابێت لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراقیەوە.  مەرجەكانی پاڵێوراوی سەرۆككۆماری عێراق بەپێی یاسای ژمارە (8)ی ساڵی 2012: یەكەم: لە عێرق لەدایك بووبێت و لە دایك و باوكێكی عێراقی. دووەم: لەڕووی عەقڵییەوە سەلامەت بێت و 40 ساڵی تەمەنی تەواو كردبێت. سێیەم: ناوبانگی باش و ئەزمونی سیاسی هەبێت، دەستپاك و سەرڕاست و دادپەروەرو دڵسۆز بێت بۆ نیشتمان. چوارەم: نابێت ئاستی خوێندنی لە بڕوانامەی بەرایی زانكۆ "بەكالۆریۆس" كەمتربێت و دەبێت بڕوانامەكەی لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی عێراقەوە پەسەندكرابێت. پێنجەم: حكوم نەدرابێت بە تاوانێك كە لەكەداری بكات. شەشەم: یەكێك نەبێت لەوانەی كە رێوشوێنەكانی یاسای لێپرسینەوە و دادپەروەیی دەیانگرێتەوە، یان هەر رێوشوێنێكی تر كە جێگەی بگرێتەوە.   

 شیكاری: درەو  🔹 لەدوای ساڵی (2014)ەوە تا (25/3/2023) حکومەتی هەرێم بەشێوەی لەڕێگەی بۆرییەوە نەوتی بۆ بەندەری جەیهانی تورکی و لەوێشەوە بۆ بازاڕەکانی جیهان (ملیۆنێک و 307 هەزار و 587 هەزار و 62) بەرمیل نەوتی بە تێکڕای نرخی (56.3) دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک و  کۆی داهاتی (68 ملیار و 288 ملیۆن و 824 هەزار و 795) دۆلار هەناردەکردووە. (44%)ی داهاتەکەی کە (30 ملیار و 47 ملیۆن و 82 هەزار و 989) دۆلار بووە گەڕاوەتەوە بۆ خەزێنەی گشتی و (56%)ی چووە بۆ خەرجی. 🔹 لەماوەی 2024 بۆ 15/7/2025 داهاتی مانگانە، (7) کێڵگەی؛ خورمەڵە، تاوکێ، شێخان، ئەتروش، سەر سەنگ، هەولێر و سەرقەڵا بەرهەمیان هەبووە بە تێکڕای ڕۆژانەی (299 هەزار و 705) بەرمیل نەوت و تێکڕای بەرهەمهێنانی مانگانەی (8 ملیۆن و 991 هەزار و 150) بەرمیل و تێکڕای نرخی فرۆشتنی بەرمیلێک نەوتی هەرێم لە ناوخۆدا (33.9) دۆلاربووە. داهاتەکەی مانگانە (297 ملیۆن و 507 هەزار و 810) دۆلار بووە، بەڵام هیچ بڕێک لەو داهاتە نەگەڕاوەتەوە بۆ خەزێنەی وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێمی کوردستان. 🔹 لە ساڵی 2014 بۆ 31/12/2025، پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق (158 ترلیۆن و 834 ملیار و 516 ملیۆن و 938 هەزار) دینار بووە. حکومەتی هەرێم تەمویل کراوە بە بڕی؛ (40 ترلیۆن و 687 ملیار و 507 ملیۆن 926 هەزار) دینار بە ڕێژەی (26%)ی پشکی خۆی و بڕی ڕاگیراوی پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی؛ (118 ترلیۆن و 57 ملیار و 12 هەزار) دینار بووە بە ڕێژەی (74%). 🔹 ساڵی (2012 - 2025) کۆی گشتی قەرزە کەڵەکەبووەکانی سەر حکومەتی هەرێم؛ (36 ملیار و 602 ملیۆن و 336 هەزار و 572) دۆلار بووە. بە ڕێژەی (50.5%) و بڕی (18 ملیار و 493 ملیۆن و 937 هەزار و 121) دۆلاری، قەرزی موچە خۆرانی هەرێمی کوردستانە. بە ڕێژەی (49.5%) و بڕی (18 ملیار و 108 ملیۆن و 399 هەزار و 450) دۆلاری، قەرزی دەرەکی، ناوخۆیی، بانکی تی بی ئای و پابەندییە داراییەکانە . سەرەتا زیاتر له‌ سه‌د ساڵه‌ نه‌وت له‌م ناوچه‌ جوگرافییه‌ی که‌ به‌ هه‌رێمی کوردستان ناسراوه‌ دۆزراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ڕێگه‌ له‌ په‌ره‌پێدانی گیراوه‌ تا دوای ڕاپه‌ڕینی خه‌ڵکی  کوردستان له‌ ساڵی 1991، لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی 1993 لە کابینەی یەکەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان بڕیاری دامەزراندنی (کۆمیتەی باڵای پرۆژە تایبەتییەکان) دەدرێت، ئەم کۆمیتەیە کاری هەوڵدان بووە بۆ دەرهێنانی نەوتی هەرێمی کوردستان، لە ناوچەی تەق تەق و شیواشۆک، بۆ یه‌که‌م جاریش به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌تایی له‌ (26/12/1994) یەکەمین گاڵۆن نەوت لە بیرە نەوتی شیواشۆک دەهێنرا. پێش ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە عێراق و لە (17/7/2002) یەکەم گرێبەستی نەوتی لەلایەن حکومەتی هەرێم - ئیدارەی سلێمانی بۆ پەرەپێدانی کێڵگەی نەوتی تەق تەق لەگەڵ کۆمپانیای (گەنەڵ ئینێرجی) ئیمزا کرا، کە یەکەمین گرێبەستی نەوتی بوو لە مێژووی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا لەگەڵ کۆمپانیایەکی بیانی واژۆ کرابێت. لەدوای ڕوخانی ڕژێمی بەعسەوە لە عێراق و بۆ یەکەمجار پارتی دیموکراتی کوردستان لەڕێگەی ئیدارەی هەولێرەوە دەستی بە ئیمزاکردنی چەند گرێبەستێکی نەوتی لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکان کرد. لە (25/6/2004) حکومەتی هەرێم - ئیدارەی هەولێر سێ گرێبەستی نەوتی لەگەڵ کۆمپانیای (دی ئێن ئۆ)ی نەرویجی بۆ کارکردن لە کێڵگەکانی (تاوکێ، ئەربیل و دهۆک) لە پارێزگاکانی دهۆک و هەولێر ئیمزا کرد. ئەوەش یەکەمین بەشداری ئیدارەی هەولێر بوو لە ئیمزاکردنی گرێبەستی نەوتی لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە لە بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێمی کوردستاندا. هەر لە قۆناغی دوو ئیدارەیی هەولێر و سلێمانیدا، گرێبەستێکی دیکەی نەوت لە نێوان ئیدارەی سلێمانی و کۆمپانیای (وێسترن زاگرۆس) بۆ کارکردن لە کێڵگەی نەوتی کوردەمیر لە ڕێککەوتی (4/5/2006) ئیمزا کرا. سەرەتای بەرفراوانبوونی کەرتی نەوت و غازی هەرێمیش لەوەوە دەستیپێکرد کە چوارچێوەی جوگرافی له‌ هەرێمی کوردستان بەسەر کۆمەڵە بلۆکێکی بچوک بچوک دابەشکرا که‌ ژماره‌یان (48) بلۆک بوو له‌ (8) ناوچه‌ی نه‌وتی هه‌رێمی کوردستاندا (دواتریش کرا بە (57) بلۆک)، ئەم دابەشکردنەش ئاراستەی سیاسەتی کۆمەڵە کۆمپانیاییەکی بیانی بۆ خۆی ڕاکێشا، لە یەک کاتدا بۆ پەرەپێدان و بوژانەوە و وەبەرهێنان له‌ کەرتی نەوتی هەرێم هاتنە پێشەوە.  له‌ ساڵی (2006) وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌کانی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان پێکهێنرا، ساڵێک دواتر یاسای نه‌وت غاز له‌ په‌رله‌مانی کوردستان ده‌رچوێندرا. لێره‌ به‌دواوه‌ کۆمپانیا بیانییه‌کانی بواری نه‌وت ڕوویان له‌ هه‌رێمی کوردستان کردو تا ساڵی (2014) ده‌یان کۆمپانیای گه‌وره‌و دیاری بواری نه‌وت،‌ چه‌ندین گرێبه‌ستیان له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌کانی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان ئیمزا کرد. که‌ دیارترینیان کۆمپانیاکانی (گەنەڵ ئینێرجی، پیت ئۆیڵ، دی ئێن ئۆ، ویسترن زاگرۆس) بوو، له‌ دوای ساڵی (2009)ه‌شه‌وه‌ (16) کۆمپانیای نوێ ڕویان له‌ هه‌رێمی کورستان کرد که‌ به‌ ناوبانگترینیان بریتی بوون له‌ (کۆمپانیای دانە غاز، هانت ئۆیڵ، گۆڵف کیستۆن) دواتریش کۆمپانیاکانی وه‌ک (ئیکسۆن مۆبیل، شیفرۆن، غازپرۆم) هاتنه‌ نێو پرۆسه‌ی نه‌وتی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌. کاری کۆمپانیاکان به‌شێوه‌ی جیاواز بۆ گه‌ڕان و پشکنین و هه‌ڵکه‌ندن و ده‌رهێنانی نه‌وت بووه‌، تا ساڵی (2014) زیاتر له‌ (180) هه‌ڵکه‌ندن ئه‌نجام دراوه‌و (55-60%) هه‌ڵکه‌ندنه‌کان ئه‌نجامی باشیان هه‌بووه‌. لەساڵی (2014)ەوەو بڕینی زۆربەی قۆناغەکانی پرۆسەی (گرێبەست، گەڕان و پشکنین، دۆزینەوە و هەڵکەندن، دەرهێنان و هەناردەکردن)ی نەوت و دەستبردن بۆ ئابوری سەربەخۆو دەستکردن بە هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستانەوە، پیشەسازی نەوت کەوتە سەر ڕێڕەوێکی تازە. لێرەوە بوو حکومەتی عێراق بڕیاری ڕاگرتن و خەرجکردنی بەشە پشکی بوجەی هەرێمیی کوردستانی دا، وا (17) ساڵ تێپەڕییوە، بەڵام دۆخی دارایی و پرسی نەوتی هەرێم لە نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراق تا ئێستا نەکەوتووەیەوە سەر ڕێڕەوێکی سەرقامگیر. بڕو داهاتی هەناردەی نەوتی هەرێم لە ڕێگەی بۆرییەوە لە ساڵی 2014 - 2025 یەکەم؛ هەناردەکردن بە شێوەی سەربەخۆ 2014 – 25/3/2025 لەدوای ساڵی (2014)ەوە تا (25/3/2023) حکومەتی هەرێم توانیوییەتی بەشێوەی سەربەخۆ و لەڕێگەی بۆرییەوە نەوتی هەرێمی بۆ بەندەری جەیهانی تورکی و لەوێشەوە بۆ بازاڕەکانی جیهان هەناردەبکات. لە ماوەی ناوبردودا؛ -    هەناردە: (ملیۆنێک و 307 هەزار و 587 هەزار و 62) بەرمیل -    تێکڕای نرخی فرۆشتنی بەرمیلێک نەوتی هەرێم: (56.3) دۆلار. -    کۆی داهات: (68 ملیار و 288 ملیۆن و 824 هەزار و 795) دۆلار. -    خەرجی پرۆسەی نەوتی هەرێم بە ڕێژەی (56%): (38 ملیار و 241 ملیۆن و 741 هەزار و 986) دۆلار. -    داهاتی گەڕاوە بۆ خەزێنەی حکومەتی هەرێم بە ڕێژەی (44%): (30 ملیار و 47 ملیۆن و 82 هەزار و 989) دۆلار. خشتەی ژمارە (1) دووەم؛ بەرهەمهێنان و فرۆشتنی نەوتی هەرێم لە ناوخۆدا لە  2024 – 15/7/2025 لەدوای بڕیارەکەی دادگای پاریسەوە بۆ ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێم، کێلگە نەوتییەکان بەرهەمهێنانیان ڕاگرت، تا لە سەرەتاکانی ساڵی (2024)ەوە، هەریەک لە کێڵگەکانی (خورمەڵە، تاوکێ، شێخان، ئەتروش، سەر سەنگ، هەولێر و سەرقەڵا) بە ئاستێکی تاڕادەیەل بەرزەوە دەستیان بە بەرهەمهێنان کردەوەو بەرهەمەکەشیان بە نرخێکی هەرزان لە ناوخۆدا ساغدەکردەوە تا (15/7/2025) هێرش کرایە چەند کێڵگەیەکی نەوتی هەرێم و دواتریش کە دەستیان بەبەرهەمهێنان کردەوە بەرهەمەکەیان ڕادەستی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ)کرد. لەماوەی 2024 بۆ 15/7/2025 داهاتی مانگانەی نەوتی هەرێم بە جۆرێک بووە؛ -    بەرهەمێنانی لە (7) کێڵگەی؛ خورمەڵە، تاوکێ، شێخان، ئەتروش، سەر سەنگ، هەولێر و سەرقەڵا  -    تێکڕای بەرهەمهێنانی ڕۆژانە؛ 299 هەزار و 705 بەرمیل نەوت -    تێکڕای بەرهەمهێنانی مانگانە؛ 8 ملیۆن و 991 هەزار و 150 بەرمیل نەوت -    تێکڕای نرخی فرۆشتنی بەرمیلێک نەوتی هەرێم لە ناوخۆدا: (33.9) دۆلار. -    داهاتی مانگانە؛ 297 ملیۆن و 507 هەزار و 810 دۆلار -    پشکی کۆمپانیاکان بە ڕێژەی (28%): (84 ملیۆن و 82 هەزار و 535) دۆلار بووە. -    پشکی حکومەتی هەرێم بە ڕێژەی (72%): (213 ملیۆن و 425 هەزار و 275) دۆلار بووە، بەڵام هیچ بڕێک لەو داهاتە نەگەڕاوەتەوە بۆ خەزێنەی وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێمی کوردستان. خشتەی ژمارە (2) پشکی هەرێم لە بوجەی گشتی و بڕی ڕاگیراو و تەمولکراو 2014 - 2025 تەمویل کردنی حکومەتی هەرێم لەسەردەمی هەناردەکردنی نەوتدا لە ساڵی 2014 بۆ 25/3/2023 -    پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق؛ (118 ترلیۆن و 202 ملیار و 476 ملیۆن و 790 هەزار) دینار بووە. -    حکومەتی هەرێم تەمویل کراوە بە بڕی؛ (16 ترلیۆن و 927 ملیار و533 ملیۆن) دینار بە ڕێژەی (14%)ی پشکی خۆی -    بڕی ڕاگیراوی پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی؛ (101 ترلیۆن و 274 ملیار و 943 ملیۆن و 790 هەزار) دینار بووە بە ڕێژەی (86%). تەمویل کردنی حکومەتی هەرێم لەسەردەمی ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوتی هەرێمدا لە ساڵی 25/3/2023 بۆ 31/12/2025 -    پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق؛ (40 ترلیۆن و 632 ملیار و 40 ملیۆن و 148 هەزار) دینار بووە. -    حکومەتی هەرێم تەمویل کراوە بە بڕی؛ (23 ترلیۆن و 759 ملیار و 974 ملیۆن 926 هەزار) دینار بە ڕێژەی (58%)ی پشکی خۆی -    بڕی ڕاگیراوی پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی ؛ (16 ترلیۆن و 782 ملیار و 56 ملیۆن و 222 هەزار) دینار بە ڕێژەی (42%)ی پشکی خۆی. تەمویل کردنی حکومەتی هەرێم لەسەردەمی ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوتی هەرێمدا لە ساڵی 2014 بۆ 31/12/2025 -    پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی عێراق؛ (158 ترلیۆن و 834 ملیار و 516 ملیۆن و 938 هەزار) دینار بووە. -    حکومەتی هەرێم تەمویل کراوە بە بڕی؛ (40 ترلیۆن و 687 ملیار و 507 ملیۆن 926 هەزار) دینار بە ڕێژەی (26%)ی پشکی خۆی -    بڕی ڕاگیراوی پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی؛ (118 ترلیۆن و 57 ملیار و 12 هەزار) دینار بووە بە ڕێژەی (74%). خشتەی ژمارە (3) بڕی قەرزە کەڵەکەبووەکانی سەر حکومەتی هەرێ لە ماوەی 2012- 2025 لەدوای ساڵی (2012)ەوە بەردەوام قەرزەکانی سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕوو لە هەڵکشان دەکەن، دواین قەرزێکیش کە لەسەر حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی (2025)دا کەڵەکە دەبێت موچەی مانگەکانی (11 و 12)ی فەرمانبەران و موچەخوازنە لە بە (ترلیۆنێک و 884 ملیار) دینار دەخەمڵێندرێت. -    کۆی گشتی قەرزە کەڵەکەبووەکانی سەر حکومەتی هەرێم؛ (36 ملیار و 602 ملیۆن و 336 هەزار و 572) دۆلارە. -    بە ڕێژەی (49.5%) و بڕی (18 ملیار و 108 ملیۆن و 399 هەزار و 450) دۆلاری، قەرزی دەرەکی، ناوخۆیی، بانکی تی بی ئای و پابەندییە داراییەکانە . -    بە ڕێژەی (50.5%) و بڕی (18 ملیار و 493 ملیۆن و 937 هەزار و 121) دۆلاری بەرامبەر بە (24 ترلیۆن و 411 ملیار و 997 ملیۆن) دینار، قەرزی موچە خۆرانی هەرێمی کوردستانە. خشتەی ژمارە (4)

مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) لە رۆژانی رابردوودا و لە پەیوەندیدا بە روروداوەکانی دوو گەڕەکە کوردنشینەکانی شاری حەڵەبەوە، جارێکی دیکە هەموومان کەوتنیە ناو تاقیکردنەوەی «ویژدانی نیشتیمانیی و نەتەوەیی» خۆمانەوە، ویژدانێک کە فۆرمی کۆنکریت و مێژوویی «ویژدانی ئینسانیی» ئێمەیە.  ئێمە لەبەردەم گەمارۆدان و بۆمبارکردنی دوو گەڕەکدابووین کە دانیشتوانەکەیان لە سەروی یەک ملیۆن مرۆڤەوەیە.  ئەوانەی کە گەمارۆدرابوون هەم خەڵکی مەدەنیی و هەم هێزە چەکدارەکانی رۆژئاوابوون، کە لەمڕۆکەی سوریادا، نوێنەرایەتی مەسەلەی میلەتێک دەکەن کە بە درێژایی مێژووی دەوڵەتی سوریی، بێماف و بێڕێز کراون. لە مافە کولتوریی و زمانەوانیی و کەلەپورییەکانەوە بیگرە، بۆ مافە سیاسییەکانیان.   گەمارۆدەرەکانیش، گەرچی ناوی سوپای دەوڵەتی سوریایان لێنراوە، بەڵام لە واقیعدا، بەشی هەرەزۆریان ئەو جیهادیست و جەنگاوەرە دینییە ئیسلامییە پەڕگیرانە بوون، کە لە سی ساڵی رابردوودا، هەزاران تاوانی گەورە و بچوکیان ئەنجامداوە. لە تاوانی جینۆسایدەوە بۆ تاوانی کوشتن و ڕاونان و بێماڵکردنی سەدان هەزار مرۆڤ.  ئەو لەشکرە گەورەیە، تەنها کۆمەڵێک جەنگاوەری دینیی پەڕگیر نین و نەبوون، بەڵکو لە پشتیانەوە، هەم حکومەتەکەی ئەحمەد شەرع و هەم دەوڵەتی تورکیای ئەردۆغانیی لەپشتیانەوە بوو. لە ڕاستیدا گەمەکەری ژمارە یەکی ناو ئەو ڕووداوانە دەوڵەتی تورکیا و چەکدارە پرۆکسییەکانیەتی کە بەشی هەرە گەورەی باکوری سوریایان لەژێردەستدایە و تورکیا چۆنی بوێت و چی بخوازێت، ئەو کارانە جێبەجێدەکەن.  تورکیاش دەوڵەتێکە لە هەر شوێنێکی دونیادا بۆی بکرێت دژایەتی کورد و دژایەتی مەسەلەی کورد دەکات. تا ئەو شوێنەی دەتوانین بڵێین یەکێک لە خاڵە هەرەسەرەکیی و بنەڕەتییەکانی سیاسەتی ئەم دەوڵەتە، لە رۆژی دروستبوونییەوە، رێگریکردنە لە هەر بەرەوپێشەوەچونێکی مەسەلەی کورد لە هەر پارچەیەک لە پارچەکانی کوردستان و لەهەر شوێنێکی ئەم جیهانەدا. هەم کەمالیزم وەک ئایدیۆلۆژیایەکی عەلمانی لە دۆخی ئەم دژایەتیکردندا بووە، هەم ئەردۆگانیزم وەک تێکەڵێکی هاوچەرخ لە ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم. یەکەمیان لەپاڵ خەونی دروستکردنی تورکیایەکی «عەلمانیی پێشکەوتو»دا ئەم دژایەتییەی ئەنجامداوە، دووهەمیان، لەپاڵ خەونێکی ئیمپراتۆریدا، کە ئیسلامی سوونی ژێرخانە ئایدیۆلۆژیی و رەمزیەکەیەتی. یەکەمیان کورد دەکات بە تورک، دووهەمیان دەیکات بە «برایەکی دینیی» گریمانکراو، کە شوناسەکەی لە دینیبوونەکەیدا کورتکرابێتەوە، بە بازادان بەسەر ڕەهەندە ئەتنیی و نەتەوەیی و نیشتیمانییەکەی ئەم شوناسە و پێشەلکردنی سەرجەمی ئەو مافانەوە کە بەم رەهەندە تایبەتانەی ئەو شوناسەوە گرێدراون. لە یەکەمیاندا تورکبوون دەبێتە ئامرازی سڕینەوەی هەموو دەرکەوتەکانی کوردبوون، لە دووهەمیاندا ئیسلامبوون، ئیسلامبوونێکی سونی، کە نەک تەنها فۆرمە جیاوازەکانی کوردبوون دەسڕێتەوە، بەڵکو فۆرمە جیاوازەکانی تری دینداریی و نادینییش.   دەرکردنی کورد لە حەڵەب، وەک دەرکردنی پێشتری لە عەفرین، بەشێکە لە پرۆژەی بەتورکیکردنی ئەو ناوچانە. ئەوانەشی بەو کارە هەڵدەستن سەرجەمی ئەو هێزە چەکدارەن کە لەژێر رکێفی تورکیادان و بە ئەمری ئەردۆغان و حکومەتەکەی، دەجوڵێنەوە. ترسی تورکیا لە کوردانی رۆژئاوا تا ئاستی فۆبیایەکی سیاسیی بەرزبۆتەوە، ئەم فۆبیایە ئامادەگی ئەوەیشی تێدایە تا ئاستی ئەنجامدانی جینۆسایدکردن، بڕوات. جینۆسایدێک ئەمجارە بەناوی «برایەتی دینیی»ەوە ئەنجامئەدرێت. ئەوانەیشی ئامرازە تازەکەی ئەم کۆمەڵکوژییە پلان بۆدانراوەیە، ئەو جیهادیستە ئیسلامییانەن، کە بەناوی ئیسلام خۆیەوە، بەر لە هەمووکەسێک، ئەو «برایەتییە دینییە» دەخنە ژێر پۆستاڵ و پێلاوەکانیانەوە.  پەلاماردانی هەردوو گەڕەکە کوردنشینەکەی شاری حەڵەب، لەلایەن بەشێکی گەورەی خەڵکی کوردستانەوە رووبەرووی ئیدانەکردنێکی سەرتاسەری و هەمەلایەن بووەوە. خەڵکانێکی زۆر رژانە سەر شەقامەکان بۆ دەربڕینی هاوسۆزیی و هاودەردیی خۆیان و بۆ بەرگریکردنیش لە کوردبوونی خۆیان و لە کوردبوونی ئەوانەی لە حەڵەب دا پەلاماردران. هەم لە باکور و هەم لای خۆیشمان ئەم ئیدانەکردنە بەشێوەیەکی بەرفروان بەڕێوەجوو، هاوکات لەناو ئەو جالیە کوردییەشدا کە لە دەرەوەی کوردستان، لە ئەوروپا، دەژین. لەسەرێکی دیکەوە جەنگی شەش رۆژەی حەڵەب، وێنەیەکی ئەو بەرگریکارانە بە ئێمە و بە جیهان نیشاندا، کە شوێنی لێوردبوونەوە و بایەخپێدان و بەرزنرخاندنە. وێنەی کەسانێک، دەیانەوێت باوەش بە کوردبوونی خۆیاندا بکەن و ئەم کوردبوونەش بەرجەستەکەریسەرەکیی مرۆڤبوونی ئەوان لە جیهاندا، نیشانبدات. کوردبوونێک لە مافە هەرە سەرەکییەکانی مرۆڤ و لە فۆرمێکی تایبەتی مرۆڤی خاوەن کەرامەت و خاوەن رێزەوە، ئاڵابێت. کوربوون وەک فۆرمێک لە مرۆڤبوون لەپاڵ فۆرمە زۆر و جیاوازەکانی مرۆڤبوون لە جیهاندا. لەمەشدا جارێکی دیکە پێیان لەسەر ئەو پرنسیپە ئینسانییە داگرتەوە کە دەڵێت: کاتێک وەک ئیماندار پەلاماردرایت پێویستە وەک ئیماندار بەرگری لە خۆت بکەیت. کەی وەک ژنیش پەلاماردرایت پێویستە وەک ژن بەرگریی لەخۆت بکەیت، ئەگەر وەک کوردیش پەلاماردرایت پێویستە وەک کورد بەرگریی لەخۆت بکەیت. ئەمەش درێژەدانە بەو دیدە ئینسانیی و گەردوونییەی ژنە فەیلەسوفی ئەڵمانی ئەمریکی هانا ئارێنت بەرگری لێدەکات. ئارێنت کە خۆی جولەکە بوو، دەلێت: «کاتێک وەک جو پەلاماردرایت پێویستە وەک جو بەرگریی لەخۆت بکەیت».  ئەوەی شوێنی لەسەر ڕاوەستانە ئەو راستییە تاڵەیە لە رۆژانی رابردوودا لای بەشێک لە ئەندامانی ئەم کۆمەڵگایە بینیمان.  کەسانێک پێدەچێت  ئەو «ویژدانە ئینسانیی» و «نیشتیمانیی» و «نەتەوەیی»ەیان لەناودا نەمابێت و بەتەواوی سڕابێتەوە. ئەمانەش، بە تایبەتی، لای زیاد لە بکەر و هێزێکی ئیسلامی بینیمان. ئەم کەس و هێزانە، بە ڕادەیەک دیلی جۆرێکی تایبەت لە «تائیفیەت»ی دینین، پێدەچێت هەموو هەستێکی ئینسانیی و نیشتیمانیی و نەتەوەییان لەناودا ئیفلیج بووبێت. ئەوان بەناوی بەرگریکردنەوە لە دینەوە بەرگری لەو هێزە ترسناکانە دەکەن کە ئامادەن بەناوی دینەوە تا سنووری جینۆسایدکردن بڕۆن. هەندێکجار ویژدانی نیشتیمانیی و نەتەوەیی مرۆڤ لەناوەوە لە دانەپاڵ و بەرگریکردن لە جینۆساید و تاوانی گەورە دەپارێزێت.  لە ساتەوەختی گەمارۆدان و پەلاماردانەکانی حەڵەب دا بەرگریکردن لە کوردبوون نموونەی ئەو جۆرە ساتەوەختانەیە. کوردبوون وەک فۆرمێکی تایبەت لە فۆرمە زۆرەکانی مرۆڤبوون لە جیهاندا.                   

راپۆرت: درەو  بڕیارە سبەی ئێوارە جارێكی تر لایەنە شیعەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی كۆببنەوە بۆ یەكلاكردنەوەی پرسی كاندیدكردنی (نوری مالیكی) بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران و راگەیاندنی بڕیارەكە، كشانەوەی كتوپڕی سودانی لە ركابەرایەتی پۆستی سەرۆك وەزیران گومان و مشتومڕی دروستكردووە، بەقسەی سەرچاوەكان سودانی بەو مەرجە كشاوەتەوە پۆستی سەرۆك وەزیران بدرێت بە كەسێك كە كوتلەی سیاسی هەبێت، بۆ ئەوەی لەم رێگەیەوە كۆتایی بەو نەریتە سیاسییەی ناو پێكهاتەی شیعە بهێنێت كە كەسێك بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران كاندید دەكەن هێزی سیاسی لەناو پەرلەماندا نەبێت، بەمەش لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی خستوەتە دۆخێكەوە، بەكاندیدكردنی مالیكی بكەونە بەرامبەر قسەیەكی مەرجەعی باڵاوە كە وتویەیەتی"تاقیكراوە تاقی ناكرێتەوە"، وردەكاری لەم راپۆرتەدا.  كشانەوەی سودانی و بۆچوونی مەرجەعیەت دواجارو بەر لە یەكلاكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆمار كە پشكی كوردە، لایەنە شیعەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی لەناو خۆیاندا پێشوەختە گەیشتنە رێككەوتنێكی سەرەتایی لەسەر پۆستی سەرۆك وەزیران.  دوێنێ چوارچێوەی هەماهەنگیی لە ماڵی (موحسین مەندەلاوی) سەرۆكی ئیئتیلافی (اڵاساس) كۆبوونەوە، ئەم كۆبوونەوەیە كە بڕیار بوو چوارشەممەی رابردوو بەڕێوەبچێت و بە كۆبوونەوەیەكی "یەكلاكەرەوە" ناودەبرا، تێیدا محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیران و سەرۆكی ئیئتیلافی (ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدان) كە براوەی یەكەمی هەڵبژاردن بوو، كشانەوەی لە خۆكاندیدكردن بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران لە بەرژەوەندی نوری مالیكی سەرۆكی ئیئتلافی دەوڵەتی یاسا راگەیاند.  سەرچاوەكان لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیی باسلەوە دەكەن، لە كۆبوونەوەی دوێنێی ماڵی موحسین مەندەلاویدا، سەركردەكانی چوارچێوە داوایان لە سودانی كردووە هۆكاری كشانەوەی لە خۆكاندیدكردن بۆ ویلایەتی دووەمی پۆستی سەرۆك وەزیران روون بكاتەوە، ئەویش قسەی كردووەو باسی لەوەكردووە "بەرژەوەندی عێراق لە بەرژەوەندی حزبی و كەسی گەورەترە"؛ دوای ئەم قسانە، حزبی دەعوە پێشنیاری ئەوەی كردووە نوری مالیكی وەكو كاندیدی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران پێشكەش بكرێت، بەتایبەتیش كە بە كشانەوەی سودانی، مالیكی هیچ ركابەرێكی نەماوە بۆ پۆستەكە.  دوای پێشنیارەكەی حزبی دەعوە، زۆرینەی سەركردە شیعەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگیی پشتیوانی خۆیان بۆ مالیكی دەربڕیوە، بەڵام عەممار حەكیمی سەرۆكی رەوتی حیكمە پێشنیاری كردووە بۆ ئەم بابەتە پرسێك بە مەرجەعیەتی باڵا (ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی) بكرێت، لەسەر ئەم بنەمایەش پەیامێكی بۆ مەرجەعیەت لە نەجەف ناردووە، مەرجەعیەت لەسەر هەمان بۆچوونی پێشتری خۆی رەتیكردوەتەوە دەستوەردان لە پرۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆك وەزیراندا بكات. ئایەتوڵڵا سیستانی لە ساڵی 2015وە دەرگای ماڵەكەی بەڕووی پێشوازیكردن لە سیاسییەكان داخستوە، ئەمەش وەكو ناڕەزایەتییەك بەرامبەر بە شكستی چینی دەسەڵاتداری عێراق لە ڕوبەڕووبونەوەی گەندەڵی و چاككردنی دۆخی خزمەتگوزارییە گشتییەكان.  كۆبوونەوەی سبەینێ و یەكلابوونەوەی مالیكی كشانەوەی سودانی و، بێدەنگی مەرجەعیەتی باڵای شیعەكان لە پرسی دیاریكردنی كاندیدی سەرۆك وەزیران وایكردووە ئێستا نوری مالیكی بە تەنیا وەكو كاندید لە گۆڕەپانەكەدا بمێنێتەوە.  بەقسەی سەرچاوەكان لەناو چوارچێوەی هەماهەنگییەوە، بڕیارە سبەی ئێوارە جارێكی تر لایەنەكانی چوارچێوە كۆبوونەوە بەمەبەستی بەلاداخستنی تەواوەتی پرسی كاندیدكردنی نوری مالیكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران، ئەگەر تا ئەوكاتە هیچ یەكێك لە لایەنە شیعەكان ناڕەزایەتی نیشان نەدەن، كاندیدكردنی مالیكی تێدەپەڕێنرێت و بە فەرمی رادەگەیەنرێت، خۆئەگەر ئەمە رووینەداو ناڕەزایەتی هەبوو؛ ئەوكاتە چوارچێوەی هەماهەنگیی گفتوگۆ لەسەر چارەسەرێكی تری واقعی دەكات بۆ كۆتایهێنان بە مشتومڕی كاندیدی سەرۆك وەزیران.   ئەمە لەكاتێكدایە، بەرپرسانی ئیئتیلافی دەوڵەتی یاسا لە دوێنێ شەوەوە كەوتونەتە پیرۆزبایكردن بەبۆنەی كاندیدكردنەوەی نوری مالیكی بۆ ویلایەتی سێیەمی پۆستی سەرۆك وەزیران، بەبێ ئەوەی چاوەڕوانی ئەوە بكەن چوارچێوەی هەماهەنگیی بە فەرمی راگەیەندراو دەربكات و كاندیدی خۆی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران رابگەیەنێت، پۆستێك كە بەگوێرەی نەریتی سیاسی داكەوتووی عێراقی دوای سەددام، پشكی پێكهاتەی شیعەیە وەكو گەورەترین پێكهاتەی عێراق.  بۆچی سودانی كشایەوە؟ بڕیاری كشانەوەی محەمەد شیاع سودانی لە خۆكاندیدكردنەوەی بۆ ولایەتی دووەمی پۆستی سەرۆك وەزیران، كتوپڕو چاوەڕوان نەكراو بوو، بەوپێیەی ئیئتیلافەكەی (ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدان) براوەی یەكەمی هەڵبژاردن بوو، خۆشی بەفەرمی ئەوەی راگەیاندوو دەیەوێت لە ویلایەتی دووەمدا ئەو پرۆژانە تەواو بكات كە لە ویلایەتی یەكەم دەستی پێكردبوون، وەكو سەركەتوویەك لە پرۆسەی ئیدارەدانی دەوڵەت قسەی دەكرد. بەڵام بەقسەی سەرچاوە ئاگادارەكان، بڕیاری كشانەوەی سودانی دوای ژمارەیەك كۆبوونەوەی تایبەتی هاتووە لەگەڵ نوری مالیكی، ئەمەش لەچوارچێوەی پێشنیارێكی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی بۆ ئەوەی مالیكی و سودانی بتوانن لەنێوان خۆیاندا پرسی كاندیدبوون یەكلابكەنەوەو، ئەوان توشی شەرمەزاری نەكەن، ئەمەش دوای ئەوەی ژمارەی كاندیدەكانی پۆستی سەرۆك وەزیران لەناو چوارچێوەدا لە (9) كاندیدەوە كورت بووەوە بۆ (2) كاندید كە هەریەكە لە مالیكی و سودانی بوون.  سایتی (سۆمەریەنیوز)، لە شیكارییەكدا باسی لە (3) سیناریۆ كردووە سەبارەت بە هۆكاری كشانەوە كتوپڕەكەی سودانی لە بەرژەوەندی مالیكی: سیناریۆی یەكەم: متمانەی گروپە چەكدارەكان.. دڵنیایی بەرامبەر بە چەك لە یەكەم تەماشاكردندا وا دەبینرێت كاندیدكردنی مالیكی بەتەواوەتی پێچەوانەیە لەگەڵ "هەڵوەشاندنەوەی گروپە چەكدارەكان و هێشتنەوەی چەك بە تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا"، ئەمە بەوپێیەی نوری مالیكی وا دەبینرێت نزیكە لە گروپە چەكدارەكان و پشتیوانی لایەنە شیعەكانی چوارچێوەی هەماهەنگییە، بەڵام لەڕاستیدا لەم قۆناغە هەستیارەدا گروپە چەكدارەكان و هاوكێشەی سیاسی شیعەكان بە تەنیا لەبەردەم دوو بژاردەدایە، یەكەم: بەریەككەوتنی راستەوخۆ لەگەڵ ئەمریكاو گوێنەگرتن بۆ بۆچوون و خواستەكانی واشنتۆن، كە ئەمەش سەرچڵییەكی گەورەیەو بەر لە قسەكردن لەسەر لێكەوتە ئەمنییەكانی تری، یەكەمین قوربانی ئەم بڕیارە ئابوری عێراق دەبێت، بەڵام بژاردەی دووەم بریتییە لە ملكەچبووون بۆ خواستەكانی ئەمریكا سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی گروپە چەكدارەكان و هێشتنەوەی چەك بە تەنیا لەدەستی دەوڵەتدا، رەنگە گروپەكان ئەم بژاردە قبوڵ بكەن لەپێناو رزگاركردنی هاوكێشە سیاسییەكەدا، بەڵام ئەوكاتە پێویستیان بە سەرۆكی حكومەتێك دەبێت كە "متمانەی پێبكەن"، دەستبەردابوونی گروپەكان لە چەك و پاشەكشێكردنیان و تەنانەت بەشدار نەبوونیان لە حكومەت و وەزارەتەكان، رەنگە دەرفەتی ئەوە بە سەرۆكی داهاتووی حكومەت بدات بەتەواوەتی لاوازیان بكات، بۆیە پێویستیان بە سەرۆك وەزیرانێكە كە متمانەیان پێی هەبێت، ئەمەش یەكەمین بژاردەیە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگیی كە وای لێدەكات مالیكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران هەڵبژێرێت، چونكە ئەو تاكە كەسە رەنگە بتوانێت بە "لێكتێگەیشتن" نەك بە "پێكدادان" چەك لە گروپە چەكدارەكان بسەنێتەوە، بەوپێیەی متمانەیان بە ئەو هەیە.  سیناریۆی دووەم: تەنگژەی ئابوری زانراوە یەكێك لەو پرسە زەق و نیگەرانكەرەكان كە روبەڕووی حكومەتی ئایندەی عێراق دەبێتەوە تەنگژەی ئابوری و پاشەكشێی نرخی نەوتە، بۆیە حكومەتی ئایندە لە ئێستاوە وەكو "حكومەتی تەنگژەكان نەك حكومەتی خۆشگوزەرانی" تەماشا دەكرێت، ئەمەش بەواتایە دێت كە خەرجییەكان دەبێت كەمبكرێنەوەو باج و رسومات بسەپێندرێت و، زۆرێك لە پرۆسەی خەرجییەكان رابگیرێن یاخود پاڵپشتی بۆ زۆرێك لە بوارەكان كە پەیوەندی راستەوخۆیان بە ژیانی هاوڵاتیانەوە هەیە رابگیرێن. لەبەرئەوەی لەم ماوانەی دوایدا سودانی بەوە ناسراوە بەرەو ئاڕاستەی سەپاندنی باج و رسومات دەڕوات، بۆیە بەردەوامبوونی لەسەر سەپاندنی بڕیاری توندتری ئابوری، ئاستی رەتكردنەوەی زیاتر دەكات، لێرەوە چوارچێوەی هەماهەنگیی دەزانێت رزگاركردنی حكومەتی ئایندە واتا نابێت سودانی بمێنێتەوە كە ناچارە بڕیاری توندتری ئابوری دەربكات، بەڵام دەكرێت هەمان بڕیارە ئابورییەكانی سودانی لەلایەن مالیكییەوە دەربكرێت؛ كە بە "بەخشندەیی" ناسراوە لە خەرجكردن لە ماوەی حوكمڕانییەكەیدا، ئەوەش بەهۆی بەرزی نرخی نەوت لەو سەردەمەدا، بۆیە هەر باجێك كە مالیكی بیسەپێنێت شەقام وەكو بڕیاری "بەئەنقەست" تەماشا ناكات، بەڵكو وادەبینێت بڕیارێكی پێویستەو دەبێت بدرێت.  سیناریۆی سێیەم: مانۆڕێكی سیاسی سازشكردنی سودانی لە بەرژەوەندی مالیكی لەلایەكی ترەوە وا تەماشادەكرێت مانۆڕێكی سیاسی بێت، بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی خۆی لابدات لەسەر هەر جۆرە ئەگەرێكی دروستبوونی بنبەستی سیاسی، بەڵام سودانی سورە لەسەر ئەوەی پۆستی سەرۆك وەزیران نابێت بچێت بۆ "كاندیدی یەكلاكەرەوە"، ئەم باوەڕەش لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیدا هەیە كە پێیوایە قۆناغەكە پێویستی بە سەرۆك وەزیرانێكی "ئەزمونكراو" هەیە نەك كەسایەتییەكی نوێ كە هەوڵ بدات بەختی خۆی تاقیبكاتەوە، بۆیە سودانی سورە لەسەر ئەوەی پۆستی سەرۆك وەزیران بدرێت بە كەسێك كە كوتلەی سیاسی هەبێت نەك كاندیدی تر، لەپێناو دەربازبوون لە بنبەست سازشی بۆ مالیكی كردووە، بەڵام لەبەرامبەردا چوارچێوەی هەماهەنگیی خستوەتە بەرامبەر هەڵوێستی پێشووی مەرجەعیەتی باڵای ئاینی لەدژی مالیكی "ئەزمونكراو ئەزموون ناكرێتەوە"، هەروەها چوارچێوەی خستوەتە بەرامبەر رەوتی سەدریش "كە نەیاری مالیكین"، ئەمە سەرباری رای كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و هەندێك لە هاوبەشەكانی عێراق بەتایبەتیش هەندێك لە هێزە سوننەكان كە هەڵوێستی نەرێنییان هەیە بەرامبەر بە مالیكی، جگە لە هەندێك چین و توێژی كۆمەڵگە كە هەمان تێڕوانینیان هەیە.  پێدەچێت ئەم مانۆڕە ئامانج لێی ئەوە بێت، بنەمای "سەرۆك وەزیران بۆ ئەوانەی كە كوتلەی سیاسییان هەیە" بچەسپێنێت و، دەرگا لەبەردەم كاندیدی "التسویە" دابخات، دواتر ئەگەر مالیكی سەركەوتوو نەبوو لە بڕینی ئەم بەربەستانە، ئەوكاتە چوارچێوەی هەماهەنگیی ناچار دەبن بگەڕێنەوە بۆ سودانی؛ بەوپێیەی ئەوەی لەسەر شانی بووە كردویەتی و سازشی بۆ مالیكی كردووە، بەڵام دۆخەكە رێگەی بە مالیكی نەداوە. 

درەو: ماڵپەڕی "ئەلمۆنیتۆر"ی ئەمریکی دەڵێت: کۆبونەوەی ئەم دواییەی حکومەتی سوریاو هێزەکانی سوریای دیموکرات لە دیمەشق بە شکست کۆتایی هات، ئەوەش بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ڕێگەی بۆ ئەو پێكدادانە سەربازییە خۆشکرد کە لە گەڕەکەکانی حەلەب روویدا. راپۆرتەکە ئاماژەی بە رۆڵی يەكلاكەرەوەى ئەسعەد شەیبانی، وەزیری دەرەوەی سوریا كردووە لە پەكخستنی دانوستانەکان و شكستهێنانی. بەگوێرەی راپۆرتەکە "ئەلمۆنیتۆر"، کۆبونەوەکە کە رۆژی 4ی 1 بە سەرپەرشتی ئەمەریکا بەڕێوەچوو، شاندێکی کوردی بە سەرۆکایەتی مەزڵوم کۆبانی لەگەڵ مورهەف ئەبو قەسرە، وەزیری بەرگری سوریا کۆکردەوە و فەرماندەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی جەنەڕاڵ کیڤن لامبێرت ئامادەی بووە. هەرچەندە دانوستانەکان بە شێوەیەکی ئەرێنی دەستیپێکرد، تیایدا لێکتێگەیشتنی سەرەتایی كرا سەبارەت بە یەکخستنی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) لە سوپای سوریا، لە ڕێگەی پێکهێنانی فیرقەو لیوا بە سەرۆکایەتی کورد، کەشوهەوای کۆبونەوەکە لە ناکاو گۆڕا. سەرچاوە ئاگادارەکان رایانگەیاندووە: ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوە لەقۆناغێكی پێشكەوتووی دانیشتنەکاندا چووەتە ژووری کۆبونەوەکەو داوای لە ژەنەراڵە ئەمریکییەکە و تیمەکەی کردووە بچنە دەرەوە، پاشان لەناکاو کۆتایی دانیشتنەکەی راگەیاندووەو وادەی دانیشتنەکەی بۆ كاتێكی تر دواخستووە. هەروەك حکومەتی سوریا رەتیکردەوە بەیاننامەیەکی هاوبەش دەربکات و ئەوەی پێیگەیشتوون بەڵگەدار بکرێت، کە هێزەکانی سوریای دیموکرات بە ئاماژەیەک داناوە بۆ پاشەکشەی دیمەشق لە لێکتێگەیشتنە سەرەتاییەکان. کاربەدەستانی کورد هەڵسوکەوتی شاندەکەی سوریایان بە تایبەتی دەستێوەردانەکەی شەیبانی بە نامۆ وەسف کردوەو بڕیارەکەی بە كرداری کۆتایی بە پرۆسەی دانوستانەکان هێنا، ئەوەش وایکرد سەرهەڵدانی پێکدادانەکان دوای چەند رۆژێک لە حەلەب پێشبینی كراوبێت. هەسەدە شەیبانی تۆمەتبار کرد به جوڵانەوە بەگوێرەی رێنماییەکانی تورکیا، بەتایبەت كە ئەنكەرە هەر دەقێك رەتدەكاتەوە كە هەسەدە وەك قەوارەیەكی رێكخراو بهێڵێتەوە. راپۆرتی ماڵپەڕە ئەمریكییەكە دەشڵێت: تیۆری زاڵ لای بەرپرسانی کوردی سوریا ئەوەیە کە هێرش بۆ سەر حەلەب چەند مانگێک بوو بە پشتیوانی ئەنكەرە پلانی بۆ دانرابوو، تورکیا لە مێژە داوای کشانەوەی هەموو هێزەکانی سەر بە هەسەدەی كردبوو لەناوچەكانی رۆژئاوای فورات، لەنێویاندا شاری حەلەب. ئەلمۆنیتۆر بەو ئەنجامە گەیشتووە کە دەستێوەردانی شەیبانی خاڵی یەكلاكەرەوە بوو بۆ لەباربردنی دەرفەتێک كە نزیكبوو بگەنە چارەسەرێكی سیاسی و، سەرلەنوێ‌ دەرگای لەبەردەم بژاردەیەکی سەربازی کردەوە، لەسەر حیسابی هاوڵاتیانی مەدەنی و سەقامگیری.

درەو: ئیدارەی خۆسەری باکورو رۆژهەڵاتی سوریا سەبارەت بە رووداوەکانی گەڕەکی شێخ مەقسودو ئەشرەفیە لە  بەیاننامەیەکدا بۆ ڕای گشتی: 🔹 گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییەی حەلەب کەوتە بەر هێرشێکی سەربازی لە چوارچێوەی پلانێکی تورکیاو بە پاڵپشتی بێدەنگی زلهێزە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان.  🔹ئەم هێرشە ئەڵقەیەکی نوێيە لە زنجیرە کۆمەڵکوژییەكان كە دژی دانیشتوانی کەنارەکانی سوریاو خەڵکی پارێزگای سوەیدا ئەنجامدراون. 🔹ئەم هێرشە بۆ ماوەی شەش رۆژی لەسەریەک بەردەوام بوو،  لە بنەڕەتدا هێرشێکی نێودەوڵەتی بوو بۆ سەر دوو گەڕەکی نیشتەجێبوون. 🔹 هەزاران ئەندامی گروپە چەکدارەکان لەناویاندا ئەندامانی داعش بەشدارییان لە هێرشەکەدا کرد، لەبەرامبەر چەند سەد کارمەندێكی  هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ. 🔹شەڕێکی نایەکسان بوو لە هەموو ڕوویەکەوە، دوور بوو لە بەها مرۆیی و ئەخلاقییەکان و یاسا دانپێدانراوەکانی جەنگ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. 🔹هەڤاڵانمان لە هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ بە بەرخۆدانێکی مێژوویی و قارەمانانە روبەڕوی ئەم دەستدرێژییە بوونەتەوە و بەرگرییان لە خەڵکی سڤیل و گەلەکەمان لە هەردوو گەڕەکەکەدا کرد. 🔹قارەمانەكانمان بەرزترین واتاكانی فیداكاری و قوربانیدانیان نەخشاند. 🔹فەرماندە زیاد و ئازاد دڕەندەترین هێرشەکانیان شکاندو بە ئیرادەیەکی پۆڵاینەوە سەرکردایەتی بەرخۆدانیان کرد، تا دەگاتە هەڤاڵانمان هاوار، دلبیرین، ڤیان، فرشین، رۆژبین، و دەنیز، کە بە کردەوەی فیداکارییەکانیان بەرزترین پلەی پابەندبوونیان بە بەهاو دۆزی گەلەکەیان بەرجەستە دەکرد. 🔹قوربانیدانەکانیان بۆ هەمیشە لە ویژدان و هزری گەلەکەماندا بە نەمری بمێنێتەوە. 🔹دەستبەسەرداگرتنی ئەو دوو گەڕەکە لەلایەن گروپە چەکدارەکان سەركەوتن نییە بەڵکو خیانەت و تاوانێکی گەورەیە لەلایەن  دەسەڵاتێکەوە کە بانگەشەی نوێنەرایەتی دەوڵەت دەکات. 🔹ئەمە دەسەڵاتێکە بانگەشەی پابەندبوون بە ئیسلامەوە دەکات، لە هەمان کاتدا جەستەی مردوو دەشوێنێتو سو كایەتی بە پێكهاتەكانی کۆمەڵگا دەكات. 🔹هەر دەسەڵاتێک پشت بە دەوڵەتێکی تر ببەستێت بۆ چەوساندنەوەی گەلەکەی خۆی، شەرعیەتی خۆی لەدەست دەدات. 🔹ئەو کۆمەڵکوژی و پێشێلکاری و سوکایەتیانەی بەرامبەر گەلەکەمان و شەهیدەکانمان دەکرێت بێ سزا ناڕوات و برینەکانیان لە ویژدانماندا زیندوو دەمێننەوە تا لێپرسینەوە لەگەڵ بەرپرسان دەکرێت. 🔹داوا لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و مافی مرۆڤ و مرۆییەکان دەکەین کە بەرپرسیارێتی خۆیان لە ئەستۆ بگرن و چاودێری بارودۆخی مرۆیی و ئەمنی لە گەڕەکی شێخ مەقسوود و ئەشرەفیە بکەن. 🔹داوای جێگیرکردنی هێزێکی نێودەوڵەتی لەو دوو گەڕەکە دەکەین بۆ ڕێگریکردن لە تاوانی زیاتر.  🔹بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی متمانە بە هێزە ئەمنییەکانی دەوڵەت، کە لەلایەن کەسانی خاوەن ئایدۆلۆژیای توندڕەو و سەر بە داعشەوە سەرکردایەتی دەکرێن. 🔹بەو پێیەی ئامانجی سەرەکی ئەم هێرشە کاریگەری گۆڕینی دیمۆگرافییە، ئێمە بانگەوازی خەڵکی خۆراگری خۆمان دەكەین لە دوو گەڕەکەکە کە لە ماڵەکانیاندا بمێننەوە، داواش لەو کەسانە دەکەین کە ئاوارە بوون بگەڕێنەوە.

‎ ‎هاوڕێ تۆفیق.  ‎بۆ بەرچاوروونی هەموو لایەک، دەسەڵاتی سەرۆکی کۆمار لە سیستەمی دەستوریی عێراقدا ،دەسەڵاتی تەشریفاتی نیە، بەڵکو کۆمەڵێک دەسەڵاتی دەستوریی و جێبەجێکاری گرنگی هەیە، مادەی (١) ی دەستوری عێراق، پێناسەی شێوەی سیستەمی دەستوری وڵاتی کردوەو دەڵێت(کۆماری عێراق یەک دەوڵەتی فیدراڵی سەربەخۆیە، خاوەنی سەروەریی تەواوە،سیستەمی حوکم تیایدا کۆماریی ،پەرلەمانیی ،دیموکراسیە،ئەم دەستورە دەستەبەری یەکپارچەیی عێراقە) بە گوێرەی ئەم مادەیە، کۆتایی بە سیستەمی سەرۆکایەتی پێشوو هاتوەو سیستەمی حوکم  گۆردراوە بۆ پەرلەمانی، لەم سیستەمەدا دەسەڵاتی سەرەکی و فراوان بۆ ئەنجومەنی وەزیران و سەرۆکی ئەنجومەنە، ئەوانەی دەڵێن لەم سیستەمەدا سەرۆکی کۆمار ، دەسەڵاتی رەمزیی و تەشریفاتیە لێکدانەوەیەکی دروست نیە. بە گوێرەی مادەی(٦٦) ی دەستور ، دەسەڵاتی جێبەجێکردنی فیدراڵ لە سەرۆکی کۆمار و ئەنجومەنی وەزیران پێکهاتووە و دەسەڵاتەکانیان بە پێی دەستوور و یاسا جێبەجێ دەکەن.ئەم مادەیە بەروونی ئەو راستیە روون دەکاتەوە کەسیستەمی پەرلەمانی رەهامان نیە، بەڵکو سیستەمێکی تێکەڵاوی پەرلەمانی نیمچە سەرۆکایەتیە، هەڵەیەکی تری باو کە دەکرێت دەڵێن سەرۆک وەزیران !هەمان مادە روونی دەکاتەوە، کە لە عێراقدا سەرۆکی وەزیران بونی نیە( رەئیسی وزەرا_بە کوردی نوسیومە بە ئەنقەست) بەڵکو سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران هەیە(رەئیسی مەجلیسی وزەرا) هەیە، ئەمە جیاوازی دەستەواژەو زمانەوانی نیە، بەڵکو جیاوازی ئەرک و رۆڵی دەستورییە. لە سەردەمی دەستوریی پاشایەتیدا،  سەرۆک وەزیران هەبوو، بەڵام لەدەستوری ئێستایا بەهیچ شێوەیەک سەرۆک وەزیران، وەکو دەسەڵاتی رەها بوونی نیە،  بەڵکو سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران هەیە. ئەمەش مانای وایە دەسەڵاتی جێبەجێکردن بۆ ئەنجومەنەو بریاردان بە کۆمەڵە و سەرۆکی ئەنجومەن یەکێکەلە ئەندامانی  ئەنجومەنی وەزیران، بێگومان بە کردوە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران هەژموونی بەسەر ئەنجومەندا کردوەو خۆی سەپاندوە، ئەمەیان پەیوەندی بەئاکاری سیاسیەوە هەیە ،بەڵام لەرووی دەستورییەوە دەسەڵاتی جێبەجێکردن بۆ ئەنجومەنی وەزیرانە، نەک سەرۆک ئەنجومەن! لەلایەکی تر ،ئەم مادەیە بەروونی و بە ئاشکرایی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی فیدراڵی روون کردۆتەوە کە  لەسەرۆکی کۆمارو ئەنجومەنی وەزیران پێک هاتوە، واتە دەسەڵاتی جێبەجێکردن دوو بەشە، سەرۆکی کۆمار خۆی بە تەنها، نەک سەرۆکایەتی کۆمار !ئەو وەختە جێگرەکانیشی  دەگرتەوە .بەڵام دەستور یەکلایی کردۆتەوە تەنها سەرۆکی کۆمار،  بەشی دووەمی دەسەڵات پێکهاتوە لە ئەنجومەنی وەزیران،  نەک خودی سەرۆک وەزیران!  ئەمەش بنەمانی دەستوریی دوانەیی جێبەجکردن بەرجەستە دەکات. لەسیستەمی پەرلەمانی رەهادا ،دەسەڵاتی جێبەجکردنی دوانەیی نیە، تەنها دەسەڵات بۆ ئەنجومەنی وەزیران، یان سەرۆک وەزیرانە و هاوبەشی تری نیە، بە کوردیی و کورتی  پوختەی کۆمەڵێک دەسەڵاتی گرنگی دەستوریی سەرۆک کۆمار دەخەینەروو:  ‎١: بە گوێرەی مادەی(٦٠)سەرۆکی کۆمار بەتەنها خودی خۆی دەسەڵاتی ئامادەکردنی پرۆژەی قانونی هەیە، ئەمە لە کاتێکدا سەرۆک وەزیران ئەو دەسەڵاتەی نیە، بەڵکو ئەنجومەنی وەزیران پێکەوە بە کۆمەڵ دەسەڵاتی ناردنی پرۆژەی قانونیان بۆ پەرلەمان هەیە، بەداخەوە لەرێگای بریاری شیکردنەوەی دادگای فیدراڵیەوە( قەراری تەفسیریی) دەروازەیەکی نادەستورییان داتاشیوە کە نابێ هیچ پرۆژەیەکی قانون کە رەهەندی دارایی هەبوو ئامادەبکرێ، جگە لە ئەنجومەنی وەزیران خۆی، بەو بیانوەی لێکەوتەیی دارایی لە پسپۆریی حکومەتە .تەنانەت پەرلەمان کە دەسەڵاتی یاسادانانە ،ئەم مافەی لێسەندراوەتە! بەڵام ئەمە مادەیەکی دەستوریی نیەو بریاری دادگای فیدراڵیەو ئەکرێ لە داهاتوودا،  دادگا هاوشێوەی زۆر بریاری تر لە قەرارەکەی پەشیمان بێتەوە.  ‎٢: بە گوێرەی مادەی(٥٤)  سەرۆکی کۆمار بانگهێشتکردنی ئەنجومەنی نوێنەران دەکات  بۆ کۆبوونەوەی یەکەم دوای پەسەندکردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکان. ‎٣: بە گوێرەی مادەی(٥٨)  سەرۆک کۆمار دەسەڵاتی هەیە وەرزی دانیشتنی پەرلەمان درێژ بکاتەوە. گرنگتر لەمە دەسەڵاتی هەیە، داوای کۆبونەوەی تایبەت و کوتوپری پەرلەمان بکات بۆ بابەتێکی دیاریکراو هەروەها دەسەڵاتی درێژکردنەوەی وەرزی یاسادانی هەیە.  ‎٤: داوای لێسەندەنەوەی متمانە لە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران بکات ‎ماددە (61 / هەشتەم – ب):دەڵێت؛  ‎سەرۆکی کۆمار دەتوانێت داواکاری بۆ لێسەندنەوە متمانە لە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران پێشکەش بە ئەنجومەنی نوێنەران بکات) ئەم دەسەڵاتە لە هیچ سیستەمێکی پەرلەمانیدا بونی نیە، بەڵکو دەسەڵاتێکی گرنگی سەرۆکی کۆمارە کە دەتوانێت داوای لێسەندنەوەی متمانە لە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران بکات و پەرلەمان ناچارو پابەندە کە داواکەی سەرۆک کۆمار بخاتە دەنگدانەوە،  بریار بۆ ئەندامانی پەرلەمانە ،کە بە زۆرینەی رەهای دەنگ،  داواکەی پەسەند بکەن ،یان رەتی بکەنەوە.  متمانەی لێ وەربگرنەوە، یان بیهێڵنەوە،  بەڵام لەرووی سیاسیەوە بۆ رای گشتی ،ئەمە چەکێکی دەستوریی بەهێزی سەرۆکی کۆمارە، لەدژی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران.   ‎بەپێچەوانەوە  بۆ لابردنی سەرۆکی کۆمار کۆمەڵێک مەرجی قورس و سەخت هەیە و  سەرۆکی کۆمار پارێزبەندی گەورەو فراوانی هەیە، بۆ لابردنی سەرۆکی کۆمار ،ئەبێت بریار لە دادگای فیدراڵی لە دژی دەربچێت، بەمەش تەواو نابێت و دەبێت پاش بریارەکە بخرێتە دەنگدانی پەرلەمانەوە بەگوێرەی مادەی(٦١) ی برگەی شەشەم (ئەلیف و با)  ‎سەرۆکی کۆمار تەنها بە زۆربەی ڕەها (٥٠ + 1)ی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران و دوای بڕی دادگای فیدراڵی باڵا، لە یەکێک لەم حاڵەتانەدا لادەبرێت: ‎ 1. شکاندنی سوێندی دەستووری ‎ 2. پێشلکردنی دەستوور ‎ 3. خیانەتی گەورە ٥: ڕاگەیاندنی جەنگ و دۆخی لەناکاو ‎ماددە (61 / نۆیەم): ‎پەسەندکردنی ڕاگەیاندنی جەنگ و دۆخی فریاکەوتن بە زۆربەی دوو سێیەک (2/3)ی ئەنجومەنی نوێنەران ئەنجام دەدرێت، بە داواکاری هاوبەش لە سەرۆکی کۆمار و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران. ‎٦: هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران ‎ماددە (64): ‎ئەنجومەنی نوێنەران بە زۆربەی ڕەها هەڵدەوەشێتەوە، یان بە داواکاری سێیەکی ئەندامان، یان بە داواکاری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و پەسەندکردنی سەرۆکی کۆمار. ‎لە کاتی هەڵوەشاندنەوەدا، سەرۆکی کۆمار بانگهێشت بۆ هەڵبژاردنە گشتییەکان دەکات لە ماوەیەکدا کە لە شەست (60) ڕۆژ زیاتر نەبێت، و ئەنجومەنی وەزیران بە مستەعفی دادەنرێت و تەنها کاروباری ڕۆژانە بەڕێوە دەبا ‎٧؛ سەرۆکی کۆمار وەک هێمای دەوڵەت و پارێزەری دەستورە، بە گوێرەی مادەی  (67): دەڵێت (سەرۆکی کۆمار سەرۆکی دەوڵەتە و هێمای یەکێتی وڵاتە، نوێنەرایەتی سەروەری وڵات دەکات و شەونخونی دەکات بۆ  پابەندبوون بە دەستوور، پارێزگاری دەکات لە سەربەخۆیی عێراق ، سەروەرییەکەی، یەکپارچەیی سەلامەتی خاکەکەی بە گوێرەی حوکمەکانی دەستور  و پارێزگاری خاکی عێراق دەکات). ‎ئەم مادەیە دەرگایەکی فراوانی کردۆتەوە بۆ دەستێوەردانی دەستوریی لەو روانگەی پارێزەری دەستورە. ئەتوانێت دەستێوەردان لە بریاری جێبەجێکردن و زۆر شتی تر بکات    ‎٨: دامەزراندن و دەرکردنی مەرسومی کۆماریی  ‎بە گوێرەی مادەی (٧٣) برگەی نۆیەم. دەسەڵاتی دەرکردنی مەرسومی کۆماری هەیە بۆ دامەزراندنی (سەرۆک و ئەندامانی دادگای فیدراڵی، داواکاری گشتی، سەرپەرشتیاری دادوەریی)ئەمەش ئەو مانایە هەڵدەگرێت کە دەتوانیت مەرسومەکەی بکێشێتەوە، کاتێک هەست دەکات دەستور پێشێلکراوە لەروانگەی پارێزەری  ‎دەستورە. ‎٩: دامەزراندنی پارێزگارەکان پێویستی بە مەرسومی سەرۆک کۆمارە. ئەمە ئەزمونکراوە لەگەڵ ئەوەی ئەنجومەنی  پارێزگا ،پارێزگاری هەڵبژراردوە، سەرۆکی کۆمار مەرسومی دەرنەکردوەو بەو هۆیەوە نەبوو بە پارێزگار.  ‎١٠: بە گوێرەی مادەی (٧٣) برگەی هەشتەم هیچ کەسێک لە سێدارە نادرێت بە ئیمزای مەرسومی کۆماریی سەرۆک کۆمار نەبێت.  ‎١١: بە گوێرەی مادەی (٧٣) برگەی ‎یەکەم ، مافی دەرکردنی لێبوردنی تایبەتی هەیە بۆ مەحکومدراوان، جگە لە چەند جۆرێکی تاوان کە مافی لێبوردنی تایبەتی نایگرێتەوە.  ١٢: بە گوێرەی مادەی (٧٣) برگەی شەشەم، کاغەزی متمانەی نوێنەرایەتی دبلۆماسی وڵاتان پەسەند دەکات. واتە هیچ باڵێوزێک ناتوانێت لێرە کاربکات ،بەبێ مەرسومی سەرۆک کۆمار.

راپۆرتی: درەو    🔹 ڤەنزوێلا ئەو وڵاتەی زۆرترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا، بووەتە قوربانی سامانە سروشتییە زۆرەکانی. ئەم زۆرییە بووەتە هۆی مسۆگەرکردنی ڕەوتی داهاتی گەرەنتی بۆ گەنجینەی دەوڵەت، هەندێکجار زیاتر لە (90%)ی داهاتەکەی پێکێناوە، ئەمەش کەرتە ئابوورییەکانی دیکەی لە وەبەرهێنان و گەشەکردن بێبەش کردبوو. 🔹 لە ساڵی 2016دا بەرهەمهێنانی نەوت گەیشتە نزمترین ئاستی لە ماوەی (23 ساڵ)دا، لە کاتێکدا هەڵاوسان بەرزبووەوە بۆ سەرووی (700%) لە ئەنجامی سیاسەتی حکومەت بۆ چاپکردنی پارە بۆ بەرپەرچدانەوەی دابەزینی داهاتی نەوت. 🔹 لە دۆسیەی ڤەنزوێلادا، سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتەیان لەناوبردووە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا خاوەنی گەورەترین یەدەگی جیهانییە. بەڵام بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ڤەنزوێلا زیاتر لە (70%) دابەزیوە ئەمە لە کاتێکدایە لە کۆتاییەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەناردەکەی ڕۆژانە (3 ملیۆن و 200 هەزار) بەرمیلی تێپەڕاندبوو.  🔹 ئێستا ڤەنزوێلا تەنها لە پلەی بیست و یەکەمی بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهاندایە و بە تێکڕا ڕۆژانە (900 هەزار) بەرمیل هەناردە دەکات.  🔹 دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا نابێتە هۆی هەڵاوسانی توند لە بازاڕەکانی نەوتی جیهانیدا. لەسەر ئەو بنەمایەی کە ساڵانێکە بەردەوامی گرژییە سیاسییەکان، کە بەرهەمهێنەرە گەورەکانی وەک ئێران، ڕووسیا و ڤەنزوێلا تێیدا بەشدارن، خۆڕاگریی بازاڕیان بۆ دۆخی ناجێگیر ڕاهێناوە. سەرەتا نەوت سەرچاوەیەکی سروشتی گرنگە بۆ ڤەنزوێلا، کە خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتی سەلمێنراوی جیهانە. دۆزینەوەی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا خاڵی وەرچەرخانێکی سەرەکی بوو، چ لە ڕووی ئابووری و چ لە ڕووی سیاسییەوە، وڵاتەکەی لە ئابوورییەکی کشتوکاڵی تەقلیدییەوە گۆڕی بۆ ئابوورییەکی کرێخۆر کە بە تەواوی وابەستەی داهاتی نەوت بوو. دەیان ساڵە کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا ناوەندی گەشەپێدانی نیشتمانی و سیاسەتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان بووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەروا لە بەرامبەر هەڵاوسانی نرخە جیهانییەکان و قەیرانی پێکهاتەیی لە بەرهەمهێنان و هەناردەکردندا ماوەتەوە، ئەمەش ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر سەقامگیری ئابووری وڵات و سیاسەتی ناوخۆیی دروستکردووە. مێژووی نەوت لە ڤەنزوێلا ڤەنزوێلاییەکان لە سەردەمی پێش کۆلۆنیالیزمدا ئاشنای نەوت و گازی سروشتی بوون، بۆ دەرمانی نەریتی و ڕووناکی و چاککردنەوەی بەلەم بەکاریان دەهێنا. لەگەڵ هاتنی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیا لە سەرەتای سەدەی 16دا، ئەم زانیارییە گواسترایەوە بۆ ئەوروپییەکان، کە لە چاککردنەوەی کەشتی و چاککردنەوەی ئامێرە سەربازییەکان بەکاریان هێنا. یەکەم هەناردەکردنی نەوتی فەرمی کە بەڵگەی لەسەرە لە ڤەنزوێلاوە، ناردنی بەرمیلێک نەوتی ڤەنزوێلایە بۆ ئیسپانیا لە ساڵی (1539) بۆ کەمکردنەوەی ئەو نەخۆشییە زراوەی کە تووشی ئیمپراتۆر کارلی پێنجەم بووە. هەرچەندە دانیشتووانی وڵاتەکە بۆ چەندین سەدە لەبارەت بوونی نەوتەوە لە ڤەنزوێلا زانیارییان هەبوو، بەڵام تا سەرەتای بیستەکانی سەدەی ڕابردوو کارەکانی هەڵکەندن بۆ بیری نەوت دەستی پێنەکرد. خوان ڤیسێنتی گۆمێز لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا (1908-1935) ئیمتیازاتی گەڕان و بەرهەمهێنان و پاڵاوتنی نەوتی بەخشی بە هاوکارە نزیکەکانی، دواتر ئەو ئیمتیازانە گواسترانەوە بۆ کۆمپانیا نەوتییە بیانییەکان کە توانای پەرەپێدانی زیاتریان هەبوو. لە 15ی نیسانی 1914 هەوڵەکان بووە هۆی دۆزینەوەی کێڵگەی مینی گراندی لە حەوزی ماراکایبۆ لە باکووری ڕۆژئاوای ڤەنزوێلا. ئەمە یەکەم کێڵگەی نەوتی وڵاتەکە بوو کە لە ڕووی بازرگانییەوە گرنگ بوو، کە خاڵی وەرچەرخانێکی سەرەکی بوو، ڕێگەی خۆشکرد بۆ ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کۆمپانیای نەوتی بیانی ڕوو لە ڤەنزوێلا بکەن، بە دوای وەبەرهێنان لە کەرتی نەوتی تازەپێگەیشتووی وڵاتەکەدا. لە نێوان ساڵانی 1914 بۆ 1917 کێڵگە نەوتییەکانی دیکە دۆزرانەوە، بەڵام جەنگی جیهانی یەکەم ئاستەنگی بۆ فراوانبوونی پیشەسازییەکە دروستکرد، چونکە کۆمپانیاکان لە کڕین و گواستنەوەی ئامێرەکانی کونکردندا تووشی کێشە بوون. سەرەڕای ئەم سنووردارکردنانە، یەکەم کارەکانی پاڵاوتنی نەوت لە کۆتاییەکانی ساڵی 1917 لە پاڵاوگەی سان لۆرێنزۆ دەستیپێکرد، کە تایبەتە بە پرۆسێسکردنی بەرهەمەکانی کێڵگەی مینی گراندە. لەم دامەزراوەیەوە یەکەم هەناردەکردنی نەوتی ڤەنزوێلا دەستی پێکرد. بۆ یەکەمجار نەوت لە ئاماری فەرمی هەناردەکردنی وڵاتەکەدا لە ساڵی 1918 تۆمارکرا کە بڕی (21 هەزار و 194) تۆن مەتری بووە. تەقینەوەی بیری ژمارە دووی بارۆسۆ لە شاری کابیماس لە ساڵی 1922دا، وەرچەرخانێکی نوێی لە مێژووی پیشەسازی نەوتی ڤەنزوێلادا تۆمارکرد. ئەم ڕووداوە سەرنجی بەرفراوانی نیشتمانی و نێودەوڵەتی بۆ خۆی ڕاکێشا و بووە هۆی لێشاوی دەیان کۆمپانیای نەوتی بیانی بۆ وەبەرهێنان لەو زەوییە دەوڵەمەندە بەو سەرچاوەیە. تا ساڵی 1928 ڤەنزوێلا بوو بە گەورەترین هەناردەکاری نەوت لە جیهاندا و تا کۆتاییەکانی 1930 خۆی وەک سێیەم گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوت لە جیهاندا لە دوای ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت جێگیر کرد و ڕۆڵی خۆی وەک بەردی بناغەی ئابووری وزەی جیهانی چەسپاند. پیشەسازی نەوت لە ڤەنزوێلا بوو بە کەرتی باڵادەستی چالاکییە ئابوورییەکان، سێبەری لەسەر هەموو کەرتە بەرهەمدارەکانی دیکە، بەتایبەتی کشتوکاڵ، کە دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. ئەم گۆڕانکارییە خێرای پێکهاتەیی کە بە چڕبوونەوەی وەبەرهێنان و سەرچاوەکان لە کەرتی نەوتدا لەسەر حیسابی کەرتە تەقلیدییەکان تایبەتمەند بوو، بووە هۆی ئەوەی کە دواتر بە "نەخۆشی هۆڵەندی" ناسرا. ئەم دیاردەیە بە زیادبوونی بەرچاوی داهاتەکانی یەک کەرت دەناسرێتەوە، هاوکات لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی دراوی نیشتمانی، ئەمەش توانای کێبڕکێی هەناردەکردنی غەیرە نەوت لاواز دەکات و کاریگەری نەرێنی لەسەر بەرهەمهێنان و کەرتەکانی دیکە دەبێت. بەرەو بە نیشتمانیکردن (خۆماڵی) لە ساڵی 1941 ئیزیاس مەدینە ئەنگاریتا بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا. یەکێک لە دەستکەوتە هەرە بەرچاوەکانی سەرۆکایەتییەکەی، پەسەندکردنی یاسای هایدرۆکاربۆنەکان بوو لە ساڵی 1943، کە نوێنەرایەتی یەکەم هەنگاوی سیاسی گەورەی دەکرد بەرەو چەسپاندنی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر کەرتی نەوتدا بە دامەزراندنی ڕێککەوتنێکی نیوە بە نیوەی قازانج لە نێوان حکومەت و کۆمپانیاکانی کارپێکردندا. ئەم چوارچێوە یاساییە بەبێ هەموارکردنەوەیەکی گەورە تا ساڵی 1976، ئەو ساڵەی پیشەسازی نەوت بە نیشتمانی کرا، کاری پێکرا. ئەمەش بە واتای گواستنەوەی خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی کۆمپانیا و سەرچاوەکان لە کەرتی تایبەتەوە بۆ دەوڵەت، جگە لە دوو پێداچوونەوەی سنووردار لە ساڵانی 1955 و 1967. لە ساڵی 1944 حکومەتی ڤەنزوێلا ئیمتیازاتی نوێی نەوتی بەخشی، ئەمەش بووە هۆی خێراترکردنی گەڕان و دۆزینەوەی کێڵگەی زیادە، ئەمەش بەهۆی زیادبوونی خواستی جیهانی لەسەر نەوت لە کاتی جەنگی جیهانی دووەم (1938-1945)دا بوو. تا ساڵی 1945 بەرهەمهێنانی نەوتی ڤەنزوێلا گەیشتە نزیکەی (ملیۆنێک) بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە یەکسانە بە نزیکەی (160 هەزار) مەتر سێجا لە ڕۆژێکدا. دوای شەڕەکە خواست لەسەر نەوتی جیهانی بەردەوام بەرزبووەوە، ئەمەش بەهۆی زیادبوونی بەرچاوی ژمارەی ئۆتۆمبێلەکان لە ئەمریکا، کە لە نێوان ساڵانی 1945 بۆ 1950 لە (26 ملیۆن)ەوە بۆ (40 ملیۆن) بەرزبووەوە. بەڵام لە ناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا، بازاڕی جیهانی وزە گۆڕانکاری بنەڕەتی بەخۆیەوە بینی، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کاریگەری چوونە ناو بازاڕی نێودەوڵەتی و زیادبوونی دابینکردن، لەگەڵ جێبەجێکردنی کۆتایی هاوردەکردنی نەوت لەلایەن ئەمریکاوە. ئەم پێشهاتانە بووە هۆی زیادبوونی دابینکردنی نەوت لە جیهاندا و دابەزینی بەرچاوی نرخی نەوت، ئەمەش تەحەددایەکی نوێی بۆ ئابووریی وابەستە بە نەوتی ڤەنزوێلا دروستکرد. لە ساڵی 1960 ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (ئۆپێک) لە نێوان دابەزینی درێژخایەنی نرخی نەوتدا دامەزرا. ئەمەش وایکرد وڵاتانی بەرهەمهێنەر و دیارترینیان ڤەنزوێلا هەوڵەکانیان یەکبخەن و سیاسەتی نەوتی خۆیان هەماهەنگ بکەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانیان. قەیرانی نەوتی ساڵی 1973 خاڵی وەرچەرخانێکی لە مێژووی بازاڕەکانی وزەی جیهانیدا تۆمارکرد، ئەمەش دوای بڕیارەکەی وڵاتانی کەنداو کە ئەندامی ئۆپێکن، بۆ بەرزکردنەوەی نرخی نەوت و سەپاندنی گەمارۆ لە وەڵامی فراوانبوونی ئیسرائیل بۆ ناو خاکە عەرەبییەکان. ئەم پێشهاتانە کاریگەری ئەرێنییان لەسەر ڤەنزوێلا هەبوو کە ڕاستەوخۆ سوودی لە بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخەکان وەرگرت، داهاتی حکومەتەکەی زیاتر لە دوو هێندە زیادی کرد. ئەم باشتربوونی دۆخی دارایییە وایکرد حکومەتی ڤەنزوێلا بتوانێت بەرنامەی گەشەپێدانی بەرفراوان دەستپێبکات، پشت بە داهاتی نەوت ببەستێت بۆ بەرەوپێشبردنی گەشەسەندنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و هەمەچەشنکردنی بنکەی بەرهەمهێنانی. بەڵام ئەم بوومەلەرزەیە بەردەوام نەبوو. ناهاوسەنگی لە بازاڕی نەوت و گەڕانەوەی زیادەی دابینکردن لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بووە هۆی دابەزینی نرخەکان، ئەمەش کاریگەری درێژخایەنی ئەم سیاسەتە گەشەپێدانانەی سنووردار کرد. بە نیشتمانیکردنی تەواوی کەرتی پیشەسازی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوتی ڤەنزوێلا پرۆسەیەکی وردە وردە بوو. پێش ڕاگەیاندنی فەرمی، کۆمەڵێک یاسا و ڕێسا پەسەند کران، کە لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەست پێدەکات، لەوانە بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی غازی سروشتی و بەهێزکردنی چاودێری حکومەت لەسەر کۆمپانیا نەوتییەکان کە لە وڵاتدا کاردەکەن. ئەم پرۆسەیە لە 1ی کانونی دووەمی 1976 بە نیشتیمانیکردنی فەرمی پیشەسازی نەوت و دامەزراندنی کۆمپانیای پێترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA) ) گەیشتە لوتکە، کە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت و گاز وەک موڵکی نیشتمانی لە ژێر سەروەری دەوڵەتدا پێسپێردرا. لەگەڵ پەسەندکردنی سیاسەتی فراوانکردنی نێودەوڵەتی لەلایەن کۆمپانیای PDVSA لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، بەتایبەتی لەڕێگەی بەدەستهێنانی پاڵاوگەکانی ئەمریکا و ئەوروپا، کۆمپانیاکە وەک یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی نەوت لە جیهاندا دەرکەوت. لەگەڵ دەستبەکاربوونی هوگۆ چاڤێز لە ساڵی 1999دا پۆستی سەرۆکایەتی ڤەنزوێلا، کەرتی نەوت کەوتە قۆناغێکی نوێ کە بە ڕۆڵی ڕاستەوخۆی دەوڵەت و تێکەڵکردنی پیشەسازی نەوت لە پرۆژەی سیاسی ڕژێمدا کە بە "شۆڕشی بۆلیڤاری" ناسراوە. ئەم قۆناغە پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی، PDVSAی لەخۆگرتبوو، کە بەشێکی بەرچاو لە سەرچاوەکانی ئاراستەی داراییکردنی بەرنامە کۆمەڵایەتییەکانی حکومەت بوو. ئەمەش کاریگەری لەسەر توانای کارکردن و وەبەرهێنانی درێژخایەنی هەبوو. ئەم کاریگەرییە لە سنووردارکردن و سنووردارکردنی گەشەپێدانی کێڵگە نەوتییە نوێیەکان دەستی بە دەرکەوتن کرد، بەتایبەتی دوای بە نیشتمانیکردنی پڕۆژە نەوتییە قورسەکان لە پشتێنەی نەوتی ئۆرینۆکۆ کە لەلایەن کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانەوە بەڕێوەدەبرا. ئەو سیاسەتانەی لەسەر بنەمای پشتبەستنێکی زۆر بە داهاتی نەوت و خەرجییە کۆمەڵایەتییە چڕەکان، ناهاوسەنگیی پێکهاتەیی لە ئابووری ڤەنزوێلادا گەورەتر کرد، لەوانەش سەرهەڵدانی یەکێک لە توندترین حاڵەتەکانی "نەخۆشی هۆڵەندی" لەسەر ئاستی جیهان. ئەم ناهاوسەنگییانە لەگەڵ ڕێژەی هەڵاوسانی بێ وێنە و کەمیی بەربڵاوی کاڵا سەرەتاییەکان و دابەزینی پێوەرەکانی ئەدای کارکردن لە کەرتی نەوتدا بوو. ئەم ڕەوتە لە سەردەمی سەرۆکایەتی نیکۆلاس مادۆرۆدا بەردەوام بوو و قووڵتر بووەوە لە ئەنجامی بەردەوامی جێبەجێکردنی هەمان سیاسەتەکان. چاڤێز هەوڵیدا ڤەنزوێلا بگەڕێنێتەوە بۆ پێگەیەکی پێشەنگ لەناو ئۆپێکدا و هەوڵە دیپلۆماسییەکانی بە تایبەتی میوانداری دووەمین کۆبوونەوەی ئۆپێک لە کاراکاس لە ساڵی 2000دا، بەشدارییان کرد لە بەهێزکردنی هەماهەنگی نێوان وڵاتانی بەرهەمهێن و پشتیوانیکردنی نرخی نەوتی جیهانی. مانگرین پیشەسازی نەوت دەهەژێنن بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیست و یەکدا تەنیا لە ئەنجامی هەوڵی دیپلۆماسی و سیاسەتی ناوخۆیی نەبووە، بەڵکو لە ژێر کاریگەری فاکتەرە جیۆپۆلەتیک و ئابوورییەکاندا بووە، دیارترینیان هێرشەکانی 11ی ئەیلولی 2001 و لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق و زیادبوونی خواست لە وڵاتانی گەشەسەندووی ئابووری وەک چین و هیندستان بوو. لەم چوارچێوەیەدا ڤەنزوێلا لە ساڵی 2002دا هەناردەکرانی نەوتی ڕاگرت، کە بووە هۆی لەدەستدانی نزیکەی (3 ملیۆن) بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە بەرهەمهێناندا. ئەم مانگرتنە کە مەبەست لێی فشارخستنە سەر چاڤێز بوو بۆ دەستلەکارکێشانەوە و داوای هەڵبژاردنی پێشوەختە، نزیکەی دوو مانگ و نیوی خایاند و بووە هۆی دەرکردنی نزیکەی (12 هەزار) فەرمانبەر، کە دڵسۆزانی حکومەت جێگەیان گرتەوە. هەر لەو ساڵەدا ئەو وڵاتە شاهیدی هەوڵی کودەتای سەربازی بوو بۆ ڕووخاندنی چاڤێز. بەڵام کودەتاکە شکستی هێنا و دوای ماوەیەکی کەم چاڤێز گەڕایەوە سەر دەسەڵات. ئەم ڕووداوانە بوونە هۆی وەستانی نزیکەی تەواوەتی بەرهەمهێنانی نەوت و بەرزبوونەوەی بێکاری بۆ زیاتر لە 20% تا مانگی ئازاری 2003. دوابەدوای کۆتایی هاتنی مانگرتنەکان، چاڤێز دەستی بە پلانی دووبارە نەتەوەسازی کرد بۆ بەهێزکردنی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی، PDVSA و باشترکردنی کارایی کارکردنی، لە هەمان کاتدا بەشێکی زیاتر لە داهاتەکانی بۆ پاڵپشتیکردنی خەرجییەکانی حکومەت و بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان تەرخانکرد. تا ساڵی 2006 پشکی حکومەت لە کۆمپانیاکە گەیشتبووە 40%، لەگەڵ ڕاگەیاندنی فەرمی پلانی زیادکردنی ئەم پشکە بەڕێژەی 20%ی دیکە لە داهاتوودا. ئیدارەی چاڤێز بەردەوام بوو لە پشتبەستنی نزیکەی تەواوی بە نەوت وەک سەرچاوەی سەرەکی داهاتەکەی، ئەمەش خراپترکردنی ئەوەی کە بە نەخۆشی سێیەمی هۆڵەندا ناسرا. پشکی داهاتی نەوت لە کۆی داهاتی حکومەت لە (51%) لە ساڵی 2000 بۆ (56%) لە ساڵی 2006 بەرزبووەتەوە، هەناردەکردنی نەوتیش لە (77%) لە ساڵی 1997 بۆ (89%) لە ساڵی 2006 بەرزبووەتەوە. ئەم پشتبەستنە زۆرە بووە هۆی دابەزینی هەناردەکردنی غەیرە نەوت و بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەڵاوسان و هەژاری و کەمی بودجە بۆ کەرتی تەندروستی و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان. هاوکات حکومەت بەردەوام بوو لە دابینکردنی پارەی ڕاستەوخۆی بەرنامەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی بە بەکارهێنانی داهاتی نەوت. لە سەردەمی سەرۆکایەتی مادۆرۆدا سیاسەتی ئابووری و نەوتی پێشوو بەردەوام بوو، ئەمەش قەیرانی ئابووری ڤەنزوێلا زیاتر قووڵتر کردەوە. لە ساڵی 2014ەوە بەرهەمهێنانی نەوت بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە بەهۆی نەبوونی بودجەی پێویست و تێکچوونی ژێرخانی پترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA))، حکومەت نەیتوانیوە پشتبەستنی وڵات بە بازاڕە تەقلیدییەکان و هاوردەکارە گەورەکانی نەوت کەم بکاتەوە. لە ساڵی 2016دا بەرهەمهێنان گەیشتە نزمترین ئاستی لە ماوەی (23 ساڵ)دا، لە کاتێکدا هەڵاوسان بەرزبووەوە بۆ سەرووی (700%) لە ئەنجامی سیاسەتی حکومەت بۆ چاپکردنی پارە بۆ بەرپەرچدانەوەی دابەزینی داهاتی نەوت. تا ساڵی 2017 کۆمپانیای پێترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA) ) نەیتوانی بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان نەوت هەناردە بکات، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە بەلەمەکانی لە کاریبیدا زەمینەسازی بکات و لە مانگی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵەدا بەرهەمهێنانی بۆ (ملیۆنێک و 863) بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزێت، کۆمپانیاکە قەرزەکانی بۆ نزیکەی (5 ملیار) دۆلاری ئەمریکی کەڵەکە بوو. کێڵگە نەوتییە سەرەکییەکانی ڤەنزوێلا ڤەنزوێلا خاوەنی هەندێک لە گرنگترین کێڵگە نەوتییەکانی جیهانە، کە بەسەر چەندین حەوزی سەرەکیدا دابەشکراون، کە لە قەبارە و بەرهەمهێنان و جۆری نەوتی دەرهێنراودا جیاوازن. ئەم حەوزانە بڕبڕەی پشتی ئابووری نەوت پێکدەهێنن و لە دیارترینیان بریتین لە: 1.    حەوزی کەنداوی ڤەنزوێلا دەکەوێتە باکووری وڵات لە ناوچەی دەریایی ویلایەتی زولیا، سەرەڕای گرنگی ستراتیژییەکەی، بەڵام بەهۆی هەڵکەوتەی لە دەریاوە، ئیستغلالکردنی سنووردار بووە. هەروەها ناوچەکە شاهیدی هەندێک ناکۆکی بووە لەگەڵ کۆڵۆمبیا بەهۆی نزیکی لە سنووری هاوبەشی دەریایی نێوان هەردوو وڵات. 2.    حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ لە ناوچەی دەریاچەی ماراکایبۆ و ڕووبەرەکەی نزیکەی (67 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، بە دڵی بەرهەمهێنانی نەوتی ڤەنزوێلا دادەنرێت، بەتایبەتی لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەکەدا، کە گرنگترین کێڵگە نەوتییەکانی لێیە. 3.    حەوزی فالکۆن درێژدەبێتەوە بەسەر ویلایەتی فالکۆن و باکووری ویلایەتی لارا، نوێنەرایەتی درێژبوونەوەی جیۆلۆجی حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ دەکات. چەندین حەوزی لاوەکی لەخۆدەگرێت و یەدەگی نەوتی بەرچاوی تێدایە، هەرچەندە ئیستغلالکردنی تاڕادەیەک سنووردار ماوەتەوە. 4.    لانۆس ئەلیانوس ئەم حەوزە سێیەم گرنگترین حەوزە لەسەر ئاستی نیشتمانی دوای حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ و حەوزی ڕۆژهەڵات. ڕووبەرەکەی نزیکەی (87 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و چەندین کێڵگەی نەوتی دیار لەخۆدەگرێت، کە هەندێکیان درێژدەبنەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کۆڵۆمبیا، ئەمەش گرنگی ستراتیژی حەوزەکە زیاتر دەکات لە ڕووی ئابووری و جوگرافییەوە. 5.    حەوزی کاریاکۆ ئەم حەوزە دەکەوێتە نێوان ویلایەتی میراندا و سوکری و ڕووبەرەکەی نزیکەی (14 هەزار) کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و بەپێی ئەنجامی گەڕانەکان بە یەدەگی غازی سروشتی بەرچاو تایبەتمەندە. 6.    حەوزی ڕۆژهەڵات ئەم حەوزە لە دوای حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ دووەم ناوچەی بەرهەمهێنەری نەوت لە ڤەنزوێلادا دووەم گرنگترین ناوچەی بەرهەمهێنەری نەوتە. ڕووبەرەکەی نزیکەی (150 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و لە ڕووی جوگرافییەوە دابەشکراوە بەسەر حەوزی ماتورین و گارکۆ. کێڵگەیەکی تێدایە کە لە جۆری نەوت و شێوازی دەرهێنانیدا جیاوازە. 7.    پشتێنەی نەوتی ئۆرینۆکۆ ڕووبەرەکەی نزیکەی (45 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و گەورەترین یەدەگی نەوتی جیهانە کە بە نزیکەی (700 ملیار) بەرمیل مەزەندە دەکرێت. ڕۆنی زۆر قورسی تێدایە کە پێشتر بۆ بەرهەمهێنانی Oremulsion بەکارهاتووە کە جۆرێکی تایبەتی سووتەمەنی پیشەسازییە کە لە تێکەڵەیەک لە ڕۆن و ئاوی زۆر قورس دروستکراوە، ئیمۆلیۆنێک دروست دەکات کە دەتوانرێت ڕاستەوخۆ لە وێستگەکانی کارەبادا بسوتێنرێت. گەمارۆی نەوتی ڤەنزوێلا لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 2025، کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا پێی نایە قۆناغێکی مەترسیدارەوە، دوای ڕاگەیاندنی گەمارۆی سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی ڤەنزوێلا کە بەرەو ڤەنزوێلا دەڕۆن یان دەردەچن لەلایەن دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاوە، کە گەمارۆی ئەمەریکایان بەسەردا سەپێنرا. بەگوێرەی سەرچاوە ڕۆژنامەوانییەکان، ئەم ڕێوشوێنە بەشێک بووە لە پەرەسەندنی گوشارەکان بۆ سەر حکومەتی مادۆرۆ، هاوکات لەگەڵ بەهێزبوونی ئامادەیی سەربازیی ئەمریکا لە ناوچەی کاریبی. ترەمپ ڕایگەیاند کە ڤەنزوێلا "بەتەواوی لەلایەن گەورەترین هێزی دەریایی لە مێژووی ئەمریکای باشووردا گەمارۆدراوە"، ئاماژەی بەوەشکرد، ڕژێمی ڤەنزوێلا ڕووبەڕووی "شۆکێکی بێ وێنە" دەبێتەوە، هەروەها تۆمەتباریشی کرد بە بەکارهێنانی داهاتی نەوت بۆ دابینکردنی دارایی چالاکییە نایاساییەکان. لای خۆیەوە حکومەتی ڤەنزوێلا ئەو ڕێوشوێنانەی ڕەتکردەوە و بە هەڕەشەیەکی ناعەقڵانی و پێشێلکردنی سەروەری وڵاتەکەی زانی. مافی تەواوی خۆی بۆ کۆنترۆڵکردنی سامانە سروشتییەکانی دووپاتکردەوە و گەمارۆدانی بە هەوڵێک بۆ دەستبەسەرداگرتنی یەدەگی بەرفراوانی نەوتی خۆی وەسفکرد. دۆخی ڤەنزوێلا لە نێوان دوو تێڕوانیندا لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا ناوەندەکانی توێژینەوە لە ئەمریا ئەو تیۆرییەیان بەرەوپێش بردووە، کە ڤەنزوێلا ئەو وڵاتەی زۆرترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا، بووەتە قوربانی سامانە سروشتییە زۆرەکانی، بە پلەی یەکەم نەوت. ئەم زۆرییە بووەتە هۆی مسۆگەرکردنی ڕەوتی داهاتی گەرەنتی بۆ گەنجینەی دەوڵەت، هەندێکجار زیاتر لە (90%)ی داهاتەکەی پێکدەهێنێت، ئەمەش کەرتە ئابوورییەکانی دیکەی لە وەبەرهێنان و گەشەکردن بێبەش کردووە. هەروەها وەک جۆرێک لە دەوڵەتی کرێخۆر کاری کردووە، ئەو داهاتەشی بەدەستهاتووە، حکومەتی ئەو وڵاتە بۆ پاداشتکردنی دڵسۆزان و سزادانی نەیاران بەکاریانهێناوە. لەم ڕووەوە پێدەچێت تیۆری "نەگبەتی سەرچاوەسروشتییەکان" سنووردار بێت لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا، بە تایبەتی ئەو وڵاتانەی سامانی سروشتییان دۆزیوەتەوە گەشەیانپێداوەو پشتیان پێ بەستووە، پێش دامەزراندنی دامەزراوە دیموکراسییەکان، کە گەرەنتی حوکمڕانی باش و شەفافیەت بکات.  لە دۆخی ڤەنزوێلادا بە تایبەتی، ڕەنگە ئەم تێڕوانینە ڕاست دەرکەوێت، ئەگەر مێژووی دوور و درێژی دەستێوەردانی ئەمریکا لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمەوە تا ئێستا، هەندێکجار بە پاساو و زۆرجار بەبێ هیچ پاساوێک. دەستێوەردانەکابی ئەمریکا بەبەرگی میدیایی بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر یان سەرکوتکردنی دیکتاتۆریەتی گرتووەتەبەر، بەڵام تاڕادەیەکی زۆر ئامانجی لابردنی ئەو ڕژێمانەبووە، کە بەیعەتیان بە ئەمریکا نەداوە و پڕۆژە نیشتمانییەکانیان لە ئامانجە ئابوورییەکانی ئەمریکا یان هەژموونی ئەمریکا لە نیوەگۆی ڕۆژئاوا دورخستووەتەوە، کە ئەمریکا بە حەوشەی پشتەوەی خۆی دەزانێ و پێی وایە نابێت هیچ زلهێزێکی دیکە لەو ناوچەیە ڕکابەری بکات. سیاسەتە ئابوورییەکان ئەمریکا بە توندی دژی ئەو سیاسەتە ئابوورییە وەستایەوە کە ڤەنزوێلا لە سەردەمی هوگۆ چاڤێز و نیکۆلاس مادۆرۆدا پەسەندیان کردبوو، کە جیاوازیەکی زۆریان هەبوو لەگەڵ سیاسەتەکانی بازاڕی ئەمریکا و لە سۆسیالیزمەوە نزیکتر بوون تا لە سیستمی سەرمایەداری. لە ساڵی (1999)ەوە حکومەتەکانی ڤەنزوێلا کۆنترۆڵی توندیان بەسەر ئابووریدا سەپاندبوو و دوژمنایەتییەکی ڕوونیان بەرامبەر بە بازاڕەکان و موڵک و ماڵی تایبەت نیشان دا. ئامانجی ڕاگەیەندراوی دەستێوەردانی حکومەت بڵاوکردنەوەی خۆشگوزەرانی و کەمکردنەوەی تێچووی ژیان بوو، بەڵام لەبری ئەوە، ئابووری ناوخۆیی غەیرە نەوتی پەکخست. لە ساڵی (1999)ەوە حکومەت کەرتە گەورەکانی ئابووریی زەوت کردووە، ئەمەش متمانەی بازرگانی و وەبەرهێنانی لەناوبردووە. زیاتر لە هەزار کۆمپانیا و چەند ملیۆن هێکتار زەوی لە کەرتەکانی کشتوکاڵ، بانکی، چیمەنتۆ، ئاسن، نەوت، بەرهەمهێنان، فرۆشتنی تاکەکەسی، پەیوەندییەکانی بە نیشتمانی کردووە. زۆربەی ئەم کۆمپانیایانە داخراون و ئەوانەی کە ماونەتەوە بە بەشێکی کەم لە توانای پێشوویان کاردەکەن. هەروەها لە ساڵی (2003)دا ڤەنزوێلا کۆنترۆڵی سەرمایە و سیستەمێکی ئاڵۆزی بۆ کڕینی دراوی بیانی سەپاند. یەک یان چەند نرخێکی فەرمی ئاڵوگۆڕ هەبوو، حکومەت پاڵپشتی کڕینی دۆلاری دەکرد، لە کاتێکدا خواست زۆر لە دابینکردن زیاتر بوو، شانبەشانی بازاڕێکی ڕەش کە نرخی ئاڵوگۆڕی بازاڕی ئازادی خۆی هەبوو، کە لەلایەن هێزەکانی بازاڕەوە دیاریکرابوو. کۆچی دوایی هوگۆ چاڤێزی سەرۆکی ڤەنزوێلا لە ساڵی 2013 هاوکات بوو لەگەڵ دابەزینی بەرچاوی نرخی نەوت کە لەو کاتەدا 80%ی داهاتی وڵاتەکەی پێکدەهێنا. نرخی بەرمیلێک نەوت لە ساڵی (2014)دا لە نزیکەی (100) دۆلارەوە بۆ نزیکەی (40) دۆلار دابەزی، ئەو وڵاتە کە بەرنامەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی بەرچاو فراوانتر کردبوو، ئامادە نەبوو بۆ ئەم شۆکە. قەرزەکانی بۆ زیاتر لە (100 ملیار) دۆلار بەرزبووەوە، ئەمەش حکومەتی ناچارکرد تەرخانکردنی دراوی بیانی بۆ هاوردەکردن زیاتر لەوە کەم بکاتەوە کە داهاتی هەناردەکردن کەمیکردووە. ئەمەش بێهودە بوو، چونکە وڵاتەکە چەند ساڵێک دواتر بە هەر شێوەیەک بێت قەرزەکانی بۆ نەدەدرایەوە، ئەمەش قۆناغێکی نائارامی و ململانێی ناوخۆیی لە نێوان حکومەت و ئۆپۆزسیۆندا هێنایە ئاراوە. سزاکانی ئەمریکا لە ساڵی (2019) ئەمریکا سەرکردایەتی هەوڵێکی نێودەوڵەتی کرد بۆ دوورخستنەوەی مادۆرۆ لە دەسەڵات دوای تەواوبوونی ماوەی شەش ساڵەی "مادۆرۆ". هەڵمەتی "زۆرترین فشار" بریتی بوو لە ناساندنی "خوان گوایدۆ" سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی وەک سەرۆکی شەرعی ڤەنزوێلا و سەپاندنی سزا بەسەر وڵاتەکە و کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی ڤەنزوێلا (PDVSA)، سزا سەرەتاییەکان ئەوەبوو سەروەت و سامانی ڤەنزوێلایان لە ئەمریکا بلۆک کرد و لە بازاڕی نەوتی ئەمریکادا بێ بەشی کرد. لەوەش گرنگتر، سزای لاوەکی دوای ساڵێک سەپێنران، هەر وڵاتێک یان کۆمپانیایەک کە مامەڵە لەگەڵ (PDVSA) بکات، کەوتە ژێر سزاکانی ئەمریکاوە. ئەم سزا لاوەکییانە بە شێوەیەکی کاریگەر ڤەنزوێلایان لە بازاڕە فەرمییەکانی نەوتی جیهانی دابڕاند و کۆمپانیای (PDVSA)ی ناچار کرد نەوتەکەی لە بازاڕی ڕەشدا بفرۆشێت، لە ڕێگەی کۆمەڵێک ناوەندەوە کە ڕێژەی قازانجێکی زۆریان لە سپیکردنەوەی نەوتی گەمارۆدراو وەرگرتبوو. کاریگەری ئەم سزایانە دەستبەجێ بوو. بەرهەمی ناوخۆیی سەرتاسەری لە ساڵی (2020)دا بۆ نزمترین خاڵ دابەزی، لە نێوان ساڵانی (2013) بۆ (2023) ئاستی ژیان لە ڤەنزوێلای دەوڵەمەند بە نەوت بە ڕێژەیەکی سەرسوڕهێنەر (74%) دابەزیوە، کە پێنجەم گەورەترین دابەزینە لە مێژووی ئابووری هاوچەرخدا. دەستێوەردانی ئەمریکا، بە تایبەتی لە ڕێگەی سزا ئابوورییەکانەوە، ڕۆڵێکی سەرەکی هەبووە لە داڕشتنی ڕێڕەوی ئابووریی ڤەنزوێلا. واشنتۆن سنووردارکردنی بۆ هەناردەکردنی نەوت و مامەڵەی دارایی و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕە جیهانییەکان سەپاند بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر حکومەتەکەی نیکۆلاس مادۆرۆ تاکو هەڵوێستی سیاسی ئەو وڵاتە بگۆڕێت. لەکاتێکدا ئەم سزایانە بەرهەمهێنانی نەوت و داهاتی دەوڵەتی کەمکردووەتەوە، بەڵام گۆڕانکاری سیاسی بەرجەستەی بەدی نەهێنا و لەبری ئەوە ئەو سەختییە ئابورییەی ڕووبەڕووی هاووڵاتیانی ڤەنزوێلا بووەتەوە، گەورەتری کرد. سووککردنی کاتی سزاکان لە ساڵی (2023)دا بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی هەناردەکردنی نەوت و تیشکێکی هیوا بۆ بوژانەوەی نەوت، بەڵام دووبارە سەپاندنەوەی سزاکان لە ساڵی (2024) جارێکی تر هیواکان بۆ خاڵی نزیک لە سفر نزیک بوونەوە، هەموو ئەم دۆخانەش ناسکی ئابووری وڵاتەکەی چەسپاندووە. لە داهاتوودا پێگەی ئەمریکا وەک هۆکارێکی گرنگ دەمێنێتەوە بۆ ئاسۆی بوژانەوەی ڤەنزوێلا، چونکە هەر بوژانەوەیەکی ڕاستەقینە پێویستی بە هەڵگرتنی بەردەوامی سزاکان و چاکسازی سیاسی و وەبەرهێنانی بەرفراوان لە کەرتی نەوتدا هەیە بەڵام ئەمەش هێشتا خاڵێکی گەرەنتی نەکراوە. بازاڕەکانی نەوت هەندێک لە چاودێران پێیان وایە پێناچێت دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا ببێتە هۆی هەڵاوسانی توند لە بازاڕەکانی نەوتی جیهانیدا. چاودێران هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ساڵانێک بەردەوامی گرژییە سیاسییەکان، کە بەرهەمهێنەرە گەورەکانی وەک ئێران، ڕووسیا و ڤەنزوێلا تێیدا بەشدارن، خۆڕاگریی بازاڕیان بۆ دۆخی ناجێگیر ڕاهێناوە، بە هاندانی ستراتیژییە بەدیلەکانی وەک زیادکردنی یەدەگی ستراتیژی و پەنابردن بۆ کڕینی بازاڕی ڕەش لە ڕێگەی کۆمپانیاکانەوە کە توانای دەربازبوونیان لە سزاکانی ئەمریکا و نێودەوڵەتی هەیە. لە دۆسیەی ڤەنزوێلادا، سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتەیان لەناوبردووە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا خاوەنی گەورەترین یەدەگی جیهانییە. بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ڤەنزوێلا زیاتر لە (70%) دابەزیوە ئەمە لە کاتێکدایە لە کۆتاییەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەناردەکەی ڕۆژانە (3 ملیۆن و 200 هەزار) بەرمیلی تێپەڕاندبوو. ئێستا ڤەنزوێلا تەنها لە پلەی بیست و یەکەمی بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهاندایە و بە تێکڕا ڕۆژانە (900 هەزار) بەرمیل هەناردە دەکات. بەپێی ئەو زانیاریانەی کە لەلایەن بلومبێرگەوە کۆکراونەتەوە، نزیکەی (750 هەزار) بەرمیل، واتە (80%)ی ئەم قەبارەیە، دەچێتە دەست کڕیارە چینییەکان. کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە مانگی ڕابردوودا تەنها نزیکەی (590 هەزار) بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ هەناردەکردن بارکردووە، لە کاتێکدا بەکارهێنانی جیهانی لە ڕۆژێکدا زیاتر لە (100 ملیۆن) بەرمیل بووە. نزیکەی 30%ی ئەم بارانە بەناو کەشتییە نافەرمییەکاندا تێدەپەڕن کە سزایان لەسەرە. سەرچاوەکان احمد السيد، النفط في فنزويلا.. أكبر مخزون من "الذهب الأسود" عالميا، الجزیرة، 28/12/2025؛ https://shorturl.at/8WirY العربي الجدید؛ فنزويلا: لعنة النفط أم ضحية العقوبات الأميركية؟ اقتصاد دولي لندن، 03 يناير 2026؛ https://shorturl.at/xVyez  

درەو: ئەمڕۆ لە ئۆفیسی دامەزراوەی میدیایی درەو ، گفتوگۆكرا لەسەرهێرشەكانی سەر "شێخ مەقسود و ئەشرەفیە... داهاتووی كورد لە رۆژئاوای كوردستان" بۆ د. سەربەست نەبی مامۆستای زانكۆو شارەزای كاروباری سوریا و رۆژئاوای كوردستان.   لە گفتوگۆكەی درەو، كە بەشێك لە نوسەران و مامۆستایانی زانكۆ و رۆشنبیران ئامادەی بوون، پرسی داهاتوو و چارەنووسی كورد لە رۆژئاوای كوردستان شیكرایەوە، كە ئایە رووداوەكانی ئەشرەفیەو شێخ مەقسود بەرەو كوێ دەڕۆن و لە كوێدا كۆتاییان دێت، ئایا سوریا تەنیا بە شێه مەقسود و ئەشرەفیەوە دەوەستێت یاخود چاوی لە كۆنترۆڵكردنی رۆژئاوای كوردستانە، توركیا چی رۆڵێكی هەیەو دەبێت لە گرژییەكانی رۆژئاوای كوردستان و بەتایبەتی شەڕی حەلەب و هێرش بۆسەر شێخ مەقسود و ئەشرەفیە.  

سیروان عوبەید - ئەرمینیا جوڵەکانی شەترەنجی زلهێزەکان لە دەوری ئێران و داڕمانی خێرای شەرعیەتی ناوخۆیی ڕژێم، پێمان دەڵێن کە کاتژمێری سفر لە تاران نزیکبووەتەوە. بێگومان کاتێک قەڵای ستەم دەلەرزێت، مژدەی ئازادی بۆ کورد دەبێتە واقیع، بەڵام هاوکات دەرگای مەترسییەکی گەورەش دەکرێتەوە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: کاتێک تەپوتۆزی هەرەسی ڕژێم دەنیشێتەوە، ئایا حزبەکانی ڕۆژهەڵات وەک هێزێکی یەکگرتوو خاوەن پڕۆژەی نیشتمانی دەچنەوە ڕۆژهەڵات و مژدەی ئازادی دەدەن بە گەلەکەیان، یان بەرژەوەندی تەسکی حیزبایەتی و پەرتەوازەیی ناوماڵی کورد دەبێتە دەرفەتێک بۆ داگیرکەران تا بتوانن دوبارە بۆ سەدەیەکی تر لەپایتەختەکانی خۆیان نەخشەی ژیانمان بۆ دابڕێژنەوە. لەکاتێکدا ئەمڕۆ جیهان زیاتر لەهەرکات باسی لەرزینی پایەکانی قەڵای ڕژێمی ستەمکاری تاران دەکات و کاتژمێری ڕژێمە مەلاییەکەی تاران نزیکە لەوەستان. بۆ ئێمەی کورد؛ هەستێکی تێکەڵ لە دڵخۆشی و دڵەراوکێ باڵی بەسەر شەقامی کوردیدا کێشاوە. لەلایەک بێگومان، وەک هەر کوردێکی نیشتمانپەروەر، دڵمان بە نەمانی ڕژێمێکی مەلایی خۆشە کە دەیان ساڵە جگە لە سێدارە، داگیرکاری، زیندان و سڕینەوەی ناسنامە، هیچی تری بۆ نەتەوەکەمان پێنەبووە. دیمەنی هەرەسی سیستەمێکی ستەمکاری لەمجۆرە کە بە خوێنی ڕۆڵەکانمان تینووە، مژدەیەکە بۆ هەموو کوردێک، بۆهەموو ئەو دایکە جەرگسووتاوانەی کە ساڵانێکە لەبەردەم زیندانەکاندا چاوەڕێی سۆراغی ئازیزانیان دەکەن. بەڵام، لە پشت ئەم دڵخۆشیەوە، ترسێکی قووڵ و بێدەنگ هەیە، کە سەرچاوەی سەرەکی لەناکۆکی و پەرت و بڵاوی ناوماڵی خۆمانەوەیە. دەپرسین: ئایا پاش نەمانی ئەم ستەمکارە، هەمان ستەمکارەکانی پێش ئەو ڕژێمە دیسان بە پشتیوانی ڕۆژئاوا دێنەوە سەر کورسی دەسەڵات کە پێشتر بەهەموو شێوازێکی نامرۆڤانە ستەمیان لە کورد کردووە و کۆمارە ساواکەی کوردیان لەناوبردووە؟ یان ئێمە وەک کورد لەڕۆژهەڵات چ پاشخانێکمان بۆ خۆمان ئامادە کردووە و بە چ پڕۆژەیەکەوە دەچینە ناو دۆخی دوای ڕووخانی ڕژێم؟ ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە مێژوو تەنها بە هاوار و خۆشی ناگۆڕێت، بەڵکو بە پلان و یەکگرتوویی دەنووسرێتەوە. بەڵام، کاتێک سەیری پەرت و شەق بوونی نێو ماڵی کورد دەکەین، ئەو دووبەرەکی و پەرتەوازەییەی نێوان پارتە کوردییەکان دەبینین، پرسیارێک کە لەمێشکی هەر کوردێکی دڵسۆز سەرهەڵدەدات ئەوەیە: ئایا حزبەکانی ڕۆژهەڵات بەو حاڵەی ئێستایان دەبێ چ پلانێکی ستراتیژی هاوبەشیان لە هەگبەدابێت کە هەم نیشتمانمان بۆ ئازاد بکات و هەم وەک قەڵغانێک بمانپارێزێت لەو باهۆزە دەرەکی و ناوەخۆییەی کە بێگومان لە پاش ڕووخانی ڕژێمی ئێستاش بەرۆکمان دەگرن؟ ئەمڕۆ وەک هەموو کوردێکی دڵسۆز، بەپەرۆش بۆ ئازادی نیشتمان و گەلەکەم، بیرم لەوە دەکردەوە؛ ئەگەر ئەمڕۆ تاران هەرەسی هێنا و ئێمە هەرئاوا کەرت و پەرت مابینەوە، چۆن دەتوانین بەرگەی ئەو هەموو پیلانە شوومە بگرین کە لەئێستاوە دراوسێکانمان بۆمانیان چنیوە؟ ئایا تفەنگی براکانمان دیسان لولەیان ڕوو لە یەکدی دەبێتەوە، یان ئەمجارە وانەیەک لە مێژوو فێر بووین؟ ئاخر ئازادی تەنها بە نەمانی دوژمن نایەتەدی، بەڵکو یەکمجار بە ڕێکخستن و ئاشتبوونەوەی نێوماڵی خۆمان دەست پێ دەکات. بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە، و بتوانین بەرگەی ئەم زریانە بگرین، نابێت تەنها سەیری ناوخۆی کوردستان بکەین. ئێمە لە بۆشاییدا ناژین؛ بەڵکو چارەنووسی ڕۆژهەڵات بەستراوەتەوە بەو ململانێیە گەورەیەی کە لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەکە تارانی گەمارۆ داوە. بۆیە، پێش ئەوەی بێینە سەر باسی نێو ماڵی خۆمان، دەبێت سەرەتا لەو گەمە مەترسیدارەی زلهێزەکان تێبگەین کە سێبەری شەڕی بەسەر ناوچەکەدا کێشاوە: ١. تاران لە نێوان بەرداشی هاوپەیمانەکان و تەماعی دراوسێکاندا: بۆ ئەوەی تێبگەین داهاتووی ئەم ناوچەیە بەرەو کوێ دەچێت، نابێت تەنها سەیری ناو تاران بکەین، بەڵکو دەبێت چاومان لەو تەپوتۆزە بێت کە زلهێزەکان و وڵاتانی دراوسێ لە دەوری ئێران دروستیان کردووە. ئێستا دۆخەکە وەک کایەکی شەترەنجی لێهاتووە کە هەمووان خۆیان بۆ ئەگەری ڕووخانی ڕژێمەکەی تاران ئامادە دەکەن و دەیانەوێت پشکی خۆیان لەم هەرەسە ببەن. ئاماژەی زۆر هەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل؛ بڕیاری یەکلاکەرەوەی خۆیان دابێت سەبارەت بە هێرشی دووەم و لێدان لە ڕژێمی مەلاکانی تاران. بە واتایەکی تر ئەوەی ئێستا دەیبینین چیتر تەنها شەڕەدەنووکی دیپلۆماسی نییە. بەڵکو پێدەچێت ئیسرائیل و ئەمریکا گەیشتبێتن بەو بڕوایەی کە ڕژێمی تاران تەنها بە فشارناگۆڕێت، بۆیە ستراتیژیی لێدان لە سەری جەستەکەیان گرتووەتە بەر. بەتایبەت ئەگەر دۆخی ناوەخۆیی ئێران بەرەو ئاڵۆزتربچێت و ئەو خۆپیشاندانەی ئێستا لە وڵاتەکە لەئارادایە بەردەوام بێت، ئەگەری هێرشی ئەمەریکا زیاتر دەکات. ئەگەریش هێرش بکرێت ئەمجارە ئامانجەکە تەنها تێکدانی چەند بنکەیەکی ئەتۆمی نییە، بەڵکو ئامانجەکە سەری مارەکە و شکاندنی شکۆی سەربازی ڕژێمە لە ناوخۆدا، تا هێزە ئەمنییەکان ورەیان بڕووخێت و کۆنترۆڵی شەقامیان بۆ نەکرێت. ئەمەریکا و ئیسڕائیل دەیانەوێ دەرفەتی تەواو بۆ خەڵکی ئێران بڕەخسێنن، تا خۆیان کۆتایی بەم دەسەڵاتە ستەمکارەی تاران بهێنن. تورکیا؛ یاریزانە چاوچنۆکەکە و مەترسییەکانی بۆ سەر کورد لەڕۆژهەڵات… لێرەدا دەبێت بە وردی سەیری جوڵەکانی ئەنقەرە بکەین. تورکیا لە هەر گۆڕانکارییەکدا لە ئێران، چاوەڕێ دەکرێت بە سێ ئاراستەی سەرەکی جوڵە بکات کە دەکرێت ئەمانە بن: ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەزموونی ڕۆژئاوای کوردستان. سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر ناوچە ئازەری نشینەکان. لەڕووی ئابووریشەوە؛ تورکیا ڕووخانی ڕژێم، وەک دەرفەتێک دەبینێت بۆ نەخشەی نوێی وزە و هەوڵدان بۆ دروستکردنی ڕێڕەوی تورکستان کە ئەگەر بۆی بچێتەسەر لەسەر حیسابی خاکی کورد بنیادی دەنێت. بۆیە لە ئەگەری ڕووخانی ڕژێمی تاران، دەستوەردانی تورکیا ئەگەرێک نیە، بەڵکو حەتمی و ستراتیژییە؛ لەو دۆخەشدا تورکیا دروستبوونی هەر بۆشاییەکی ئەمنی دەقۆزێتەوە، کە چاوەڕوان دەکرێت بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی خۆی، هێزەکانی بەرەو ناو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بجوڵێنێت یان ئاژاوەیەکی زۆر لەڕۆژهەڵات بنێتەوە. چ لەڕێگەی دروستکردنی شەڕی ناوەخۆی بێت یانیش لە ڕێگەی میلیشیاکانی و سوپاکەیەوە ناوچە سنوورییەکان و ئەو شوێنانەی کورد تێیاندا بەهێزبێت بکاتە ئامانج بەنیازی ڕێگری کردن لەدروستبوونی هەر قەوارەیەکی کوردی لە ڕۆژهەڵات کە ئامانجە سەرەکییەکەیەتی. ڕووسیا و چین؛ لەنێوان پشتیوانی ڕژێم و تەماشاکار؟  ئاستی گوشارە دەرەکی و ناوەخۆییەکانی سەر ڕژێمی تاران، پێمان دەڵێن؛ ئەمجارە دۆخەکە جیاوازە لەدۆخی خۆپیشاندانەکانی پێشوو. تەنانەت ڕووسیا و چین کە تا ئەو کاتە لەگەڵ تاراندان سوودیان هەبێت. بەواتیەکی تر، ئەگەرهێرشی ئەمەریکا هاوکاتی فراوانبوونی خۆپیشاندانەکانی ناوەخۆی ئێران، دەستپێبکات، چین و ڕووسیا، خۆیان ناکەنە قوربانی ڕژێمێک کە لە لێواری مەرگدایە. بەو پێیەی ڕووسیا ئێستا سەرقاڵی جەنگی ئۆکرانیایە و تەنها ئێران وەک کارتێکی فشار بەکاردەهێنێت. چین-یش تەنها سەیری گیرفانی خۆی دەکات ئەگەر بزانێت تاران بەرەو نەمان دەچێت، یەکەم لایەن دەبێت کە ڕێککەوتنەکانی پشتگوێ دەخات و لەگەڵ دەسەڵاتی نوێدا دادەنیشێت. ئەوەی لە ڤەنزوێلا، بەسەر مادۆڕی هاوپەیمانیاندا هات، هیچیان نەکرد. ڕاستیەک بوو لەسەر ئاستی دڵسۆزی و شێوازی سیاسەتی دەرەوەی چین و ڕووسیا، لەبەرامبەرهاوپەیمانەکانیان کاتێک دوچاری تەنگانە و هێرشی ئەمەریکا دەبنەوە. گەمەی زلهێزەکان پێمان دەڵێت کە دۆخەکە زۆر ئاڵۆزو دژوارترە بۆ ڕژێمی ئێران کە چین و ڕووسیا بۆ ماوەیەکی درێژ قووتاری بکەن، لەکاتێکدا ڕژێمەکە ڕۆژ بە ڕۆژئاگری دەرەکی لێ نزیکتر دەبێتەوە و خۆشی بەرەو داڕمانی ناوخۆیی دەچێت. ئەمەش دەکرێ دەرفەتێکی مێژوویی بێت بۆ ئازادی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان، بەڵام ئەوەی لێی دەترسیین ئەوەیە؛ ئەگەر ئێمە بەم شێوازەی ئێستا پەرتەوازە بین، تورکیا و نەیارەکانی تری کورد نەک تەنها دەرفەتەکانمان دەسووتێنن، بەڵکو دەبنە مەترسییەکی تر کە بۆ چەندین نەوە کاریگەری دەمێنێتەوە. بۆیە ڕۆژهەڵات لەناو هەموو ئەو مەترسی و کێبڕکێیە نێودەوڵەتییەدا، نابێ وەک دوورگەیەکی دابڕاو لە هاوکێشەکان دەربکەوێت. بەڵکو دەکرێ ببێتە چەقی کێشکردن بۆ هەموو نەتەوە ستەملێکراوەکانی تری ناو ئێران. وەک مۆدێلی ڕۆژئاوای کوردستان، کاتێک جیهان دەبینێت کورد خاوەنی پڕۆژەیەکی دیموکراسی وایە کە مافی بەلوچ و عەرەب و ئازەرییەکانیش لەبەرچاو دەگرێت، ئەو کات دەکرێ وەک ڕابەری گۆڕانکاری ڕاستەقینە مامەڵەمان لەگەڵ بکەن، نەک وەک کێشەیەکی لاوەکی کە تەنها لە سنوورەکاندا قەتیس مابێتەوە. ٢. ڕۆژهەڵات لە نێوان ئازادی و لەدەستدانی دەرفەتێکی مێژووییدا: کاتێک سەیری ئەو هەورە ڕەشە دەکەین کە بەسەر تارانەوەیە؛ دەبێت بزانین کە ئێمە وەک کورد تەنها تەماشاکار نین. هەر لەرینەوەیەک لە تاران، بومەلەرزەیەک لە کوردستان دروست دەکات. لێرەدا چەند ڕێگەیەک لەبەردەمماندایە کە دەبێت بۆ هەموویان پلان و تفەنگمان، ئامادە بێت. ئەگەری یەکەم: هەرەسی لەناکاوی تاران و دروستبوونی بۆشایی ئەمنی.. ئەمە ئەو کاتەیە کە هەموو شتێک تێکدەچێت؛ کاتێک هێرشی دەرەکی و ڕاپەڕینی شەقام یەک دەگرن و دەسەڵات کۆنترۆڵی نامێنێت. لێرەدا گەورەترین مەترسی بۆشایی ئەمنیە. ئەگەر پارتە کوردییەکان لەو ساتەدا وەک یەک دەست نەبن، شارەکانمان دەبنە گۆڕەپانی تاڵانی و پشێوی. کورد دەبێت لەم سیناریۆیەدا خێرا بێت؛ نابێت چاوەڕێ بکەین کەسێک لە تارانەوە پێمان بڵێت فەرموون، بەڵکو دەبێت خۆمان شارەکانمان بپارێزین و ئیدارەی بدەین. ئەگەری دووەم: شەڕێکی ناوخۆیی درێژخایەن بە واتای سووریایەکی تر.. ئەمە ترسناکترین ڕێگەیە. کاتێک ڕژێم بە ئاسانی خۆ نادات بە دەستەوە و میلیشیاکان و سوپا لە ناوچە جیاوازەکاندا بەردەوام دەبن لە شەڕ. لێرەدا کوردستان دەکەوێتە نێوان دوو بەرداش. ئەگەرهێزەکانمان یەک نەبن، دەبینە قوربانی شەڕی وەکالەت؛ واتە ڕێگەدان بەوەی هەر لایەنێکی ناوخۆیی یان دەرەکی گروپێکی کورد بەکاربهێنێت بۆ بەرژەوەندی خۆی. ئەمەش بەواتای لەدەستدانی خوێنی گەنجەکانمان دێت بۆ بەرژەوەندی تەسکی حیزبی و دەسەڵاتێک کە لە کۆتاییدا هیچمان ناداتێ. ئەگەری سێیەم: گەڕانەوەی میلیشیا توندڕەوەکان و جەنگی وەکالەت..ئ ەگەردەسەڵاتی ناوەندی لاواز بوو، ئەو گروپە چەکدارانەی کە ئێستا لە ناوچەکەدا وەک حەشدی شەعبی یان گروپە توندڕەوەکانی تر هەن، ڕەنگە بیانەوێت ئەو بۆشاییە پڕبکەنەوە. ئەوان بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی تاران یان وڵاتانی تر، هێرش دەکەنە سەرناوچە کوردییەکان. کورد لێرەدا کورد تەنها یەک بژاردەی هەیە: بەرگری نیشتمانی یەکگرتوو. نابێت لێگەڕێین کوردستان ببێتە شوێنی یەکلاکردنەوەی حیساباتی وڵاتانی دراوسێ. هەروەها، دەبێ ئەو ئەگەرەش نادیدە نەگرین؛ کودەتای جەنەڕاڵەکان و گۆڕینی ماسکەکانی ڕژێم. لەئەگەری فشارو تەنگاوی زۆر بۆسەر ڕژێم، ڕەنگە سوپای پاسداران یان بەشێکی سوپا، بۆ ئەوەی ڕێگری لە ڕووخانی تەواوەتی بکەن، یان ژێربەژێر لەگەڵ تڕەمپ ڕێکەوتنێک بکەن و کودەتا بکەن. جۆرێک لە شێواز و بەمیکانیزمی ڤەنزوێلا و لادانی مادۆڕ لەدەسەڵات. ئەگەر خەڵک ئێران ڕژێم نەگۆڕن، ڕەنگە ئەوان دەموچاوە سیاسییەکان لابەرن و خۆیان ببنە حاکمی سەربازی. بۆ کورد، لەڕاستیدا ئەمە یانی توندوتیژی زیاتر. جەنەڕاڵەکان هەمیشە بە چاوی جیاکاریی ،  نەژاپەرستییەوە، سەیری کورد دەکەن. لێرەدا نابێت کورد تەنها بە بەڵێنی درۆینەی دیموکراسی فریو بخوات، بەڵکو دەبێت لەسەر زەوی پێگەی خۆی ئەوەندە بەهێزبکات کە لەدۆخێکی وادا کودەتاچییەکانیش ناچار بن دان بە مافەکانماندا بنێن. هەنگاوە سەرەتاییەکانی کورد دەبێ چی بن؟ بۆ ئەوەی لەم باهۆزەدا نەخنکێین، دەبێت ئەم سێ خاڵە وەک " بەڵێن و سوێندی نەتەوەیی" ببینین..  یەکخستنی بڕیار: نابێت چیتر بڵێین ئەم حزبە و ئەو حزبۆکە. دەبێت ژوورێکی عەمەلیاتی هاوبەش هەبێت کە تەنها یەک بڕیار بدات. هەر حزبێک لەم کاتەدا بیر لەبەرژەوەندی خۆی بکاتەوە، خیانەتێکی مێژوویی بەرامبەر نەوەکانی ئێستا و داهاتوو دەکات. لەو دۆخەدا، دەبێت هەموو تفەنگەکان بەرەو یەک ئاراستە بن. ڕاستییەکە ئەوەیە؛ لە کاتی پشێویدا، ئەگەر دوو هێزی جیاوازی کورد لە شارێکدا بن، ئەوا جەنگی ناوخۆیی هیچ دوور نییە. دەبێت پێشمەرگە ببێتە قەڵغانی هەموو خەڵکی کوردستان بەبێ جیاوازی نەک گرووپی بچوک بچوک و بارێکی تر بەسەر نیشتمان و هاونیشتمانیاندا. پەیوەندیەکان لەگەڵ جیهان: دەبێت بەزوویی و بە یەکگرتوویی؛ بە زمانی مۆدێرن بە جیهان بڵێین و بیسەلمێنین، کە ئێمەی کورد فاکتەری سەقامگیریین نەک سەرئێشە بۆیان. بۆ ئەوەی تێبگەن کە تەنها کورد دەتوانێت ڕێگری لە تیرۆر و فەوزا بگرێت لەم ناوچەیەدا نەک خۆمان ببینە هۆکاربۆ فەوزایکی تری ناوەخۆیی خۆمان. ترسی ئێمە لەوە سەرچاوە دەگرێت؛ بەداخەوە، مێژوو پێمان دەڵێت کە کورد هەمیشە لە "دوا ساتدا" هەلەکانی لەدەست داوە. با ئەمجارە وا نەبێت. یەکگرتوویی ئێمە لەم سیناریۆیانەدا تەنها بژاردەیەک نییە بۆ باشترکردنی ژیان، بەڵکو مەرجی ئازادی و مانەوەمانە وەک نەتەوەیەکی ئاشتی و ئازادیخواز. ٣. مەترسی پەرتەوازەیی وەک ژەهرێکی بێدەنگ ئەگەر بمانەوێت بە ڕاستگۆیی سەیری دۆخی نێو ماڵی ئێستای خۆمان بکەین، دەبێت دان بەو ڕاستیە تاڵەدا بنێین، گەورەترین مەترسی کە تا ئێستا بەرۆکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە، نە تۆپخانەکانی تارانە و نە هەڕەشەی تورکیا، بەڵکو ئەو پەرتەوازەیی و پارچەپارچەبوونە ناوخۆییەیە کە وەک "کرمی ناودار" ساڵانێکە جەستەی خۆمان دەخوات. ئێستا کاتی ئەوەیە ئەم کرمە" لەناوبەرین بۆ ئەوەی ئەم مەترسیەی کە ئێستا هەیە، لە ساتەوەختی بۆشایی دەسەڵاتدا کاتێک ڕژێم کۆنترۆڵی نامێنێت، وەک بۆمبێکی تەوقیتکراو پێماندا نەتەقێتەوە و بەدەستی خۆمان ئەو دەرفەتە مێژووییەی دێتەگۆڕێ ئاگری تێبەرنەدەین. ئەگەرپێش ئەوەی دەسەڵاتی ناوەندی بڕووخێت، حزبەکانمان لەسەرمێزێکی نیشتمانی کۆنەبنەوە و هەرلایەنە و بیەوێت ناوچەیەک بۆ خۆی زەوت بکات. واتە دەرفەت دان بە دوژمن تا لەبری ئەوەی هەموو وزەکانمان دژی دوژمن بێت، لولەی تفەنگەکان ڕوو لە یەکدی بن. ئەگەر حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان بەڕاستی لە خەمی ئازادکردنی نیشتمان و گەلەکەیان بن، دەبێ لەئێستاوە نەخۆشی حیزبایەتی و عەقڵییەتی "من نەبم با کەس نەبێت" و هەوڵدان بۆ سەپاندنی ئایدۆلۆژیای حزبی بەسەر بەرژەوەندی نەتەوەییدا، چارەسەر بکەن، کە وای کردووە جەماوەریش تووشی دڵساردی ببێت. کاتێک خەڵک دەبینن حزبەکان ناتوانن لەسەر پرسی نیشتمانی ڕێکبکەون، ئەوانیش متمانەیان نامێنێت. بەدیوێکی تر بەردەوامیدان بەو پەرتەوازەییەی ئێستا دەبێتە هۆی ئەوەی کە جیهانیش پشتمان تێبکات. تەنانەت ئەمریکا و ئەوروپاش نایەنە ناو هاوکێشەیەکەوە کە لایەنی کوردی تێیدا یەک بڕیار و یەک گوتاری نەبێت. ئەوان ناچنە ژێر باری سەرئێشەی گرووپی بچوک بچوکی دابەشبوو. ئەوەش وادەکات دوژمنەکانمان دەرفەتەکە بقۆزنەوە وهەروڵاتێکی دەوروبەر بەتایبەت تورکیا و میلیشیاکان. بە واتایەکی تر، ئەمە ئەو ئەگەرە ترسناکەیە کە دەبێت لە ئێستاوە ڕێگری لێ بکەین. ئەگەر پارتەکانمان یەک نەبن، وڵاتانی ناوچەکە دێن و پارە و چەک دەدەنە لایەنە جیاوازەکان بۆ ئەوەی یەکدی تێکبشکێنن. کەواتە، پێش ئەوەی ئەمانە ڕووبدات دەبێ بپرسین: ئایا دەکرێ ئێمە لەبری ئەوەی خەریکی چارەسەری پرسی نەتەوە و بونیادنانی دەسەڵاتێکی کوردی نیشتمانی بین، ببینە کۆڵبەری بەرژەوەندی بێگانەکان لە ناو خاکی خۆماندا؟ یان کام حیزب و گرووپ و سەرکردەی چاوقایم دەتوانێ بەرپرسیاریەتی دۆڕانێکی وا گەورە و مێژوویی هەڵبگرێت؟ کە ڕێک بەواتای ئەوەیە: با خوێنی گەنجانی ئێمە بڕژێت بۆ ئەوەی ئەنقەرە یان هەر پایتەختێکی ترنەهێڵێت قەوارەیەکی کوردی سەقامگیردروست ببێت." لەبەرئەوەیە؛ لایەنەکانی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان پێویستە لەئێستاوە تێبگەن کە قۆناغی داهاتوو چیتر قۆناغی سەپاندنی ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو نییە، بەڵکو کاتی تێپەڕینە بەرەو دامەزراوەی نیشتمانی. خەڵکی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان تینووی ئەوە نین حزب و گرووپات جێگەی ڕژێم بگرێتەوە، بەڵکو چاوەڕوانی ئەنجومەنێکی باڵای نیشتمانی دەکەن کە تێیدا هەموو دەنگە جیاوازەکان و نوخبە ئەکادیمییەکان جێگەیان ببێتەوە. تەنها ئەم جۆرە ئامادەکارییە دەتوانێت متمانە بۆ شەقام بگەڕێنێتەوە و ڕێگری لە هەرەسی کۆمەڵایەتی و پیلانی دەرەکی بگرێت و گەلو نیشتمان ئازاد بکات. لێرەدا دەرمانی چارەسەر بەواتای دانانی بەرژەوەندیی نەتەوەییە لە سەرووی پیرۆزی حزبی و کەسی. هەروەک چۆن دەبێ شەقامی کوردیش فشار بخاتە سەرلایەنەکان. نابێت ڕێگە بدەین خوانەکردە مێژووی تاڵی براکوژی یان ململانێی ناوخۆیی زیانمەند لە ڕۆژهەڵات دووبارە ببێتەوە. یەکگرتوویی ئێمە لەم قۆناغەدا تەنها دروشم نییە، بەڵکو تاکە زامنی ئەوەیە کە پاش داڕمانی تاران، ڕۆژهەڵاتی نیشتمان ئازاد بێت و کورد وەک هێزێکی ڕاستەقینە بمێنێتەوە نەک وەک گرووپی پەرتەوازە کە با بەهەر لایەکدا بیەوێت بیبات. ٤. نەخشەڕێگای ڕزگاری ئەگەر دەمانەوێت بینەری سووتانی ئەو دەرفەتە مێژووییەمان نەبین و مێژوو بەسەرماندا تێنەپەڕێت، پێویستە لە قسەی ناو کۆڕ و کۆبوونەوەکان بێینە دەرێ و ئەم چوار هەنگاوە بکەینە کردار. ئەمە تەنها پێشنیارێک نییە، بەڵکو تاکە دەرچەیە بۆ ئەوەی ڕۆژهەڵات لەناو ئەو باهۆزەدا گێژەڵووکە نەیبات. یەک: بەزوویی پێکهێنانی ناوەندێکی سیاسی یەکگرتوو.. پارتە کوردییەکان دەبێت تێبگەن کە جیهان تاقەتی گوێگرتن لە دە مفاوز و دە پەیامی جیاوازی نییە. دەبێت دەستبەجێ ناوەندێکی باڵای بڕیار دروست بکرێت. کاتێک تاران دەڕوخێت، دەبێت تەنها یەک دەنگ لە کوردستانەوە بێتە دەرێ. بەو واتایەی کە بەرژەوەندی خەڵکی مەهاباد و سنە و ئیلام و کرماشان لە هەموو پەیڕەو و پڕۆگرامی حزبەکان لەپێشترو مەزنترو پیرۆزتربێت. بەبێ ئەم ناوەندە، کورد لەڕۆژهەڵات وەک کەشتییەکی بێ سوکان دەبێت لە ناو زەریایەکی تووڕەدا. دوو: هێزی پاراستنی نیشتمانی یان بەرەیەکی سەربازی کوردستانی، هەرناوێک لەمانه.. ئەمە خاڵی هەرە هەستیارە. لە کاتی داڕمانی دەسەڵاتدا، وەک لەسەرەوە باسمان کرد، ئەگەر هەر شارێک چەند هێزێکی جیاوازی تێدا بێت، مەترسی شەڕی براکوژی دروست دەکات و فەوزا دروست دەبێت. پێویستە لە ئێستاوە هەموو هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵات بەزوویی چەکدارەکانیان لەژێریەک فەرماندەییدا ئامادە بکەن و ڕێکیان بخەن. ئەرکی ئەم هێزە تەنها بەرگرییە لە خاک و خەڵک، نەک سەپاندنی دەسەڵاتی حزب. ئەگەر تفەنگەکان یەک ئاراستەیان نەبێت، ترسی ئەوە هەیە کە شەڕی ناوخۆیی و تۆڵەسەندنەوە هەموو دەرفەت و دەستکەوتەکانمان لەڕۆژهەڵات لەناوبەرێت. سێ: دیپلۆماسییەت کورد نابێت چاوەڕێ بکات زلهێزەکان بانگی بکەن، بەڵکو دەبێت خۆی بسەپێنێت. دەبێت بە جیهان بڵێین کە ئێمە بەدیلێکی ئامادەین بۆ بەڕێوەبردنی باشی ناوچەکانی خۆمان. دەبێت نیشانی بدەین کە کوردستان دەبێتە پەناگەیەکی ئارام بۆ پێکەوەژیان و دوور دەبێت لەو توندڕەوییەی کە ڕەنگە ناوچەکانی تری ئێران بۆ ماوەیەکی درێژ بگرێتەوە. ئەمە ئەو زمانەیە کە ئەوروپا و ئەمریکا لێی تێدەگەن نەک سیاسەتی حزبۆکانێ و گرووپ و میلیشیایی بچوک، کە لەڕووانگەی ڕۆژئاواوە تەنها سەر ئێشەی زیاتریان بۆ دەنێتەوە. چوار: پلانی ئیدارەدانی کاتی بەپەلە.. ئەمە ئەو خاڵەیە کە نابێ پشتگوێ بخرێت. داڕمانی ڕژێم یانی پچڕانی کارەبا، نان، سووتەمەنی و دەرمان. ئەگەر لە ئێستاوە تیمێکی شارەزا لە ئابووریناس و بەڕێوەبەران ئامادە نەبن بۆ ئەوەی کە چوونەوە ڕۆژهەڵات دەستبەجێ خزمەتگوزاریەکان بەڕێوەببەن، خەڵک تووشی نائومێدی دەبن و فەوزا دروست دەبێت. هاوکات دەرفەتی پلانگێڕی دەرەکی زیاتر دێتە پێشەوە. بۆیە دەبێت پلان هەبێت کە چۆن شارەکان بەڕێوەدەبرێن تا ئەو کاتەی دۆخەکە جێگیر دەبێت. ئەم ئیدارەدانە تەنها بە تفەنگ و هێزی سەربازی ناکرێت؛ ڕۆژهەڵات خاوەنی سوپایەکی بێدەنگە لە پزیشکان، ئەندازیاران و چالاکوانانی مەدەنی کە ساڵانێکە لەناو دڵی تەنگەژەکاندا مەشقی بەڕێوەبردنیان کردووە. ئەم هێزە نەرمە گەورەترین سەرمایەی ئێمەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لە فەوزا بگرین و نیشانی جیهانی بدەین کە کوردستان نەک هەر نابێتە لیبیا و سۆماڵێکی تر، بەڵکو دەبێتە نموونەیەکی مۆدێرن لە ئاوەدانکردنەوە وسەقامگیری لە ناوچەکەدا. هەنگاوی پێنجەم: ڕێکخستنی جەماوەر هێزی ڕاستەقینە لە دەستی خەڵکدایە نەک حزب. دەبێت پارتەکان پردێکی پتەو لەگەڵ ناوەوەی وڵات دروست بکەن؛ لەگەڵ مامۆستایان، خوێندکاران، کرێکاران و چالاکوانان. ئەگەر لە کاتی گۆڕانکارییەکاندا خەڵک و حزبەکان یەک دەست نەبن، مەترسی هەیە کە گروپە توندڕەوەکان یان دەستەو تاقمی سەربە بێگانە جڵەوی شەقام بگرنە دەست و پشێوی بنێنەوە. ڕێکخستنی جەماوەری زامنی ئەوەیە کە هەرەسی ڕژێم بەرەو ئاراستەیەکی دیموکراتی بڕوات نەک بەرەو وێرانکاریەکی تر. چونکە هەموو ڕۆژێک مێژوو دەرگای دەرفەتی وا گرینگ بەڕووماندا واڵا ناکات. ئەگەر ئەم چوار پێنج هەنگاوە نەنرێت، داڕمانی تاران لەبری ئەوەی ببێتە مژدەی ئازادی بۆ ڕۆژهەڵاتی نیشتمان، مەترسی جدیی هەیە ببێتە سەرەتایەک بۆ ململانێی ناوخۆیی و دەستوەردانی دەرەکی و تێپەڕینی دەرفەتێکی تری زێڕین کە ڕەنگە تا سەد ساڵی تریش پێینەگەینەوە. بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە کە هەموومان بپرسین: ئایا دوای هەرەسی ڕژێم، دەمانەوێت ببینە بەشێک لە چارەسەرو بەژداری لەئازادکردن و بنیادنانی نیشتمان بکەین یان بە عەقڵییەتی حزب حزبێنە دەچینە ناو گۆڕانکارییەکان و دەبینە هۆکارێک بۆ وێرانکاریەکی زیاترو دۆڕانێکی تری مێژوویی؟ ڕاستییەکە ئەوەیە مێژوو بەزەیی بە کەسدا نایەتەوە، بەتایبەت بەو لایەنانەی لەبەردەم هەڕەشە گەورەکاندا ناتوانن لە بەرژەوەندییە تەسکییەکانی خۆیان تێپەڕن. لەکاتێکدا کاتژمێری سفر لە تاران خەریکە لێ دەدات و ئەمە دوا دەرفەتە بۆ ئەوەی بیسەلمێنین کە ئێمە بکەرین نەک پاشکۆ. ئەگەر ئەمڕۆ ماڵی خۆمان ڕانەماڵین و ڕێکی نەخەین، سبەی دەبێت چاوەڕێ بکەین کەسانی تر لەبری ئێمە بڕیار لەسەر چارەنووسمان بدەن. کاتەکە کاتی بڕیاردانە، نەک چاوەڕوانی. لە کۆتاییدا، تاران چ ئەمڕۆ یان سبەی، هەرەس دەهێنێت و ئەو دیوارەی سێدارەی لەسەر هەڵچنراوە، دەڕووخێت؛ بەڵام پرسیاری گەورە ئەوەیە: ئایا پاش ڕووخانی قەڵای ستەم لەتاران، پارتەکانی ڕۆژهەڵات دەبنە مژدەی ئازادی بۆ نەتەوەکەمان، یان دەبنە بەشێک  فەوزایەکی تر؟ ئێستا کاتی ئەوەیە پارتە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات بیسەلمێنن کە لە بەرژەوەندییە تەسکییەکانی خۆیان مەزنترن. ئەگەر ئەمڕۆ ماڵی خۆمان ڕێکنەخەین، سبەی حەقی سکاڵامان لەسەر کەس نابێت کاتێک بێگانەکان جارێکی تر نەخشەی چارەنووسمان بۆ دەکێشنەوە. ڕۆژی نیشتمانی و یەکگرتنە، نەک حزبایەتی؛ مێژوو تەنها بۆ ئەوانە دەنووسرێتەوە کە ئامادەن نەخشەی داهاتووی خۆیان بە دەستی خۆیان بنووسنەوە.  

د. یوسف محەمەد سادق هێرشەکانی ئەم جارەی دەسەڵاتدارانی نوێی سوریا بۆسەر گەڕەکە کوردنشینەکانی حەلەب، مەترسیدارن. ئەم مەترسییە هەر بۆ کوردانی حەلەب نییە، بەڵکو بۆ کۆی ئەزمونی حوکمڕانیی رۆژاڤایە. چونکە ئەم هێرشانە هاوکاتە هەڵگرتنی سزا نێودەوڵەتی و ئەمریکییەکانی سەر سوریا پاش ئاسایی بونەوەی تەواوەتی حوکمڕانیی «جۆلانی»ی ئەمیری گروپێکی تیرۆرستیی پێشو و «ئەحمەد شەرع»ی سەرۆکی ئێستای سوریا و، لە هەمان کاتیش کردنەوەی دەرگای ئاسایی کردنەوەی پەیوەندیی نێوان ئەم دەسەڵاتە و ئیسـ.رائیل.  ئەوەی لە رۆژاڤا رودەدات، جگە لە رەهەندی هاوسۆزییە نەتەوەییەکەی، بەشێوەی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ کاریگەریی دەبێ لەسەر ئاسایشی نیشتیمانی و نەتەوەیی هەرێمی کوردستان و، دۆخی کورد لە ناوچە جێناکۆکەکان و، تەنانەت پێگەی هەرێمی کوردستان لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراق.   هەنگاوی کردەیی و کاریگەر و بونیاتنەر بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان و یارمەتیدانی رۆژاڤا بۆ روبەڕوبونەوەی هێرشەکان و، بەردەوامیدان بە رێچکەی ئاشتییانە بۆ جێگیرکردنی ئەزمونەکەی لەچوارچێوەی دەوڵەتی سوریا، پێویستی بە نەخشەڕێیەکی فرە ئاست و رەهەند هەیە.  یەکەم: لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان 1. گرنگە دەسەڵاتدارانی هەرێم لەڕێی ئەو پەیوەندییە دیبلۆماسییانەی لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەکە و وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا هەیانە، فشار بکەن بۆ هێنانەکایەی کۆدەنگییەکی نێودەوڵەتی بۆ راگرتنی هێرشەکان و، چارەسەری ئاشتییانەی کێشەکان لەڕێی دانوستانەوە.  2. جەخت کردنەوەی بەردەوام لەسەر دۆزینەوەی چارەسەری ناناوەندی بۆ سەرجەم پێکهاتەکانی سوریا و، بەستنەوەی دۆزی کورد بە دۆزی دروز و عەلەوی و کریستیانەکانی سوریا.  3. ئەنجامدانی پەیوەندیی بەردەوامی رەسمی و ئاشکرا و فرەئاست لەگەڵ دەسەڵاتی رۆژاڤا بۆ نیشاندانی پشتیوانیی سیاسی و مرۆیی. هەمو ئەمانەش پاساودراو و شەرعی پشتئەستور ئەبن بە بڕیاری ژمارە (24)ی ساڵی 2014ی پەرلەمانی کوردستان.  4. کردنەوەی دەرگای وتووێژ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی دیمەشق و، تەنانەت ناردنی شاند بۆ دیمەشق بەمەبەستی گەیاندنی نیگەرانی لەو پەلامارانە و، فشار بۆ راگرتنی هێرشەکان و، نیشاندانی ئامادەیی بۆ هاوکاریی کردن لە دۆزینەوەی چارەسەری سیاسی. ئەم هەڵوێستانەی هەرێم پاساودراون نەک تەنها بە دۆزی نەتەوەیی، بەڵکو بە هۆی کاریگەریی راستەوخۆی ئەو ئاڵۆزی و شەڕانە بۆسەر هەرێمی کوردستان چ لە روی ئەمنییەوە چ لە روی مرۆییەوە بەتایبەت ئاوارەبونی خەڵک ناوچەکە بۆ هەرێمی کوردستان.  5. کردنەوەی پردێکی هاوکاریی مرۆیی بەردەوام بۆ روبەڕوبونەوەی هەر پێشهاتێکی نەخوازراو.  6. لەسەر ئاستی گوتاری راگەیاندنیش، زۆر گرنگە کەناڵەکانی راگەیاندنی هەرێم، بە زمانە زیندوەکانی دنیا ستۆریی روداوەکان لەگۆشەنیگای هەرێمی کوردستانەوە بۆ رای گشتیی جیهانی بگوازنەوە. 7. لەسەر ئاستی جەماوەریش، جیا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، گرنگە بە خۆپیشاندانی مەدەنیی ئیدانەی ئەو پەلامار و هێرشانە بکرێت، بەڵام لەوە گرنگتر ئەوەیە خۆپیشاندانی گەورە لە هەولێر ئەنجام بدرێ بۆ گەیاندنی پەیام بۆ نێردە دیبلۆماسییەکان لە پایتەختی هەرێم.  دووەم: لەسەر ئاستی عێراق 1. هەرێمی کوردستان خاوەنی نوێنەرایەتییە لەسەر ئاستی هەر دو دەسەڵاتی جێبەجێ کردن و یاسادانانی فیدڕاڵ. لە ئێستادا دو پۆستی جێبەجێکاری گرنگ بەدەست نوێنەرانی هەرێمەوەیە کە ئەوانیش سەرۆککۆمار و وەزیری دەرەوەیە. گرنگە پەیامێکی رەسمیی عێراق لەڕێی یەکێک لەو دو پێگەیە سەبارەت نیگەرانی لە هێرشەکان دەرببڕدرێت. 2. فراکسیۆنە کوردستانییەکان لە ئەنجومەنی نوێنەران ئەتوانن فشار بکەن بۆ نواندنی هەڵوێست لە لایەن سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی نوێنەران. بە لانی کەم خۆیان هەڵوێستیان هەبێت و، بەهەمان شێوە جێگری دوەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران.  3. لە ئاستی کرداریش دەکرێ لەڕێی کەناڵی دیبلۆماسیی راستەوخۆی نێوان عێراق و سوریا، فشار بکرێت بۆ کۆتایی هێنان بە پەلامار و هێرشەکان و، سەرخستنی رێگای ئاشتی و دانوستان.  4. نوێنەرانی کوردستان لە ئاستی هەر دو دەسەڵاتی جێبەجێ کردن و یاسادانان و تەنانەت لە ئاستی دەزگا ئەمنی و سەربازییەکانی عێراق پێویستە کار بکەن کە عێراق پرسی کەمایەتییەکانی سوریا بکاتە فایلێکی سەرەکی لە پەیوەندییەکانی دەرەوەی دا. ئامادەیی بۆ ئەمە لە ناوەندی دیکەی عێراقیش هەیە. عێراق زیاتر لە دەوڵەتانی دیکەی هاوسنوری سوریا بەڵگەی هەیە بۆ مەترسییەکانی لە سەرهەڵدانی هەر ئاڵۆزییەک لە سوریا. سەرهەڵدانی داعش و پەلاماردان و گرتنی نزیکەی سێیەکی خاکی عێراق هێشتا کۆن نەبوە. هەروەها ئۆردوگای هۆل و زیندانییانی داعش لای هێزەکانی سوریای دیموکرات، مەلەفێکی ئەمنیی مەترسیدارە بۆ عێراق. لەهەمان کاتدا بونی کورد لە عێراق و لەناو دەسەڵاتەکانی و، چارەسەری ئاشتیانەی دۆزی کورد لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراق، پێگەی ئەم دەوڵەتە لە لەخۆگرتن (تبني) کردنی فایلی پێکهاتەکانی سوریا بەهێزتر ئەکات و، پشتیوانیی نێودەوڵەتیش بۆ عێراق دەستەبەر ئەکات و، ئەیکاتە یەکێک لەو دەوڵەتانەی کورسییان هەیە لەسەر مێزی چارەسەری کێشەکانی سوریا.  5. عێراق ئەتوانێت هەندێک پاڵنەر (حوافز)ـی ئابوریش بۆ سەرکەوتنی هەڵەکانی لەو بارەیەوە بەکاربهێنێت، بەتایبەت بەگەڕخستنی هێڵی بۆریی نەوتی بانیاس و پەیوەندیی ئابوری لەگەڵ سوریا و بەستنەوەی سوریا بە (رێگای گەشە).  سێیەم: لەسەر ئاستی رەوەندی کوردستانی و دیاسپۆرا 1. ئەنجامدانی خۆپیشاندانی گەورە لە پایتەختەکانی وڵاتانی رۆژاوا بۆ هێنانەکایەی فشاری نێودەوڵەتی لەسەر دەسەڵاتدارانی سوریا بە هەماهەنگی لەگەڵ نوێنەرایەتییەکانی رۆژاڤا و، حیزب و رێکخراوە کوردییەکانی پارچەکانی تری کوردستان.  2. ئەنجامدانی دیدار و کۆبونەوە و ناردنی پەیام لەگەڵ وەزارەتی دەرەوە و پەرلەمانی ئەو وڵاتانە لە لایەن حیزب و رێکخراو و کەسایەتییە کوردستانییەکان بۆ هەمان مەبەست.  3. هەر دو حیزبی حوکمڕانی هەرێم لە واشنتۆنی پایتەختی ئەمریکا پارەیەکی زۆر بۆ لوبی کردن سەرف ئەکەن، ئەتوانن بەشێک لە هەوڵەکانیان بۆ لۆبی کردن لە پێناو چارەسەری سیاسی و ئاشتیانە دادپەروەی دۆزی کورد لە رۆژاڤا بخەنەکار.  4. پەیوەندی گرتن لەگەڵ پێکهاتەکانی تری سوریا بەتایبەت کریستیان و دروز و عەلەوییەکان بۆ هەمانگی و کاری هابەش.  ئەم نەخشەرێگایە دەقێکی سەرەتاییە کە دەکرێ دەوڵەمەندتر بکرێت بۆ هەنگاوی کرداریی فرە ئاست و رەهەندی کاریگەر بۆ پشتیوانیی رۆژاڤا. دەربڕینی ناڕەزایی و دژوەستانەوە چاکە. بەڵام لەوە گرنگتر بونی دیدگای رونە بۆ چۆنییەتی کاریگەریی روداوەکان لەسەرمان و، ئەو مەترسی و دەرفەتانەی لەگەڵ خۆیان دەیهێنن و، چۆنییەتیی روبەرونەوەی مەترسییەکان و سودوەرگرتن لە دەرفەتەکان. ئەمە وا دەکات پارێزگاری لە هەرێمی کوردستان بکرێت و، پشتیوانی لە رۆژاڤاش بکرێت و، مەترسییەکان بگۆڕدرێن بۆ دەرفەت.