راپۆرتی: فازل حەمەرەفعەت – محەمەد رەئوف لە سلێمانییەوە هەوڵێكی نوێ بۆ لامەركەزیەتی كارگێڕی‌و دارایی دەستیپێكرد، كێشەی ئەم هەوڵە ئەوەیە لە هەموو رێگانییەوە دەچێتەوە سەر هەولێر، واتە هەولێر‌و دەسەڵاتی پارتی قەیل نەبێت هیچ ئاكامێكی نابێت، نازانرێت ئایا یەكێتی لامەركەزی دەوێت یاخود جیابونەوەی تەواوەتی لە پارتی، ساڵی 2004 كە دەستوری عێراق نوسرایەوە، نەوشیروان مستەفا داوای دەكرد هەر پارێزگایەك مافی ئەوەی هەبێت داوای هەرێمی سەربەخۆ بكات، تەنانەت ئەگەر لە بنەڕەتەوە ئەو پارێزگایە خۆی لەناو هەرێمێكیشدا بێت، مەسعود بارزانی ئەمەی قبوڵ نەبوو، بەڵام دواجار بۆچونەكەی نەوشیروان مستەفا لە دەستوردا جێگیركرا، یەكێتی كە نیگەرانە لە پارتی، دەستوری عێراقی لەبەردەمدایە بۆ جیابونەوە، كەچی پەنا بۆ ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دەبات، ئایا یەكێتی بەڕاستی دەیەوێت ئیدارەی خۆی لە پارتی جیابكاتەوە ؟ ئەگەر سلێمانی لە هەولێر جیاببێتەوە چی روودەدات ؟ خەڵك‌و خاك‌و سەرچاوەكانی داهات چۆن دابەش دەبن‌و زۆرینە لای كێ دەبێت ؟ (درەو) لەم راپۆرتەدا وەڵامی ئەم پرسیارانە دەداتەوە. پرۆژەیەك بەمردوویی لەدایك دەبێت !  چەند رۆژێكە لە سنوری قەڵەمڕەویی یەكێتییەوە پرسی لامەركەزی گەرم بوەتەوە، یەكێتی بەمدواییە جارێكی تر بابەتی كشانەوەی لە حكومەت خستوەتە سەر مێزی گفتوگۆ ناوخۆییەكانی، رەنگە ئەمە تەنیا بۆ فشار بێت لەسەر پارتی، بەتایبەتی لەكاتێكدا كە بەمدواییە پەیوەندییەكانی نێوان هەردوولا گرژی تێكەوتووە. دوێنێ ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی كە سەرۆكەكەی سەربە یەكێتییە، لیژنەیەكی پێكهێنا بۆ ئامادەكردنی پرۆژەیەكی تایبەت بە لامەركەزی كارگێڕی‌و دارایی، لیژنەكە ئەندامانی (یەكێتی، گۆڕان، پارتی، كۆمەڵ، یەكگرتوو، شیوعی) لەخۆدەگرێت. ئەم لیژنەیەك دەیەوێت پرۆژەیاسایەك ئامادە بكات كە تێدا دەسەڵاتی كارگێڕی‌و دارایی بدرێت بە پارێزگاكان، ئەم پرۆژەیە رەوانەی ئەنجومەنی وەزیران دەكرێت، ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دەیەوێت حكومەت بەبڕیارێك دەسەڵاتی دارایی‌و كارگێڕی پێبدات، سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران پارتییە، سەرباری ئەمە حكومەت (50+1) بەدەست پارتییەوەیە، تەنانەت ئەگەر نوێنەری ئەو لایەنانەش كە لە ئەنجومەنی پارێزگا داوای لامەركەزی كارگێڕی‌و دارایی دەكەن لەناو حكومەت شەڕ لەسەر دەركردنی بڕیارێكی لەوجۆرە بكەن، هێشتا ئەگەری تێپەڕینی پرۆژەیەكی لەوجۆرە سەختە، ئەگەر پارتی نەیەوێت. داواكردنی لامەركەزیەتی كارگێڕی‌و دارایی لە ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانییەوە، پرۆژەیەكە كە بەمردوویی لەدایكبووە، بەتایبەت لەم خولەی حكومەت‌و پەرلەماندا كە پارتی زۆرینەی بەدەستەوەیە. پێشتر ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی سێ جار هەوڵی لەمجۆرەی تاقیكردوەتەوە، بەڵام بێ ئاكام بووە، دووجاریان داوا لە پەرلەمان كردووە یاسای ژمارەی (3)ی ساڵی 2009ی پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان هەمواربكاتەوە بەجۆرێك دەسەڵاتی دارایی‌و كارگێڕی بە ئەنجومەنە خۆجێییەكان بدات، كۆتاجاریش لە ساڵی 2017دا بوو كە داوایەكی ئاڕاستەی حكومەت كرد بۆ ئەوەی ئەنجومەنی وەزیران بە بڕیار ئەو دەسەڵاتانە بە ئەنجومەنی پارێزگاكان بدات، ئەویش بێ وەڵام بوو، ئەمەش ئێستا دەكرێت هەوڵی چوارەمە. بێ ئاكامبوونی هەوڵە یەك لەدوای یەكەكان بۆ چەسپاندنی لامەركەزیەتی كارگێڕی‌و دارایی لە سلێمانی لەڕێگەی حكومەت‌و پەرلەمانی كوردستانەوە وادەكات هەوڵی ئەمجارەش تەنیا وەكو كارتێكی فشاری یەكێتی بۆسەر پارتی لێكبدەدرێتەوە نەك هەوڵێكی واقعی بۆ گەیشتن بە لامەركەزیەت وەكو پرسێكی گرنگ لە بەڕێوەبردندا. رێگاكانی جیابونەوەی یەكێتی لە پارتی  لەهەر ئان‌و ساتێكدا ناكۆكی هێزو لایەنە كوردییەكان بەتایبەت یەكێتی‌و پارتی توندبوبێتەوە، مەترسی دوو ئیدارەیی یەكێك بووە لەو دێوەزمانەی هەڕەشەی لە قەوارەی دانپێدانراوی سیاسی‌و ئیداری هەرێمی كوردستان كردووە. هۆكاری سەرەكیی ئەم مەترسییە بەردەوامە ئەوەیە، هەرێمی كوردستان وەكو ئەوەی لە دەرەوە دەردەكەوێت، لەناوخۆدا یەك قەوارەی یەكگرتوو نییە‌و رووبەرو داهات‌و سەرباز لەنێوان دوو حزبی سەرەكیدا دابەشبوون، بۆیە هەركاتێك ناكۆكی لەنێوان ئەو دوو هێزە رویدابێت، یەكسەر وێنە گەورەكە بەدیكراوە، كە وێنەی دابەشبوونی هەرێمی كوردستانە. بەمدواییە كە یەكێتی‌و پارتی لە هەڵمەتی هەڵبژاردن لەدژی یەكتر قسەیان كردو لە پرۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماردا ناكۆكییەكانیان گەیشتە لوتكە، ئێستاش ناكۆكییەكان لەسەر زینی وەرتێ‌و دوچاربوونەوە حكومەت بە قەیرانی دارایی جارێكی تر دۆخەكەی ئاڵۆزكردوەتەوە، لەچەندین لاوە قسەوباس لەبارەی لامەركەزیەتەوە دروستبووە، پارتییەكان بەتوندی دژی ئەم هەوڵە قسە دەكەن، رەنگە ئاگادارنەبن لەوەی ئەم هەوڵە بەتەواوەتی لەژێر كۆنترۆڵی حزبەكەیاندایە‌و تێپەڕبوونی ئەستەمە. ئەگەری گەیشتن بە لامەركەزیەتی ئیداری‌و دارایی لەدۆخی ئێستادا كارێكی ئەستەمە، ئەی رێگەی تر هەیە بۆ جیابونەوەی قەڵەمڕەوی یەكێتی لەگەڵ پارتیدا ؟ دوو هەرێمیی ! نەوشیروان مستەفا رێكخەری كۆچكردووی بزوتنەوەی گۆڕان لە چاوپێكەتنێكی تەلەفیزیۆنیدا كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ساڵی 2011، دەڵێ:" لە دەستوری عێراقدا ماددەیەك هەیە كە هەموو پارێزگایەك بەتەنیا یان لەگەڵ چەند پارێزگایەكی تردا دەتوانێت هەرێمێكی سەربەخۆ دروستبكات.. وەكو مەبدئی من لەگەڵ ئەوەم‌و پێشموایە ئەمە مافێكی ڕەوای یان حەقێكی مەشروعی هەموو پارێزگایەكە، هەر وەكو چۆن ئێمە باوەڕمان وایە هەموو میللەتێك لەدونیادا ئەبێت مافی چارنوسی هەبێت، من بڕوام وایە كە هەموو پارێزگایەكیش دەبێت مافی چارەنوسی خۆی هەبێت". ئەو ساتەی نەوشیروان مستەفا ئەو قسانەی تێدا كرد، پارتی‌و یەكێتی هەموو تەركیزیان لەسەر بەگژاچونەوەی ئۆپۆزسیۆن‌و هێشتنەوەی پێگەو نفوزی خۆیان بوو لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتیان، كە هەم بەرژەوەندی هاوبەش‌و هەم مانەوە ناچاری كردبوون باوەش بكەن بەیەكتریدا، بۆیە بزوتنەوەی گۆڕان نەیتوانی تەرویجێكی زۆر بۆ ئەو پرسە بكات، بەڵام ئێستا كە پەیوەندییەكانی نێوان یەكێتی‌و پارتی ئاڵۆزبووە‌و تیمێكی نوێ لە یەكێتیدا دەستبەكاربوون، رەنگە دۆخەكە هەندێك جیاواز بێت. دوو هەرێمی لە روانگەی نەوشیروان مستەفاوە    ناكۆكییەكەی نەوشیروان مستەفا‌و بارزانی !  ئەوەی پارێزگایەك لەچوارچێوەی هەرێمێكدا داوای جیابونەوە‌و هەرێمێكی نوێ بكات، لەدەستوری عێراقدا لەماددەی (119) جێگیركراوە. بەپێی گێڕانەوەكان، لەسەروەختی نوسینەوەی دەستوری عێراقدا لە ساڵی 2004، لەسەر ئەم بابەتە ناكۆكی لەنێوان نەوشیراون مستەفا‌و مەسعود بارزانیدا دروستبووە، ئەوكات بارزانی داوای كردووە تەنیا ئەو پارێزگایانە مافی ئەوەیان هەبێت داوای هەرێم بكەن كە خۆیان لەچوارچێوەی هەرێمدا نەبن، ئەمە بۆ رێگری بووە لەوەی یەكێتی یان هەر لایەنێكی تر لەداهاتوودا بیر لە دروستكردنی هەرێمێكی تر لەناو سنوری ئیدارەی هەرێمی كوردستان نەكەنەوە، بەڵام نەوشیروان مستەفا سوربووە لەسەر ئەوەی مافی دروستكردنی هەرێم بەو پارێزگایانەش بدرێت كە لەچوارچێوەی سنوری هەرێمێكدا رێكخراون، قسەكەی نەوشیروان مستەفا لە دەستوری عێراقدا چەسپێندرا.  هەرێمی نوێ چۆن دروستدەكرێت؟ بەگوێرەی ماددەی (119)ی دەستوری عێراق، پارێزگایەك یان زیاتر مافی پێكهێنانی هەرێمێكیان هەیە بە پشتبەستن بە داواكارییەك بۆ ئەنجامدانی راپرسی لەسەری‌، داواكارییەكە بەیەكێك لەم دوو رێگەیەوە پێشكەش دەكرێت: یەكەم: داواكاری سێیەكی (1/3)ی ئەندامانی ئەنجومەنی ئەو پارێزگایانەی كە داوای پێكهێنانی هەرێمەكە دەكەن. دووەم: لەسەر داواكاری دەیەكی (1/10)ی دەنگدەرانی ئەو پارێزگایانەی كە داوای پێكهێنانی هەرێمەكە دەكەن. بە گوێرەی ماددەی (120)ی دەستور، هەرێمەكە دەستورێك بۆخۆی دادەڕێژێت‌و هەرەمی دەسەڵاتدارێتیی هەرێمەكەو دەسەڵاتەكانی دیاردەكات لەگەڵ میكانیزمی بەكارهێنانی ئەو دەسەڵاتانە، بەمەرجێك ناكۆك نەبێت لەگەڵ دەستوری هەمیشەیی عێراقدا.  بەگوێرەی بڕگەی یەكەمی ماددەی (121)ی دەستور، دەسەڵاتی هەرێمەكان مافی پیادەكردنی دەسەڵاتەكانی یاسادانان‌و جێبەجێكردن‌و دادوەرییان هەیە، جگە لەو دەسەڵاتانەی كە تایبەتن بە حكومەتی فیدراڵەوە. بڕگەی دووەمی ئەم مادەیە باس لەوەدەكات، دەسەڵاتی هەرێمەكان مافی هەمواری جێبەجێكردنی یاسای فیدراڵییان لە هەرێمەكەدا هەیە، ئەگەر ناكۆكی یان دژیەكی لەنێوان یاسای فیدراڵی‌و یاسای هەرێمدا هەبوو لەسەر بابەتێك، كە لە سنوری ئەو دەسەڵاتانەدا نەبێت كە تایبەن بە حكومەتی فیدراڵی. بەگوێرەی بڕگەی سێیەمی ماددەی (121)ی دەستور، دەبێت لەو داهاتانەی لە حكومەتی فیدراڵیدا بەدەستدەهێنرێت، پشكێكی گونجاو بۆ هەرێمەكان تەرخانبكرێت، كە بەشی جێبەجێكردنی ئەركەكانی بكات، بە لەبەرچاوگرتنی داهات‌و پێویستییەكان‌و رێژەی دانیشتوانی. بڕگەی پێنجەمیش باسلەوەدەكات، هەرچی پەیوەندی بە بەڕێوەبردنی هەرێمەوە هەیە لەئەستۆی حكومەتی هەرێمدایە، بەتایبەتی پێكهێنان‌و رێكخستنی هێزەكانی ئاسایشی ناوخۆی هەرێم وەك پۆلیس‌و ئاسایش‌و پاسەوانی هەرێم. ئێستا روونە ئەوانەی لە سلێمانی بانگەشە بۆ جیابوونەوە لە هەولێر یاخود دەسەڵاتدارێتی پارتی دەكەن، رێگەی یاسایی بەردەمیان پەنابردنە بۆ ماددەی (119)ی دەستوری عێراق، نەك داواكردنی لامەركەزیەتی ئیداری‌و دارایی لە ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم. بارزانی: با دوو ئیدارەیی دروستبێتەوە لەسەروبەندی هەڵبژاردنی بەرهەم ساڵح بە سەرۆك كۆماری عێراق لەدەرەوەی رێككەوتنی نێوان پارتی‌و یەكێتی، هاوشێوەی ئێستا پەیوەندییەكانی نێوان پارتی‌و یەكێتی ئاڵۆزی تێكەوت. بەپێی گێڕانەوەیەكی نوسەرو رۆژنامەنوس رێبوار كەریم وەلی، ئەوكات رێبوار بە هاوڕێیەتی عارف قوربانی سەردانی مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتییان كردووە، لەو سەردانەدا نامەیەكی  كۆسرەت رەسوڵ جێگری یەكەمی ئەوكاتی سكرتێری گشتی یەكێتییان گەیاندوەتە لای مەسعود بارزانی‌و پێیان وتووە:" كاك مەسعود ئەم لێكترازانەی پارتی‌و یەكێتی دوو ئیدارەیی لێدەكەوێتەوە" لەوەڵامدا بارزانی وتویەتی"باببێت". لەدوای ریفراندۆم‌و روداوەكانی 16 ئۆكتۆبەر، دەنگۆیەكی بەهێز هەبوو هێزە شیعییەكان هانی هێزە باڵادەستەكانی سنوری پارێزگایی سلێمانیانداوە سلێمانی‌و هەڵەبجەو كەركوك بكەن بە هەرێمێكی سەربەخۆو لەزۆنی زەردی جیابكەنەوەو ئامادەیشیان دەبڕیبوو موچەی فەرمانبەرانی سنورەكە ڕەوانە بكەن. دەوترا ئێرانییەكانیش پشتیوانی ئەو تەرحەیان كردووە، بەڵام ئەم پرۆژەیە نەكەوتە سەرپێ، بەوتەی هەندێك سەرچاوە، ئەمریكاو هەندێك لە وڵاتانی خۆرئاوا لەوكاتەدا دژی دابەشكردنی هەرێمی كوردستان بوون بۆ دوو هەرێمی سەربەخۆو پشتیوانی بەهێزكردنەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستانیان كردووە. بەڵام روون نییە ئەگەر لەئێستادا گریمانەیەكی لەوشێوەیە بێتە ئاراوە، ئەمریكاو وڵاتانی خۆرئاوا جارێكی تر ڤیتۆیان دەبێت لەسەری یان بێدەنگی هەڵدەبژێرن؟ ئەگەر سلێمانی لە هەولێر جیاببێتەوە ؟ ئەگەر سلێمانی لە هەولێر جیاببێتەوە چی رودەدات، (درەو) لەم راپۆرتەدا بەوردی باسی چۆنیەتی دابەشبوونی خەڵك‌و خاك‌و داهات‌و چەكدار دەكات لەحاڵی دروستبونی هەرێمێكی نوێ لە سنوری سلێمانی‌. دێگەڵە.. سنوری دوو هەرێم  لەدوای ساڵی 1994و سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆ، سنورێكی دەستكرد بەزەبری چەك لەنێوان ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكێتی‌و پارتی كێشرا، كە بەسنوری "دێگەڵە" ناسراوە، دوای تێپەڕبونی چارەكە سەدەیەك هێشتا ئاسەواری ئەو سنورە بەتۆخی ماوەتەوەو لەگەڵ توندبونەوەی ململانێكاندا، بەتایبەت پارتی ئەم سنورە بیری خەڵك‌و هێزە سیاسییەكانی تر دەهێنێتەوە، چی بەڕێگەگرتن بێت یان سنوردارشكردنی ئەو كەسانەی كە پارتی لەسنوری نفوزیدا خۆیدا حەز بەچارەیان ناكات. لەدوای گەڕانەوەی كورد بۆ بەغدادو پەسەندكردنی دەستوری هەمیشەیی عێراق، بەدوایدا گۆڕینی تەرازوی هێز لە هەرێمی كوردستان‌و دروستبوونی ئۆپۆزسیۆنێكی بەهێز، ئەم پرسە بەجۆرێكی تر هاتەوە پێشەوە، دەستەواژە كۆنەكە "دوو ئیدارەیی" كە زیاتر وەك دەرەنجامی ململانێی چەكداری خۆی بەرجەستەكردبوو، گۆڕا بۆ دەستەواژەیەكی یاسایی بەناوی "دوو هەرێمیی"، كە لێكەوتی ململانێی سیاسی‌و هەستركردنە بەجۆرێك لەستەم‌و پەراوێزخستن‌و دابەش نەكردنی سامانی گشتی بەشێوەیەكی یەكسان‌و جیاوازیكردن لەنێوان شاروشارۆچكەكانی هەرێمی كوردستان، بەتایبەت لەڕووی خزمەت‌و ئاوەدانی‌و بوژانەوەی ژێرخانی ئابوری‌و كۆی بوارە ژیاری‌و ئیداری‌و كۆمەڵایەتی‌و سیاسییەكان.  رووبەر‌و سنور بەپێی ماددەی (53)ی دەستوری كاتیی عێراق، سنوری ئیدارەی هەرێمی كوردستان تاوەكو ئەو سنورەیە كە لە (19/3/2003) هەبووە، واتە سنوری پێش روخانی رژێمەكەی سەددام حسێن. بەپێی ئەو ماددەیەی دەستور، رووبەری هەرێمی كوردستان (41 هەزارو 939) كیلۆمەتر دوجایە، بەمشێوەیە لەنێوان قەڵەمڕەوی پارتی‌و یەكێتیدا دابەشبووە: •    سنوری قەڵەمڕەویی یەكێتی لە ناو رووبەری گشتی هەرێمی كوردستان نزیكەی (20 هەزار) كیلۆمەتر دوجایە. •    لەبەرامبەردا ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی پارتی دیموكراتی كوردستان كە هەولێرو دهۆكە، رووبەرەكەی دەبێت بە نزیكەی (22 هەزار) كیلۆمەتر دوجا. ژمارەی دانیشتوان ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاكانی هەرێم بەپێی ئاماری دەستەی ئاماری هەرێم بەمشێوەیەیە: •    پارێزگای هەولێر: (ملیۆنێك و 986 هەزارو 113) كەس. •    پارێزگای دهۆك: (ملیۆنێك و 397 هەزارو 515) كەس. بەپێی ئەم ئامارانە، ژمارەی دانیشتوان لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی پارتی بەگشتی دەبێت بە (3 ملیۆن‌و 383 هەزارو 628) كەس. ژمارەی دانیشتوانی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكێتی بەمشێوەیەیە: •    پارێزگای سلێمانی: (2 ملیۆن‌و 82 هەزارو 832) كەس. •    پارێزگای هەڵەبجە: (111 هەزارو 355) كەس. بەپێی ئەم ئامارە، ژمارەی دانیشتوان لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكێتی بەگشتی دەبێت بە (2 ملیۆن‌و 194 هەزارو 187) كەس. نەوت‌و سەرچاوەی داهات نەوت كە سەرچاوەی سەرەكی داهاتە لە هەرێمی كوردستان، لەنێوان سنوری قەڵەمڕەوی پارتی و یەكێتیدا دابەشبووە، بەمشێوەیە: •    لە سنوری قەڵەمڕەوی پارتیدا كە هەولێرو دهۆكە، رۆژانە نزیكەی (425 هەزار) بەرمیل نەوت بەرهەمدەهێنرێت، ئەمە لەكاتێكدا ئێستا ئاستی بەرهێنانی نەوت لە هەرێمی كوردستان بەگشتی رۆژانە (470 هەزار) بەرمیلە‌و هەندێكی هەناردە ناكرێت‌و بۆ بەكارهێنانی ناوخۆیە. •    لەسنوری قەڵەمڕەوی یەكێتیدا، ئەوەی ئێستا بەرهەەم دەهێنرێت رۆژانە نزیكەی (45 هەزار) بەرمیلە. یەدەگی نەوت یەدەگی نەوت بەمشێوەیە لەنێوان قەڵەمڕەوی پارتی‌و یەكێتیدا دابەشبووە: سامانی سروشتی لە قەڵەمڕەوی پارتیدا: •    یەدەگی نەوت لە سنوری قەڵەمڕەوی پارتیدا (6 ملیار) بەرمیلە. •    یەدەگی غازی سروشتی لە سنوری قەڵەمڕەوی پارتیدا (300 ملیار) پێ سێجا. سامانی سروشتی لە قەڵەمڕەوی یەكێتیدا: •    یەدەگی نەوت لە سنوری قەڵەمڕەوی یەكێتیدا (13 ملیار) بەرمیلە. •    یەدەگی غازی سروشتی لە سنوری قەڵەمڕەوی یەكێتیدا ( 18 ترلیۆن و 300 ملیار) پێ سێجا. سنوری قەڵەمڕەویی یەكێتی یەدەگی نەوتی زیاترە لە سنوری قەڵەمڕەوی پارتی، بەڵام بەرهەمهێنانی نەوت لە سنوری پارتی زیاترە لە یەكێتی، بەڵام لە غازی سروشتیدا ناوچەی قەڵەمڕەوی یەكێتی سەرچاوەی دابینكردنی غازی ماڵان‌و وێستگەكانی كارەبایە لە هەموو هەرێمی كوردستان، ئێستا غاز كارتی بەهێزی دەستی یەكێتی‌و نەوتیش كارتی بەهیزی دەستی پارتییە، بەڵام رەنگە ئەم هاوكێشانە لە داهاتوودا گۆڕانكارییان بەسەردا بێت، بەتایبەت ئەگەر یەكێتی هێڵێكی نوێ جگە لە هێڵەكەی ژێر كۆنترۆڵی پارتی بۆ هەناردەی نەوت‌و غاز بدۆزێتەوە. داهاتەكانی تر داهاتی ناوخۆی هەرێمی كوردستان هاوشێوەی داهاتی نەوت لەنێوان قەڵەمڕەویی پارتی و یەكێتی دابەشبووە، بەمشێوەیە: •    داهاتی ناوخۆ واتە داهاتەكانی تر جگە لە نەوت، لە ناوچەكانی سنوری قەڵەمڕەوی پارتی زیاتر لە (200 ملیار) دینارە لە مانگێكدا (ئەمە لەدۆخی ئاساییدا واتە بەر لە روودانی قەیرانی كۆرۆنا یان هەر قەیرانێكی تر لە داهاتوودا). •    داهاتی ناوخۆ لە ناوچەكانی سنوری قەڵەمڕەوی یەكێتی نزیكەی (70 ملیار) دینارە لە مانگێكدا (ئەمە لەدۆخی ئاساییدا واتە بەر لە روودانی قەیرانی كۆرۆنا یان هەر قەیرانێكی تر لە داهاتوودا). هێزی سەربازی چۆن دابەشبووە ؟ هەرێمی كوردستان لەڕووی هێزی سەربازییەوە بەمشێوەیە لەنێوان پارتی‌و یەكێتیدا دابەشبووە: هێزی سەربازی پارتی •    پارتی خاوەنی هێزی (80)یە، ئەم هێزە ژمارەی پێشمەرگەكانی زیاتر لە (56 هەزار) كەسە. •    پارتی هێزێكی تری سەربازی هەیە بەناوی هێزی "زێرەڤانی"، ئەم هێزە (44 هەزار) كەسە. •    ئاسایشی پارتی زیاتر لە (16 هەزار) كەسە. كۆی گشتی هێزی چەكداری پارتی بە هێزی دژە تیرۆرو هێزەكانی تریشەوە بە زیاتر لە (100 هەزار) كەس دەخەمڵێندرێت. هێزی سەربازی یەكێتی •    یەكێتی خاوەنی هێزی (70)یە، ئەم لەنزیكەی (56 هەزار) پێشمەرگە پێكدێت. •    هێزی بەرگری‌و فریاكەوتنی یەكێتی (26 هەزار) كەسە. •    ئاسایشی یەكێتی زیاتر لە (14 هەزار) كەسە. كۆی گشتی هێزی چەكداری یەكێتی بە نزیكەی (100 هەزار) كەس دەخەمڵێندرێت. سنوری‌و دەوازەكان هەرێمی كوردستان لەڕووی جوگرافییەوە هاوسنورە لەگەڵ توركیا‌و ئێران‌و سوریا، ناوچەی قەڵەمڕەوی یەكێتی تەنیا سنوری لەگەڵ ئێراندا هەیە‌و لەم سنورەدا دوو رێڕەوی سنوری نێودەوڵەتی هەن بەناوەكانی (باشماخ‌و پەروێزخان). بەڵام ناوچەی قەڵەمڕەوی پارتی هاوسنورە لەگەڵ ئێران‌و سوریا‌و توركیادا، لەم سنورەدا پارتی سێ رێڕەوی سنوریی لەگەڵ هەرسێ وڵاتەكەدا هەیە، لەگەڵ ئێران دەروازی نێودەوڵەتی (حاجی ئۆمەران)، لەگەڵ سوریا دەروازەی (فیشخاپور)، لەگەڵ توركیاش دەروازی (ئیبراهیم خەلیل).  توانای مرۆیی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەكۆی گشتی خاوەنی (ملیۆنێك‌و 249 هەزار) موچەخۆرە، لەم ژمارەیە (721 هەزار)ی فەرمانبەرن. ژمارەی فەرمانبەران لە سنوری ناوچەی قەڵەمڕەویی یەكێتی (268 هەزار) فەرمانبەرە، واتە (453 هەزار) فەرمانبەری لە سنوری پارتیدایە. بەشێوەیەكی گشتی ژمارەی فەرمانبەران‌و موچەخۆران لە سنوری پارتی زیاترە لە سنوری یەكێتی، ئەمە لەحاڵی دروستبوونی دوو هەرێمیدا بارگرانیی دابینكردنی موچەكانیان دەكەوێتە سەرشانی هەریەكێك لەو ئیدارانە.   

ئامادەکردنى: د.چیا عەباس بەشی یەکەم: نەوەی یەکەم نەوە دێرینەکانی سیاسەت لە کوردستان  باش لە دیاردەی جەلالی و مەلایی تێدەگەن،  هەرچەندە ئەم روداوە لە ئەرزی واقیعدا لە ناوەراستەکانی شەستەکانی سەدەی پێشو بە بەرگی سیاسی و ئایدۆلۆژی و سەربازیەوە سەریهەڵدا بەڵام رەگ و ریشەی دەگەرێتەوە بۆ زەمەنێکی درێژی پێش ئەو کاتە. جیاوازی وململانێی سیاسی نێوان پێکهاتەکانی بەرەی میللەت دیاردەیەکی ئاسایی و سروشتیە، لە ژیانی زۆر لە میللەتان رویان داوە، کاتێک بە شەر و وێرانکردن و پاشکۆبون بۆ هێزی دەرەکی بۆ سرینەوەی یەکتر یاخود بەرێکەوتنی کاتی بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان بەرێوە بچێت ئەوکات نە ئاساییە و نە رەوایە. نەوەی یەکەمی جەلالی و مەلایی چەند کاراکتەری مێژویی و خەسڵەت و تایبەتمەندی تایبەت بەخۆی هەبوە کە تیشک دەخەنە سەر ئەو روداوە، لەم سەردەمەشدا بە ئامراز  و کاراکتەری نوێ و لە دۆخێکی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی زۆر جیاواز لە زیاتر لە نیو سەدە لەمەوپێش بەرێوە دەچێت. بۆ تێگەیشتن لە رەگ و ریشەی ئەم دیاردەیە  لە قۆناغی ئێستادا پێویستە تیشکێک بخەینە سەر چۆنیەتی دامەزراندنی پارتی و رۆڵی کەسایەتیەکان لەو روداوەدا و سەرهەڵدانی روداوی جەلالی و مەلایی، هەروەها چۆنیش ئەم روداوە بۆتە دیاردیەکی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی و سەربازی و حوکمرانی وێرانکەر. دیاردەیەک سنورەکانی جوگرافیای دو لایەنەکەی بەزاندوە و کاریگەری نەرێنی لە سەر بەشەکانی تری کوردستان کردوە، هاوکاتیش داگیرکەر و نەیارانی کورد بۆ بەرژەوەندیەکانی خۆیان بەکاریان هێناوە. رونکردنەوەیەک: هەمو ئەو سەرکردە و کەسایەتیە تێکۆشەرانەی لەم بابەتەدا ناویان هاتوە و لە ژیاندا نەماون خوالێخۆشبون، بۆیە لەگەڵ ناوبردنیان ئەو دەستەواژەیەم بۆ کەسیان بەکار نەهێناوە.    دامەزراندنی پارتی بۆ کۆکردنەوەی زانیاری لە سەر ئەم تەوەرە زۆر پشتئەستور بوم بە کتێبێکی لێکۆلەوەری سوری صلاح الخرسان، رەنگبێ لێرە و لەوێدا بە هەڵەی بێ مەبست بەشێکی روداوەکانم وەک خۆیان نەخستبێتە رو، بە داوای لێبوردنەوە.                 التیارات السیاسیە فی کردستان العراق قرا‌وە فی ملفات الحرکات و الاحزاب الکردیە فی العراق  ١٩٤٦-٢٠٠١  دوای راگەیاندنی کۆماری مەهاباد لە دیسەمبەری ١٩٤٦ نیەتی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە عێراق گەڵاڵەبو، پاش پەیوەندیکردن لە گەڵ مەلا مستەفا کە لە مەهاباد بو دەستەی دامەزرێنەری پارتی دروستکرا کە پێکهاتبو لە مەلا مستەفا، هەمزە عبداللە، میر حاج احمد و نوری احمد تەها لە گەڵ چوار ئەفسەرەکەی لیژنەی ئازادیخوازان. پاش پەیوەندیکردن بە بەرپرسانی سۆڤیەت لە شاری تەبرێز، کە لە ژێر کۆنترۆڵی سۆڤیەتدا بو، پشتگیری بەرنامەکەیان کرد. مەلا مستەفا لە مەهابادەوە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردی لە عێراق راگەیاند. پاش گەرانەوەی هەمزە عبداللە بۆ باشوری کوردستان لیژنەی ئامادەکاری دروستکرا کە پێکهاتبو لە پارتەکانی شۆرش، رزگاری، هیوا و لقی سلێمانی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران کە ابراهیم احمد سکرتێری بو. کۆنگرەی دامەزراندنی پارتی لە ١٦ی ئاب لە بەغدا بە بەشداری ٣٢ نوێنەر بەرێوەچو، ئەندامانی پارتی شۆرش و رزگاری ٩٠% ی کۆنگرەکە بون. هەمزە عبداللە نوێنەری بارزانی بو، چەند کەسایەتی تریش بەشدار بون. ابراهیم احمد وەک سکرتێری لقی سلێمانی حزبی دیموکراسی کوردستانی ئێران ئامادەبو، بەڵام رەتیکرد بێتە ناو پارتیەوە، پاشان شوێنی کۆنگرەکەی جێهێشت. مەلا مستەفا بە سەرۆکی پارتی و هەمزە عبداللە بە سکرتێری پارتی هەڵبژێدران، کۆنگرە کارنامەی سیاسی پەسند کرد، کارکردن بۆ ئامانجە نەتەوەیی و دیموکراسیەکانی گەلی کورد لە چوارچێوەی یەکێتی نیشتمانی عێراق و خەباتی هاوبەشی کورد و عەرەب دژ بە کۆلۆنیالیزم و کۆنەپەرستی و رژێمی عەمیلی عێراق، ، کۆنگرە دروشمە بەناوبانگەکەی پەسند کرد:  " لەسەر بەردی پتەو و بەهێزی برایەتی عەرەب و کورد کۆلۆنیالیزنم و پرۆژەکانی و بەکرێگیراوەکانی تێکدەشکێن". لە حوزەیرانی ١٩٤٧ ابراهیم احمد هاتە ناو پارتیەوە و بو بە بەرپرسی لقی  سلێمانی.   لە سەرەتاوە سێ ئاراستە لە ناو پارتیدا دەرکەوتن: ١-  موحافزکار و کەسایەتیە تەقلیدیەکان مەلا مستەفا سەرکردایەتی دەکرد، ٢- مارکسیەکان. زۆربەیان ئەندامانی پێشوی پارتی شۆرش بون، ٣- رۆشنبیرە نەتەوەییەکان کە دیارترینیان ابراهیم احمد بو. پارتی کۆنگرەی دوەمی لە ئازاری ١٩٥١ لە بەغدا بەست. لەم کۆنگرەیەدا ناوەکە کرا بە پارتی دیموکراتی کوردستا، هاوکاتیش دو باڵی ئاشکرا ململانێیەکی خەستیان کرد، یەکەمیان بە سەرکردایەتی هەمزە عبداللە و دوەمیش بەسەرکردایەتی ابراهیم احمد، ململانێکە بە قازانجی ابراهیم احمد شکایەوە و بە سکرتێری حزب هەڵبژێردرا، هەمزە عبداللە بەرەیەکی نارازی دروستکرد کە لە سلێمانی و چەند دەڤەرێکی بادینان چالاک بو. لە کۆنگرەی سێیەمی پارتی کە لە کۆتایی١٩٥٣ لە کەرکوک بەسترا ابراهیم احمد و گروپەکەی توانیان مارکسیزم و لینینزم وەک بنەمای فکری حزب بۆ کار و خەباتی سیاسی بچەسپێنن، هەروەها بریارەکانی چاکسازی کشتوکاڵ و دژایەتی دەرەبەگ و بەرگریکردن لە جوتیاران و دروستکردنی رێکخراوە پیشەییە تایبەتەکان دەرکران. لەم کۆنگرەیەدا جارێکی تر مەلا مستەفا بە سەرۆکی حزب و ابراهیم احمد بە سکرتێر هەڵبژێردرانەوە، مام جلال یش بۆ سەرکردایەتی پارتی هەڵبژێردرا و لە ١٩٥٤ بو بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی. مام جلال لە ١٩٥٥ سەرۆکی شاندی رێکخراوی لاوانی پارتی بو و بەشداری لە کۆنگرەی پێنجەمی لاوانی جیهان لە پۆڵۆنیا کرد. پاش کۆنگرەی سێیەم هەوڵەکان بەردەوامبون بۆ پاراستنی یەکریزی پارتی و کۆکردنەوەی ئاراستە مارکسیەکان، بە واتایەکی تر پارتی ببێتە حزبێکی مارکسی  دیموکراسی نەتەوەیی بە ناوەرۆکێکی سۆشیالیستیەوە. لە ئاکامی ئەم هەوڵانەدا بەشێکی زۆری بەرپرسانی باڵای لقی پارتی کۆمینیست لە کوردستان هاتنە ناو پارتیەوە، لە بەرامبەردا پارتی کۆمینیست بە توندی وەڵامی پارتی دایەوە و بە:  " خزمەتکاری کۆلۆنیالیزم و کۆمپانیاکانی نەوت و دەربەگایەتی " وەسفی کرد. پارتی لەسایەی ئەو گەشەکردنەدا خۆی رێکخستەوە و بەشێکی کۆمینستەکانی پێشوی خستە نێو دامەزراوەکانی سەرکردایەتیەوە.  مام جلال لە ساڵی ١٩٥٧ سەردانی مۆسکۆی کرد، وەک نوێنەری پارتی بەشداری لە مەهرەجانی یەکێتی لاوانی جیهان لە مۆسکۆ کرد و چاوی بە مەلا مستەفا کەوت، ئەمە یەکەم دیداری هەر دوکیان بو، مام جلال بەمشێوەیە وەسفی کردوە: " لە دیداری  دەروێش لە گەڵ شێخ و سەرۆکی تەریقەتەکەی دەچو"، لە درێژەی باسکردنەکەیدا دەڵێت: " مەلا مستەفا لە گەڵ یەکگرتنی هەوڵەکان بو، هانیشی داین پەیوەندیەکانی پارتی لە گەڵ عەشائیر بەهێز بکەین، زیادە بۆ پەیوەندیەکان لە گەڵ روس داواشی کرد بە رێگەی بابا علی شێخ محمود پەیوەندی لە گەڵ وڵاتانی رۆژئاوا، تایبەت ئەمریکا، دروست بکەین". دوای ١٤ ی تەموزی ١٩٥٨ کێشە نێوان سەرکردەکانی کودەتاکە توند بوەوە، تایبەت دەرباری شێوازی یەکگرتن لە گەڵ کۆماری یەکگرتوی عەرەبی، عبدالسلام عارف لایەنگری یەکگرتنی راستەوخۆ و عبدالکریم قاسم لایەنگری شێوازی فیدراڵی بو.  ئەم ململانێیە رەنگدانەوەی لە سەر هێزە سیاسیەکانی عێراق هەبو، پارتی کۆمینستی عێراق وهاوپەیمانی هێزە چەپەکان لە گەڵ قاسم بون، حزبی استقلال و و بەعس و بزافی نەتەوەیی عەرەب و ناصریەکان لە گەڵ عارفدا بون. ئەم روداوە  کاردانەوەی لە سەر ئاستی سەرکردایەتی پارتی هەبو، کە بون بە دو بەشەوە: - یەکەم بە سەرکردایەتی هەمزە عبداللە و مارکسیەکانی ناو سەرکردایەتی، - دوەم بە سەرکردایەتی مام جلال بە پشتگیری چەند ئەندامێکی لیژنەی ناوەندی پارتی، بۆچونی ئەم گروپە نزیکبو لە هەڵوێستی نەتەوەییە عەرەبەکان. سکرتێری حزب، ابراهیم احمد، کە پێشتر لە کاتی گەرانەوەی مەلا مستەفا بۆ عێراق یاوەری بو لە سەردانی جمال عبدالناصر، لە سەرەتادا هەڵوێستی ئاشکرا نەبو، بەڵام زو پشتگیری لە گروپەکەی مام جلال کرد.   وێرای ئەم جیاوازیانە لە ناو پارتیدا بەڵام توانرا یەکریزی ناوخۆی بپارێزێت، کۆمینستەکانی عێراق هەڵمەتێکی توندیان دژ بە مام جلال رێکخست و هەوادارانی بە بەعسیە کوردەکان ناوزەد کرد. باڵی هەمزە عبداللە پشتگیری ئەم هەڵمەتەی کۆمینستەکانی کرد، لێرەدا مەلا مستەفا بێدەنگی شکاند، هەڵوێستی بە سودی پارتی کۆمینیستی عێراق بو و لەوەش تێگەیشتبو کە عبدالکریم قاسم زۆر لە ابراهیم احمد نارازیە. مەلا مستەفا ترسێکی واقیعی هەبو ئەگەر عێراق لە گەڵ کۆماری عەرەبی یەکگرتو ئیندماج بکات هیچ گەرەنتیەک نیە بۆ دابینکردنی مافە رەواکانی کورد، بۆیە بە بۆچونی بارزانی چارە لەوەدابو ابراهیم احمد دەست لە پێگەی حزبی بکشێنێتەوە. ابراهیم احمد دەستی لە سکرتێری حزب کشانەوە و لە کۆتایی ١٩٥٨ هەمزە عبداللە  کرا بە سکرتێری حزب، یەكیک لە بریارە سەرەتاییەکانی مەکتەبی سیاسی نوێ پەسندکردنی بریاری مەلا مستەفا بو بە واژۆی خۆی بۆ سرکردنی مام جلال. پارتی لە سایەی سەرکردایەتیە نوێکەیدا بەهەمو هێزێکی پشتگیری پارتی کۆمینیستی کرد، لە گەڵ کۆمینستەکان بەشداریان لە دامرکاندنەوەی هەوڵی کودەتای شەواف لە ئازاری ١٩٥٩ لە موسڵ و لە روداوەکانی کەرکوک لە تەموزی ١٩٥٩ دا کرد. هەمزە عبداللە لە پشتگیریکردنی کۆمینستەکان بەردەوام بو تا گەیشتە ئاستی ئەوەی پێشنیازێک بۆ لیژنەی ناوەندی پارتی بکات کە سەرجەم رێکخراوە جەماوەریەکانی سەر بە پارتی لە گەڵ ئەوانی پارتی کۆمینیست یەکبگرن. ئەم پێشنیازە تورەیی و نارەزاییەکی بەرفراوانی لە ناو سەرکردایەتی و بنکەی جەماوەری پارتیدا دروستکرد، بەرەی نارازی پێی وابو هەمزە عبداللە خەریکی توانەوەی پارتیە و داوای هەڵوێستیان لە بارزانی کرد، ئەویش داوای کۆبونەوەی لیژنەی سەرکردایەتی کرد، هەمزە عبداللە و گروپەکەی رەتیان کردەوە بەشداری کۆبونەوەکە بکەن. لە کۆبونەوی لیژنەکەدا بریاری سرکردنی هەمزە عبداللە و هاورێکانی درا و بریاری سرکردنی مام جلال هەڵوەشینرایەوە، ئەو ساتانە ابراهیم احمد لە دەرەوەی عێراق بو و پشتگیری خۆی بۆ بریارەکان بەیان کرد.  کۆنگرەی چواری پارتی لە ماڵی ابراهیم احمد لە بەغدا بەرێوەچو، بۆ یەکەمجار مەلا مستەفا لە کۆنگرەی پارتی بەشداربو، کۆنگرە بریاری دەرکردنی هەمزە عبداللە و شەش لە هەوادارانی دا. لە کۆنگرەکەشدا بریار درا برگەی پێشو دەرباری مارکسی و لینینزم بگۆردرێت بۆ سود وەرگرتن لێیان لە بری " استرشاد". ابراهیم احمد هەڵبژێردرا بۆ سکرتێری پارتی و مام جلال یش بۆ سەرکردایەتی. لە کۆنگرەی پارتی لە مایسی ١٩٦٠ پارتی بەتەواوی خۆی لە مارکسی و لینینزم دورخستەوە.  دوای ئەمە پەیوەندیەکان لە گەڵ پارتی کۆمینیستی عێراق گرژی و ئاڵۆزیان تێکەوت، تا رادەیەک رۆژنامەی خەبات  لە ئەیلولی ١٩٦٠ وتارێکی بە ناونیشانی: " الاچرار الناجمە عن وجود  حزب شیوعی فی کردستان" بڵاوکردەوە. پاش ئەوەی عبدلاسلام عارف حوکمی بەعسی روخاند لە سەرکردایەتی شۆرشی کورد نزیکبوەوە، کەوتنە دانوستان لە گەڵ شاندی کوردی کە پێکهاتبو لە مەلا مستەفا، مام جلال، شێخ احمد بارزانی و نوری شاوەیس، لە کۆتاییدا رێکەوتنێک واژۆ کرا، لەو ساتە وەختانەدا ابراهیم احمد لە گەڵ عەزیز شەمزینی و عومەر مستەفا، ئەندامانی مەکتەبی سیاسی، لە ئەوروپا بون یەکسەر بە رێگەی ئێران گەرانەوە بۆ وڵات، دەستیان کرد بە کامپینێکی بەرفراوان دژ بە رێکەوتنەکە، بە هەڵسەنگاندنیان نزمترین ئاستی داواکاریەکانی کورد لە رێکەوتنەکەدا نەچەسپاون، هەروەها سەرۆکی حزب بێ گەرانەوە بۆ مەکتەبی سیاسی رێکەوتنەکەی واژۆ کردوە. مەکتەبی سیاسی ترسیان لێنیشتبو کە مەلا مستەفا رێکەوتنەکە بەکاربهێنێت بۆ یەکلاییکردنەوەی کێشە کەڵەکەبوەکان لە گەڵیاندا. لە سەرەتای ئازاری ١٩٦٤ مەکتەبی سیاسی لە سەنگەسەر چاویان بە مەلا مستەفا کەوت، کاتێک مەلا مستەفا پێداگری لە رێکەوتنەکە کرد و نەرمی بەرامبەر مەکتەبی سیاسی پیشان نەدا، ئەمام بە دەوری خۆیان یاداشتێکیان بۆ دەسەڵاتی بەغدا لە ٢ی ئازاری ١٩٦٤ بەرزکردەوە، بارزانی حوکمرانی عێراقی ئاگادار کردەوە کە یاداشتەکە بێ رەزامەندی ئەو بوە. لێرەوە سەرکردایەت پارتی بو بە دو لەتەوە: یەکەم: باڵی مەلا مستەفا دوەم: باڵی مەکتەبی سیاسی و ژمارەیەک ئەندامانی لیژنەی ناوەندی پارتی. لە لایەکی ترەوە ئێران هەڵەکەی قۆستەوە و کەوتە فشارکردن لەسەر باڵی مەکتەبی سیاسی بۆ وەستانەوە دژ بە ( رێکەوتنی مشیر – بارزانی )، هەروها ئێران ڕیگاکانی بۆ گەیشتنی یارمەتی دەرەوە بۆ شۆرش داخست. بە پێی چەند سەرچاوەیەک سەرەتای پەیوەندیەکانی مەکتەبی سیاسی لە گەڵ ئێران سیاسی دەگەرێتەوە بۆ پێش بەرپابونی شۆرشی ئەیلول، ئەویش بە رێگەی خوالێخۆشبو سالح الیوسفی، ئەندامی لیژنەی ناوەند و بەرپرسی لقی پێنجی پارتی لە بەغدا، لە گەڵ باڵیۆزخانەی ئێران لە بەغدا. کاتێک یوسفی لە نۆڤەمبەری ١٩٦٠ لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دەستگیرکرا، پەیوەندیەکان بە رێگەی کادرێکی پێشکەوتوی پارتی سەر بەباڵی مەکتەبی سیاسی لە قەسری شیرین بەردەوامی پێدرا، کۆبەنەوەی لیژنەی ناوەندی پارتی لە ساڵی ١٩٦٢ پەسندی ئەو پەیوەندیانەی لە گەڵ ئێران کرد، تەنها یەک ئەندام دژی وەستایەوە.  ئێران دەستی کرد بەناردنی چەک بۆ باڵی مەکتەبی سیاسی، فرۆکەخانەی تەهرانیش بەروی ئەندامانی ئەو باڵەدا کراوەبو.  مەلا مستەفاش لەلای خۆیەوە هەوڵی پەیوەندیکردنی بە ئێرانەوە دا و بە نهێنی شاندێکی بۆ ئێران نارد، بەڵام هەوڵەکان بێسود بون. ململانێ نێوان دو باڵەکە تا دەهات خەستتر دەبو، ابراهیم احمد داوای  کۆبونەوەی مەکتەبی سەربازی پارتی کرد بەڵام زۆربەیان نەهاتن بە دەنگیەوە بۆیە دەست لە کارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی سکرتێری پارتی پێشکەش کرد، سەرکردایەتی پارتی داواکەی رەتکردەوە، لەو کەین و بەینەدا مەلا مستەفا مام جلالی بۆ پۆستی سکرتێر کاندید کرد چونکە کەسایەتیەک بۆ کە نزیکەکانی مەلا مستەفا لێی رازیبون، بەڵام مام جلال پێشنیازی لیژنەیەکی سێ کەسی کرد کە شوێنی سکرتێر بگرنەوە، هەوڵیکی زۆر درا بۆ دۆزینەوەی رێگە چارەیەک بەڵام هیچیان ئاکامی مەبەستیان نەپێکا.  لە هەنگاوێکی  وروژێنەردا مەلا مستەفا هەمو عەشائیر و ئەو ئەفسەرانەی هاتبونە ریزی شۆرشەوە لە دەوری خۆی کۆکردەوە و کۆنگرەیەکی سەربازیان ئەنجامدا، کۆنگرەکە بریاری مانەوەی مام جلالی وەک فەرماندەی هێزێکی پێشەمەرگە د. لە لای خۆیەوە ابراهیم احمد پەنای بۆ شەرعیەتی حزبی برد، لە ئاکامدا کۆنفرانسێکی حزبی لە سەرەتای مانگی نیسانی ١٩٦٤ لە ماوەت سازکرا و ٧٠ نوێنەر بەشدار بون. لەو کۆنفرانسەدا دو ئاراستەی بەهێز هەبون: یەکەم: داوای وەرگرتنی هەڵوێستێکی توندی بەرامبەر سەرۆکی حزب دەکرد، کە ابراهیم احمد و نوری شاوەیس و مەلا ماتۆر بەرێوەیان دەبرد، دوەم: داوای نێوەندگیری لە گەڵ بارزانی دەکرد تا بگەن بە چارەیەک. ئاراستەی دوەم لەلایەن زۆرینەی کۆنفرانسەوە پشتگیری لێکرا، شاندێکی سێ کەسیان پێکهێنا کە سەردانی مەلا مستەفایان کرد، بارزانی جەختی لە مەرجەکەی پێشوی کردەوە کە ابراهیم احمد وازبهێنێ و مام جلال بچێتە شوێنەکەی کە بەشداری کۆنفرانسەکەی ماوەت نەبو.  ئاراستەی یەکەم هەڵوێستی بارزانی قۆستەوە و کۆنفرانسەکە ئیدانەی مەلا مستەفای کرد و سەرجەم فەرمان و رێنماییەکانی بارزانی بۆ پارتی و هێزەکانی پێشمەرگە هەڵوەشاندەوە، ماوەی یەک هەفتەیان بە بارزانی دا کە پێرەوی بریارەکانی کۆنفرانسەکە بکات. هەر زۆر زو بریارەکانی کۆنفرانسی ماوەت ئاژاوە و دڵەراوکێ و لێکترازان و دابەشبونی لە نێو حزب و هێزەکانی پێشمەرگە دروستکرد. لیژنەی باڵای چاودێری پارتی کەوتەوە هەوڵەکانی بۆ چارەی کێشەکە، پێشنیازی بەستنی کۆنگرەی شەشەمی پارتی کرد، بارزانی پێشنیازەکەی پەسند کرد، مەکتەبی سیاسی دو دڵ بو و ترسی هەبو بارزانی کۆنگرەکە بەکاربهێنێت بۆ دورخستنەوەی تەواویان لە پارتی، بۆیە لە ١٩ ی نیسانی ١٩٦٤ مەکتەبی سیاسی بەیانە بەناوبانگەکەی بە ناونیشانی: " رێکەوتنی موشیر – بارزانی سوڵح یا تەسلیمبون" دەرکرد، تێیدا بارزانی یان بە تەسلیمبون و کۆتایی هێنان بە شۆرش تۆمەتبار کرد. بەیانەکە پشتگیری هەمو ئەندامانی مەکتەبی سیاسی بەدەست نەهێنا، یەکێک لەوانە مام جلال بو، کە لەو بارەوە گوتویەتی: " من لەو گروپەدا نەبوم کە ئەو بەیانەیان نوسیبو، لە گەڵیدا نەبو چۆن لە گەڵ لێدوانەکانی بارزانیشدا نەبوم، هەڵوێستم ئەوەبو ناکۆکیەکان ئاشکرا نەکەین". بەڵام ئەوەندەی پێنەچو لە مانگی حوزەیرانی هەمان ساڵ مام جلال چوە بەرەی باڵی مەکتەبی سیاسی. بە وتنی خۆی هۆکارەکەی ئەوەبو کە ژیانی حزبایەتی و بریاری زۆرینە باڵادەست بون بۆیە چومە نێو باڵی مەکتەبی سیاسیەوە. مەلا مستەفا دوای ئەم کارەی مام جلال نامەیەکی بە دەستوخەتی خۆی بۆ نارد، نامەکەی  بە ئایەتێکی قورئان دەست پێکردبو: " یا بنی ارکب معنا و لا تکن مع قوم الکافرین"، دەرباری ئەمە مام جلال دەڵێت: " زۆر بە رێزەوە وەڵامم دایەوە، پێم گوت: من حزبیم و ناتوانم لە گەڵ پێشێلکردنی پرەنسیپەکانی حزب هاورابم، بە داخێکی زۆرەوە لێت جیابومەتەوە پاش ئەو تەمەنە لە خەباتکردن لە سایەی سەرکردایەتیداندا". بارزانی بە پەلە بە مەبەستی یەکلاییکردنەوەی دۆخەکە بروسکەیەکی بۆ سەرجەم بنکەکانی پێشمەرگە نارد، ئەمە دەقی بروسکەکەیە: وەک سەرۆکی حزب و فەرماندەی گشتی هێزەکانی پێشمەرگە و بە ناوی گەلەوە بریارم دا: هەریەک لە عومەر مستەفا فەرماندەی هێزی کاوە، عەلی عەسکەری فەرماندەی هێزی خەبات، کمال مفتی فەرماندەی هێزی قەرەداخ، جلال تالەبانی فەرماندەی هێزی رزگاری لە پۆستەکانیان لاببرێن و لە شوێنیان ..... دابنرێن. ئەم فەرمانەی سەرۆکی حزب یەکسەر جێبەجێکرا و بەم شێوەیە بارزانی توانی پەرە لە ژێر پێی باڵی مەکتەبی سیاسی دەربهێنێت. هاوکات مەلا مستەفا دەرگای بەروی هەوڵەکانی نێوەندگێری دانەخست، بۆیە رازی بو بەشدار بن لە دانوستانەکان لە سەرەتای حوزەیرانی ١٩٦٤ لە گەڵ تاهیر یەحیا سەرۆک وەزیرانی عێراق، شاندەکەی باڵی مەکتەبی سیاس پێکهاتبون لە ابراهیم احمد، مام جلال، علی عبداللە و سالح یوسفی بەشداربون لە شاندەکەی شۆرەش بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفا. لە دانیشتنەکاندا بارزانی بواری بە باڵی مەکتەبی سیاسی دا راشکاوانە و ئازادانە را و بۆچونی خۆیان باس بکەن.  مەلا مستەفا داوای بەستنی کۆنگرەی شەشی پارتی کرد و بە رێگەی عباس مامند ئاغا هەوڵیدا قەناعەت بە ابراهیم احمد بکات بەشداری کۆنگرە بکات. لە ناوەراستی حوزەیرانی ١٩٦٤ ابراهیم احمد لە قەڵادزێ بو و لە گەڵ مەلا مستەفا کۆبوەوە، هەر دو رێککەوتن لە سەر دروستکردنی لیژنەیەکی ئامادەکاری بێلایەن بۆ ئامادەسازیکردن بۆ کۆنگرە، بەڵام بارزانی لەلای خۆیەوە لیژنەیەکی دروستکرد و بەو هۆیەوە ابراهیم احمد قەڵادزێی بەجێهێشت.  کۆنگرەی شەشەم لە ١-٩ تەموزی ١٩٦٤ و بە ئامادەبونی ٤٠٠ نوێنەر کۆنگرە دەستی بەکارەکانی کرد، پێشتر داوا لە مەکتەبی سیاسی کرابو بەشدار بن و بۆچون و رای خۆیان بۆ کۆنگرە باس بکەن، بەڵام ئەمەیان رەتکردەوە. لە کۆنگرە بریاردرا ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ سەرکردایەتی شۆرش دروست بکرێت و سەرجەم بریارەکانی کۆنفرانسی ماوەت هەڵوەشێنرانەوە، ١٤ ئەندام لە کۆی گشتی ١٨ ئەندامی لیژنەی ناوەند لە پارتی دەرکران بە ابراهیم احمد و مام جەلالەوە و حبیب محمد کریم بە سکرتێری حزب هەڵبژێردرا. دوای ئەم کۆنگرەیە روداوی جەلالی و مەلایی بوە دیاردیەکی سیاسی لە بونیادی بزافی کوردایەتی. راستەوخۆ دوای کۆنگرە باڵی مەکتەبی سیاسی هەڵمەتێکی راگەیاندنی خەستی دژ بە سەرکردایەی مەلا مستەفا لە رێگەی رادیۆی حزب لە ماوەت بەرپاکرد و داوای یاخیبونیان لە رێكخستنەکان و هێزی پێشمەرگە دەکرد. لەو سات و ئانانەدا هێزێکی پێشمەرگە بە فەرماندەیی ادریس بارزانی لە ناوەراستی تەموزی ١٩٦٤ پەلاماری بارەگاکانی باڵی مەکتەبی سیاسی لە ماوەت دا. ئەندامانی مەکتەبی سیاسی و هەوادارانی کە ژمارەیان نزیکە ٤٠٠ کەس بو ناچار بون بەرەو سنور لە گەڵ ئێران برۆن، هەندێک لە بەرپرسەکان، تێیاندا مام جلال دژی ئەوە بون بەرەو ئێران برۆن و داوایان کرد بچنە ناوچەی بارزان و لای شێخ احمدی بارزان خۆیان بپارێزن. بەهۆی ئەوەی ئێران یارمەتی باڵی مەکتەبی سیاسی دەدا پەیوەندیەکانی بارزانی لە گەڵ ئێران تا دەهات خراپتر دەبو، لە سایەی رۆڵی ئیسرائیل پەیوەندیەکان هێدی هێدی بەرەو باشبون دەچون. لە دیداری شای ئێران لە گەڵ ابراهیم احمد شا پێی وتوە: ئێوە نوێنەرایەتی ئاراستەیەکی حزبی دەکەن و سەرکرادیەتیان هەیە، من چیت داوا لێبکەم دەبێت لە مەکتەبی سیاس باسی بکەی تا بریارێک وەربگرن، ئەمە لە گەڵ پێداویستیەکانی ئێران ناگونجێت، لە کاتێکدا بارزنی لە سەر بنەمای تاکی کەسی و عەشائیری مامەڵەمان لە گەڵ دەکات و ئەوە جێبەجێ دەکات کە دەیڵێین بێئەوەی پێویست بکات بگەرێتەوە بۆ مەکتەبی سیاسی.  مەلا مستەفا لە قەڵادزێ لە کۆتایی دیسەمبەری ١٩٦٤ ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆرشی لە کوردستانی عێراق دروستکرد کە لە ٤٠ کەسایەتی حزب و پێشمەرگە و نیشتمانپەروەر و ئاینیی پێکهاتبو، بارزانی سەرۆکی ئەنجومەنەکە بو. پاش ئەوەی بارزانی کۆنترۆڵی کاروباری حزب و شۆرشی کرد داواکاریەکانی لە حکومەتی عێراق بەرفراوانتر و خەستتر کرد، لەوانە هەموارکردنەوەی دەستور کە تێیدا مافی ئۆتۆنۆمی بۆ کورد بچەسپێت، کێڵگە نەوتیەکانی کەرکوک و خانەقین سەر بە کوردستان بن و دیاریکردنی بەشێک لە داهاتی نەوت بۆ کوردستان و مانەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و دانانی کوردێک بۆ جێگری سەرۆک کۆمار و بەشداربونێکی گەورەتری کورد لە حوکمرانی عێراقدا. حکومەتەکەی عبدلسلام عارف داواکاری ئۆتۆنۆمی رەتکردەوە جەختی لە هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە کرد. بارزانیش بەم هەڵوێستەی عارف رازی نەبو. لە نیسانی ١٩٦٥ شەر دەستی پێکردەوە. هێرشەکانی سوپای عێراق توند و بەرفراوان بون و سوپا توانی لە چەند شوێنێک پێشکەوتن بەدەست بهێنێت، ئەمە پێشەکی بو بۆ پەلاماردانی بنکەی بەهێزی بارزانی لە ناوچەی باڵەک. بارزانی داوای هاریکاری خوالێخۆشبو ئیمام موحسن حەکیمی کرد، ئەمیش هۆشداری بە حکومەتی عێراق دا. لە گەڵ دەستپێکردنەوەی شەر ئێران یارمەتیەکان بۆ بارزانی چروپر کرد، ئامادەیەشی پیشاندا نێوەندگیری نێوان بارزانی و باڵی مەکتەبی سیاسی بکات تا بگەرێنەوە ناو پارتی و شەری حکومەتی عێراق بکەن، بارزانی ئەم عەرزەی پەسندکرد، هەمویان، بێجگە ابراهیم احمد کە رێگەی پێنەدرا بگەرێتەوە، لە مەرزی حاجی ئۆمەرانەوە گەرانەوە بۆ کوردستان. بارزانی پێشنیازی گەراوەکانی بۆ بەستنی کۆنگرە رەتکردەوە، تەنها چەند کەسایەتیەکی سەربازی باڵەکەی کردە فەرماندەی هێز. بارزانی داوای لە ئەندامانی مەکتەبی سیاسی باڵەکە کرد بێن لە دۆڵە رەقە دابنیشن، پێشتر مام جلال لە گوندی خوشکان جێگیر بوبو. بارزانی پاش چوار مانگ هێزێکی حمایەی شەخسی خۆی بە فەرماندەی لوقمانی کوری نارد بۆ گواستنەوەی مام جلال و حلمی علی شەریف بۆ شوێنێکی تر، ئەم هەنگاوە گومانی لای باڵی مەکتەبی سیاسی دروستکرد، بەشێک لە باڵی مەکتەبی سیاسی بە مام جلال یشەوە بروسکەیەکیان بۆ بارزانی نارد داوای بینینیان کردبو، بارزانی رەتیکردەوە بۆیە ناچاربون داوا لە عباس مامند ئاغا بکەن بکەوێتە بەینەوە، ئەویش نامەیەکی بۆ بارزانی نارد و داوای لێکردبو کە رێگە بدات باڵی مەکتەبی سیاسی لە ناوچەی ئەو بمێننەوە، بارزانی ئەمەشی رەتکردەوە. دوای ئەمە زۆربەی ئەندامانی مەکتەبی سیاسی و بە گوێگرتنیش لە ئامۆژگاری مامند ئاغا بریاریان دا خۆیان رادەستی حکومەتی عێراق بکەن، علی عبداللە و نوری شاوەیس بریاریان دا ئەوە نەکەن و لە شوێنەکانی خۆیان بمێننەوە. لە رۆژی ٢٨ جانواری ١٩٦٦ زۆربەی باڵی مەکتەبی سیاسی خۆیان رادەستی کامپێکی سەربازی سوپای عێراق کرد. لە بەرامبەر پێشکەوتنی سوپای عێراق و مەترسی پەلاماردانی بارەگاکانی سەرکردایەتی شۆرش  هێزەکانی پێشمەرگە دەستپێشخەریەکی بێ وێنەیان کرد،  نزیکەی ١٧٠٠ پێشمەرگە لە رۆژی ١٤ ی مایسی ١٩٦٦هێرشێکی ژیرانە و خەستیان کردە سەر بنکەکانی لیوای چواری سەر بە فرقەی دوەمی سوپای عێراق لە شاخی هەندرێن، لە ئاکامدا زیاتر لە ٢٠٠ کوژراو لە سوپای عێراق و ژمارەیەکی زۆر بەدیل گیران. دەرباری ئەم روداوە گرنگە دکتۆر محمود عوسمان دەڵێت: ئەفسەرەکانی ئیسرائیڵ چەک و چەند ئامۆژگاریەکیان پێداین بەڵام فەرماندکردنی شەرەکە بەدەستی کوردەوە بو.  سەرکەوتن لە هەندرێن حکومەتی عێراق ناچار کرد دانوستان لە گەڵ شۆرشی ئەیلول بکات، لە ئاکامدا لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٦٦ گەیشتنە رێکەوتن. ئێرانەکان لەم رێکەوتنە بێزار بون، بەڵام بارزانی رونیکردەوە کە دۆخی زۆر خراپی ئابوری نێ‌جاری کردوە ئەو هەنگاوە بنێت. بەزاز ناچارکرا پۆستەکەی جێبهێڵێت و لە شوێنی ناجی تالب بو بە سەرۆک وەزیران، عەرەبێکی شیعەی هەواداری عبدالناصر. دەرباری ئەم قۆناغە مام جەلال رایگەیاندوە کە: هەڵەیەکی گەورەمان کرد، دەبوا کاری سەربازی بۆ بارزانی جێبهێڵین و تەرکیزمان لە سەر کاری سیاسی بکردایە. لێرە بە دواوە  و تا بەیانی ئازاری ١٩٧٠ شەری جەلالی و مەلایی یەكێکە لە رەشترین لاپەرەکانی ئەو سەردەمەی مێژوی کورد لە باشور. لە گەڵ ئەوەشدا پاش بەیانی ئازار باڵی مەکتەبی سیاسی خۆیان هەڵوەشادندەوە و زۆربەیان هاتنەوە ناو پارتی. مەلا مستەفا هیچ رێگریەکی نەکرد و بە پێچەوانەوە زۆربەی کادرە باڵاکانی ئەو باڵەی لە لق و دامەزراوەکانی پارتی و رێکخراوە جەماوەریەکان سەر بە پارتی دانا.  کەرەستەکانی شەخسی، ئایدۆلۆژی، کۆمەڵایەتی و سیاسی هۆکار و کەرەستەکانی ئەم ململانێ و شەرە بون. سێ گەمەکەری سەرەکی دەرەکیش رۆڵی بەرچاویان لە هەڵگیرسان و ئاراستەکردن و وروداوەکانی ئەو شەرە هەبوە، عێراق، ئێران و چەند وڵات و کەسایەتی عەرەبی. ئەو شەرە لە سەر پێگە و دەسەڵات بوە لەناو بزافی کوردایەتی لە باشور، هیچ پەیوەندیەکی ئەوتۆی بە پارە و دەسکەوت و نەوت و پۆست و ئیمتیازاتی بەغداوە نەبوە. هەر چٶنێک بێت ئەو شەرە شەری نێوان هاوخەباتان و دۆستەکان بوە کە سێ‌ڵانێکی درێژ لە یەک سەنگەردا بون و بە ئەقڵیەتی جیواز تێرامانیان بۆ پرسی کورد و کوردایەتی هەبوە.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   نەوەی یەکەم لە سێ کاراکتەری سەرەکیدا رەنگی دەدایەوە یەکەم: مەلا مستەفا، سەرکردەیەکی ناودار و کاریزمای کورد، لە روانگای مێژویی و کۆمەڵایەتیشەوە خاوەن پێگەیەکی بەهێز بو، لە سەر ئاستی عێراق و ناوچەکە حسابی وردی بۆ دەکرا، پەیوەندیەکی سنورداری لە گەڵ چەند ناوەندێکی سیاسی لە ئەمریکا و وڵاتانی دراوسێ و عەرەبی و ئیسرائیڵ هەبو.  مەلا مستەفا تاکە سەرکردەی بێ رکابەری شۆرشی ئەیلول بو، باوەری توندی بە حزبایەتی نەبو، زیاتر کاری لەسەر کۆکردنەوەی هەوادارانی بە جۆرەها شێواز و لاوازکردن و پەراوێزکردنی نەیارەکانی دەکرد. وێرای ئەوەی سەرکردەو و سیاسەتمەدارێکی پراگماتیکی سەردەمی گەرمەی شەری سارد بو بەڵام زیاتر ئومێدی لەسەر ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی هەڵچنی بو. لە سەردەمی ئەودا یەکێک لە دەسکەوتە گەورەکانی کورد بەدەست هێنرا کە لە رێکەوتنی ئازاری ١٩٧٠ دا چەسپێنرا. هەڵچنینی ئومێدی زۆر لە سەر ئەمریکا و ئێران و پلانێکی فرەلایەنی ناوچەکە وبە ئاگایی ئەمریکاوە لە هۆکارە بنەرەتیەکانی شکستی شۆرشی ئەیلول بون، لێرە بەدواوە سەرکردایەتی پارتی کەوتە دەست کورەکانی.  دوەم: ابراهیم ئەحمەد، سیاسەتمەدار و نوسەر و رۆشنبیر و ئەدیبێکی ناوداری سەردەمی شەری سارد، هەڵگری چەند هزرێکی پێشکەوتنخوازی ئەو سەردەمە. سیاسەتمەدارێکی موحافزکار و بە تموح، پراگماتیک و واقیعبین بە شێوازە کلاسیکیەکەی.. لە ئاکامی ناکۆکیەکانی مەلا مستەفا لە گەڵ گروپی خوالێخۆشبو هەمزە عەبدوڵلا لە کۆتایی پەنجاکانی سەدەی پێشو ئەستێرەی سیاسی روی لە گەشەکردن کرد. پێگەی جەماوەری لە نێو نوسەر و رۆشنبیر و کادری حزبی دەڤەرەکانی سلێمانی و کەرکوک و رۆژهەڵاتی کوردستان بەهێزبو. سەرکردەیەکی سەربازی نەبو، بۆیە کاریگەریەکانی سنوردار بون. یەکێکە لە بەرپرسە دەگمەنەکانی کورد کە لە ناوەراستی پەنجا و شەستەکانی سەدەی رابوردو پەیوەندی لە گەڵ چەند وڵاتێکی ئەقلیمی و ئیسرائیل دروست کردوە. ئیبراهیم احمد، بێجگە تێرامانە گشتگیرەکانی پێشکەوتنخوازی، وەک بەرەی نیشتمانی عێراقی و برایەتی کورد و عەرەب و مافە دەستوریەکان و دژایەتی زایۆنیزم و ئیمپریالیزم، هەڵگری هزرێکی تایبەتی دیاریکراوی کوردایەتی نەبوە، ئەمەش زەمینەیەک بوە بۆ  پێکدادان و جیاوازیەکانی لە گەڵ مەلا مستەفا.  سێیەم: مام جلال، وەسفکردنی مام جلال بە چەند رستە و بابەت کۆتایی نایەت، مێژوی سیاسی دەریایەکی گەورەیە کە تا ئەم چرکەیش چەند بەشێکی گرنگی ژێر ئاوکەوتوەکان سەرئاو نەکەوتون و نەبینراون. هەرچۆنێک بێت کە باسی سەردەمی نەوەی یەکەمی جەلالی و مەلایی دەکەین مام جلال شان بەشانی مەلا مستەفا لە ریزی یەکەمدا دێت. مام جلال لە سەرەتای ژیانی سیاسیدا گەنجێکی یاخی و بزێو و وریا بوە، زو هزری نەتەوەیی گرێداوە بە سۆشیالیزم و چەپرەوی و چەمکە پێشکەوتنخوازەکانەوە. لە تەمەنی گەنجیدا سەرکەوتو بو لە وڵاتانی ئیشتراکی بلۆکی سوڤیەت و لە چین پرسی کوردیان پێبناسێنێت. بەتەنیشت ئەمەوە  پەیوەندی باشیشی لە گەڵ سەرکردە ناودارەکانی بزافی نەتەوەیی عەرەب هەبوە، لە سەرویانەوە جمال عبدالناصر، جۆرج حەبەش و احمد الخگیب، ئەمان کاریگەریان لە سەر هزری نەتەوەیی مام جلال کردوە، بە رادەیەک کە لە دانیشتنەکانی لە گەڵ جمال عبدالناصر وەک نوێنەری شۆرشی ئەیلول زۆر گوێرایەلی ناصر بوە و زۆربەی داواکاریەکانی ئەویشی جێبەجێکردوە. ناصر بەردەوام جەختی کردۆتەوە لەوەی سەرکردایەتی شۆرشی ئەیلول لە ئێران و  " ئیمپریالیزمی" ئەمریکا دور کەوێتەوە، زیاتر کار لەسەر پاراستنی یەکپارچەیی و سەروەری عێراق و برایەتی کورد و عەرەب و دژایەتیکردنی زایۆنیزم بکەن، چونکە ئەم وڵات و هێزانە دوژمنی سەرەکی بزافی کوردایەتین.  لە وەڵامی ئەوەی کە بە ( عروبی ) وەسفی دەکەن مام جلال دەڵێت: ( إتهام لا أنفیه وشرف لا أدعیه). بەگشتی ژیانی سیاسی مام جلال پەیوەند بو بە مەلا مستەفا و بنەماڵەی بارزانیەوە چ بە دۆستایەتی و چ بە رکابەری و دوژمنایەتی.   

راپۆرتی: درەو وەفدەكەی هەرێم بۆ بەغداد تا ئێستا نەگەیشتونەتە هیچ ئەنجامێك، قوباد تاڵەبانی گلەیی لە پەرلەمانتارانی عێراق هەبووە، ئاوات شێخ جەناب وتویەتی نەك نەوتەكە ئامادەین خۆشمانیان تەسلیم بكەین، وەفدی بەغداد وتویانە داهاتی ئەم مانگەی عێراق (20%)ی كۆی موچەو خەرجیەكانمانە چی بدەین بەئێوە؟ عادل عەبدولمەهدی زۆر نیگەرانەو وتویەتی هەرگیز بڕوام نەدەكرد مەسعود بارزانی ئاوا پشتم تێبكات. دانوستان بۆ موچە سێ رۆژە وەفدی هەرێمی كوردستان بە سەرۆكایەتی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بەغدان، پرسی سەرەكی بودجەو موچەو نەوتی هەرێمە، تا ئێستا وەفدەكەی هەرێم لەبارەی پرسی نەوت و بودجەوە نەگەیشتونەتە هیچ ئەنجامێك و بۆ موچەی ئەم مانگەش هیچ بەڵێنێكیان وەرنەگرتووە. وەفدەكەی هەرێمی كوردستان تا ئێستا عادل عەبدولمەهدی سەرۆك وەزیرانی عێراقیان نەبینیوەو لەگەڵ ئەمیندارێتی ئەنجومەنی وەزیران و وەزیری نەوتی عێراق كۆبونەتەوە. بە پێی بەدواداچونەكانی (درەو) وەفدەكەی هەرێم ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە بۆ رادەستكردنی نەوتی هەرێم لەبەرامبەر پێدانی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان، بەڵام وەفدی بەغداد پێیان راگەیاندوون، ئێمە لە ئێستادا نەوتەكەی خۆشمان بۆتە بار بەسەرمانەوەو نەوتەكەی ئێوە لەكاتی خۆیدا كە پارەی دەكرد رادەستتان نەكرد ئێستاش هیچ ناكات بۆ ئێمە. وەفدەكەی بەغداد بۆ هەرێمی كوردستانیان روونكردۆتەوە، ئێمە كۆی خەرجی مانگانەمان بە (موچەو خەرجیەكانەوە) مانگانە ( 7 ترلیۆن و 500 ملیار) دینارە، بەڵام داهاتی ئەم مانگەمان بەم دۆخەی ئێستاوە (دابەزینی نرخی نەوت + پەیوەست بوون بە كەمكردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت) ئەگەر نرخی نەوت بە (24)دۆلار بفرۆشرێت كۆی داهاتەكەی دەكاتە ( ترلیۆنێك و 500 ملیار) دینار، واتا  داهاتی عێراق (20%)ی كۆی خەرجیەكانە، ئەگەر (453 ملیار) دینار بدەین بەئێوە هیچ بۆ خۆمان نامێنێتەوە، بۆیە وەفدەكەی بەغداد هیچ بەڵێنێكیان نەداوە، بە پێدانی موچەی ئەم مانگەی موچەخۆرانی هەرێم، سەبارەت بە رێككەوتنیش لەسەر نەوتی هەرێم، سپاردوویانە بە لیژنەی تایبەتمەند، وتویانە دەبێت لەسەر كۆی مەلەفەكان رێكبكەوین.     لە كۆبونەوەكاندا سامر غەزبان وەزیری نەوتی عێراق بە وەفدەكەی هەرێمی راگەیاندووە دەبێت "نەوت و داهاتی ناوخۆ و خاڵە سنوریەكان بێتەوە بەغداد لەوێوە ئێمە بەپێی دەستور دابەشی دەكەینەوە،" وەفدەكەی عێراق نیگەران بوون لە راپۆرتەكەی حكومەتی هەرێمی كوردستان و بە وەفدی هەرێمیان راگەیاندووە ئێستا وەختی ئەو قسانە نیە، ئێوە لەسەردەمی شەڕی داعشدا نەوتی كەركوكتان فرۆشتووەو داهاتەكەیتان بۆخۆتان بردووە پێویستە بیگەڕێننەوە.      وەفدەكەی هەرێم و پەرلەمانتارانی كورد بەرلە سەردانەكەیان بۆ بەغداد لە هەولێر لە رۆژی (2020/4/27)  وەفدەكەی هەرێم لەگەڵ فراكسیۆنە كوردستانیەكاندا (جگە لە فراكسیۆنی ئاییندەو سەربەخۆكان) واتا لەگەڵ فراكسیۆنەكانی ( پارتی، یەكێتی، گۆڕان، كۆمەڵ، یەكگرتوو) كۆبونەتەوە، لە كۆبونەوەكەدا گفتوگۆی چركراوە. بەشداربوویەكی كۆبونەوەكە بە (درەو)ی راگەیاند سەرەتا قوباد تاڵەبانی سەرۆكی وەفدەكە گلەیی زۆری لە هەندێك لە پەرلەمانتاران كردووە كە خراپ قسە دەكەن لەسەر بارودۆخەكە، لە كۆبونەوەكەدا ئەم گفتوگۆیانە رویانداوە.  - قوباد تاڵەبانی: گلەییمان لە لێدوان و هەڵوێستی بەشێك لە پەرلەمانتارانی كورد هەیە لە بەغداد. - جەمال كۆچەر سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوو: ئەو پەرلەمانتارانە قسەی راستیان وتووە، حكومەتی هەرێم بەرپرسە لە بەشێكی زۆری كێشەكان بۆچی نەوت رادەست ناكات.  - سەلیم شوشكەیی پەرلەمانتاری كۆمەڵ:  كێشەكان لە ئەستۆی حكومەتی هەرێمە ئەگەر نەوتەكەیان رادەستبكردایە بارودۆخەكەمان بەم شێوەیە نەدەبوو. - ئاوات شێخ جەناب وەزیری دارایی: ئێستا كاتی ئەو قسەو گلەییانە نیە ئێمە هەڵەمانكردووە نەوتمان تەسلیم نەكردووە، ئێستا نەك نەوتەكەمان ئامادەین خۆشمان تەسلیم بكەین.  - بەهار مەحمود لە فراكسیۆنی گۆڕان: ئەم مەرجانە چیە بەرپرسانی هەرێم هەیەتی بۆچی  فوئاد حسین ناگۆڕن  - قوباد تاڵەبانی: ئێستا ئێمە هاتووین بۆ موچەو بودجە  باسی پێكهێنانی حكومەت ناكەین - جوان ئیحسان سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتی: شەڕی فوئاد حسێن بە ئیمە ناكرێت  - جەمال كۆچەر سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوو: ئەو هەموو بن دیوارە لابەن لە هەرێم پارەكەتان بەشی موچە دەكات  - قوباد تاڵەبانی: (ملیۆنێك و 200 هەزار) موچەخۆرمان هەیە (200 هەزار)ی زیادە بەڵام ناتوانینی یەك كەس لابەرین  - جەمال كۆچەر: دەسەڵاتم بدەنێ لەماوەی سێ مانگدا  ئەو (200 هەزار)ەت بۆ لادەبەم - قوباد تاڵەبانی: ناتوانیت  چونكە ئەو ( 200 هەزار) موچەخۆرە پاسەوانی باخی بەرپرسانن.   پرسەكە سیاسیە لەماوەی (15) مانگی رابردوودا مانگانە (453 ملیار) دینار لەبەغدوە دەهات بەڵام ئەم مانگە بەبڕیاری عادل عەبدولمەهدی سەرۆك وەزیرانی دەستلەكاركێشاوە راگیراوە، عادل عەبدولمەهدی بە تەلەفۆن قسەی لەگەڵ (هۆشیار زێباری) ئەندامی مەكتەبی سیاسی پارتی كردووەو زۆر گلەیی لە پارتی و خودی مەسعود بارزانی كردووەو رایگەیاندووە"  ئەو هەڵوێستە (راگرتنی موچەی هەرێم) پەیوەندی بەخۆتانەوە هەیە من 15 مانگ موچەم نارد دنیام لە خۆم عاجز كرد ئێوە نەك نەوتەكەتان رادەست نەكرد، مەسعود بارزانی یەكەم كەس بوو كە پیرۆزبایی بۆ مستەفا كازمی نارد، هەرگیز پێشبینیم نەدەكرد مەسعود بارزانی پشتم تێبكات، من لەكاتی پێكهێنانی كابینەكەمدا بە هەموو لایەنە كوردیەكانم وت من حساب بۆ مەسعود بارزانی دەكەم و قسە تەنها لەو وەردەگرم، بەڵام ئێستا ئەو لەم بارودۆخەدا پشتی تێكردم"  ئەنجامی سەردانەكە دوای سێ رۆژ وەفدەكە لە بەغداد تا ئێستا هیچ ئەنجامێكیان بەدەست نەهێناوە، بڕیارە سبەی وەفدەكە لەگەڵ لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق كۆببنەوە، بەپێی زانیارییەكانی (درەو) سەرەرای ئەوەی بەشێك لە ئەندامە كوردەكانی لیژنەی درایی پەرلەمانی عێراق بەشداری ناكەن، بەشێك لە ئەندامە عەرەبەكانیش وتویانە ئامادەنین لەگەڵ ئەو وەفدەدا دابنیشن.  ئەندامێكی پەرلەمانی عێراق بە (درەو)ی راگەیاند، وەفدەكەی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەسەرۆكایەتی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانە لە یەكێتی، پارتی بە كەمترین و نزمترین ئاست بەشداری لە كۆبونەوەكەدا كردووە، تەنها ئومێد سەباح سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران بەشدارە لە كۆبونەوەكەدا، ئەندامانی ئەو وەفدە نە ئاگاداری فایلی نەوتن، نە دەسەڵاتیشیان هەیە چارەنوسی نەوتی هەرێم یەكلابكەنەوە بۆیە وەفدی عێراقیش ئێستا  بۆیان رون بۆتەوە كە ئامانجی سەرەكی چونی وەفدەكەی هەێم بۆ بەغداد، دابینكردنی موچەی ئەم مانگەی موچەخۆرانی هەرێمە، بۆیە دەستی دەستی بە وەفدەكە دەكەن.     

درەو: بەپێی فەرمانێك كە واژووی ئازاد محەمەد سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی لەسەرەو ئەمڕۆ 30/4/2020 دەرچووە، لیژنەیەكی لە نوێنەری فراكسیۆنەكانی ناو ئەنجومەنی پارێزگا پێكهێناوە بەمەبەستی ئامادەكردنی پرۆژەیەكی لامەركەزی كارگێڕی و دارایی بەپێی یاسای ئەنجومەنی پارێزگاكان بۆ سنوری جوگرافی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی.   🔻لێژنەكە پێكهاتووە لە: 🔹بەرزان محەمەد سەرۆكی لیژنەكە (گۆڕان) 🔹مەهدی مەحمود ئەندام ( یەكگرتوو+ كۆمەڵ) 🔹سەباح فەتاح ئەندام (یەكێتی) 🔹رێكەوت زەكی ئەندام ( یەكێتی) 🔹مینا سامی ئەندام ( پارتی) 🔹كاسترۆ مەعروف ئەندام (شیوعی) 🔹هاوسەر هۆشیار ئەندام ( گۆڕان) 🔹دیمەن رەزا ئەندام ( یەكێتی ) 🔹ئیسماعیل عەلی ئەندام (گۆڕان)

درەو: حوسنی مەحلی – ئەلمەیادین  توركیا ئامادەكاری دەكات بۆ ئەنجامدانی هێرشێكی زەمینی بەمنزیكانە بۆ سەر باكوری عێراق، بەهەماهەنگی‌و هاوكاری هێزەكانی پێشمەرگەی سەر بە مەسعود بارزانی، ئەو هێزانەی چەند جارێك‌و لە قۆناغەكانی ڕابردوودا ئەو كارەیان كردووە. بارزانی گروپی تاڵەبانی بە خیانەتكار وەسفدەكات، بەهۆی ئەوەی هاوكاری بەغدادی كردووە بۆ شكستپێهێنانی ڕاپرسی سەربەخۆیی لە ساڵی 2017، بەڵام بیرى چووە كە ئەردۆغانی هاوپەیمانە ستراتیجییەكەی لایەنی سەرەكی بوو لە شكستپێهێنانی ئەو ڕاپرسییە.  ئەمە بەشێكە لەوتاری نوسەری دیاری توركی بە ڕەچەڵەك سوری (حوسنی مەحلی) كە لەژێر ناونیشانی" دوای باكوری سوریا..ئایا توركیا خۆی ئامادەكات بۆ داگیركردنی باكوری عێراق؟" بڵاویكردووتەوە. خۆی بۆ هێرش ئامادەكات  مەحلی لەوتارەكەیدا نوسیویەتی:" دوور لەبایەخی میدیا جیهانییەكان كە سەرقاڵی ڤایرۆسی كۆرۆنان، باكوری عێراق هێرشی ئاسمانی توركیا بەخۆیەوە دەبینێت كە پێگەو جوڵەی چەكدارانی پارتی كرێكارانی كوردستانی توركیا لەشاخەكانی قەندیل دەكاتە ئامانج، وەك ئامادەكارییەك بۆ ئەنجامدانی هێرشێكی زەمینی بۆ داگیركردنی باكوری عێراق بەهاوكاری‌و هەماهەنگی هێزەكانی پێشمەرگەی سەر بە مەسعود بارزانی".  لەبارەی بایەخی ئەو هەماهەنگییە سەربازییەی نێوان بارزانی‌و توركیا مەحلی دەڵێت:" ئەو هەماهەنگی‌و هاوكارییە ناوەرۆكێكی ستراتیجی بەدەستهێناوە دوای كۆتایهاتنی جەنگی نێوان هێزەكانی سەر بە مەسعود بارزانی‌و جەلال تاڵەبانی، كە بەهۆیەوە سوپای توركیا توانی بنكەی سەربازی لە زیاتر لە 10 خاڵی ناو باكوری عێراق دابمەزرێنێت، بەپشتیوانی بارزانی‌و هێزی چەكوشی ئەمریكی كە مانگی ئازاری 2003داو دوای داگیركردنی عێراق توركیایان بەجێهێشت".    دەشڵێت"ئەنكەرە تەنها بەم بوونە سەربازییەوە نەوەستا، بەڵكو سوپاكەی 27 جار چووەتە ناو باكوری عێراق تا ساڵی 2007، ئەوەش لەكاتی ئەو ڕێككەوتنەوە كە ئەنكەرە لەگەڵ بەغداد لەساڵی 1987 ئیمزای كرد، بەوپێیەش سەدام حسێن ڕێگەی دا سوپای توركیا بەقوڵایی 20 كلم بێنە ناو خاكی عێراق بۆ ڕاوەدوونانی چەكدارانی پارتی كرێكاران، كاتێك سەرقاڵی جەنگی ئێران بوو، ئەنكەر ئەم ڕێككەوتنەی كردووەتە بەهانە‌و دەڵێت، هێشتا كاری پێدەكرێت، هەروەك چۆن كار بەڕێككەوتنی ئەدەنە دەكات لەگەڵ دیمەشق لەساڵی 1998، كە ڕێگەی دەدات بە ڕاوەدوونانی چەكدارانی پارتی كرێكاران لەباكوری سوریا".  مەحلی دەڵێت: "ئەنكەرە پێیوایە دۆخی ئەم دوو وڵاتە هێشتا لەبەرژوەندی خۆیەتی، سوپای توركیا بە هاوكاری ئۆپۆزسیۆنی ئیخوانی‌و گروپە چەكدارەكانی هاوپەیمانی لەسوریا بوونی هەیە، لەعێراقیش بە هاوكاری خێڵە سونییەكان‌و پێشمەرگەی بارزانی بوونی هەیە، لەگەڵ بەردەوامی ناكۆكی نێوان هێزە شیعییەكان". ئەردۆغان شكستی بە ڕیفراندۆم هێنا لەبەشێكی تری وتارەكەیدا، نوسەر ئاماژە بە ناكۆكییەكانی ئەم دواییەی نێوان پارتی‌و یەكێتی دەكات‌و دەڵیت:" زانیارییەكان ئاماژە بە ئاڵۆزییەكی مەترسیدار دەكەن لەنێوان هێزەكانی بارزانی‌و هێزەكانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان، لەگەڵ بەردەوامی ساردوسڕی نێوان ئەنكەرەو سلێمانی، كە میانڕەوترن سەبارەت بەكێشەكانی عێراق‌و سوریاو ناوچەكە،   بارزانی گروپی تاڵەبانی بە خیانەتكار وەسفدەكات، بەهۆی ئەوەی هاوكاری بەغدادی كردووە بۆ شكستپێهێنانی ڕاپرسی سەربەخۆیی لە ساڵی 2017، بەڵام بیرى چووە كە ئەردۆغانی هاوپەیمانە ستراتیجییەكەی لایەنی سەرەكی بوو لە شكستپێهێنانی ئەو ڕاپرسیە". بەبۆچوونی مەحلی، قوڵبوونەوەی كێشەكانی پارتی‌و یەكێتی لەلایەك‌و كێبڕكێی پارتی لەگەڵ پارتی كرێكارانی كوردستان، ڕەنگە پاڵ بە بارزانییەوە بنێت بۆ هەڵگیرساندنی شەڕ دژی پارتی كرێكاران لەقەندیل بۆ بەدەستهێنانی سەرلەنوێ‌ ڕەزامەندی ئەردۆغان دژی ڕكابەرە مێژووییەكەی كە حزبكەی جەلال تاڵەبانییە، سوودمەندی گەورەش لەهەموو ئەم پێشهاتانە ئەردۆغانە كە پێیوایەدەتوانێت سودیان لێوەربگرێت بۆ جێبەجێكردنی پلان‌و پرۆژەكانی لە باكوری عێراق لەم دۆخە قورس‌و ئاڵۆزەیدا، ئەمجارە دوور لەدەستوردانی ڤلادیمێر پۆتن. بێدەنگی دەسەڵاتدارانی عێراق بە بۆچوونی حوسنی مەحلی ڕەزامەندی عێراق لەكۆتایی ساڵی 2015دا بۆ هاتنە ناوەوەی سوپای توركیا بۆ بەعشیقە لەخۆرهەڵاتی موسڵ، بەپاساوی شەڕ دژی داعش‌و یەكینەكانی پاراستنی گەلی كورد، وەرچەرخانێكی گرنگ بوو لە حساباتەكانی توركیا لە باكوری عێراق. لەگەڵ ئەو بۆشاییە ئەمنییەی لەوكاتەدا هاتەگۆڕێ‌ بەهۆی داگیركردنی موسڵ‌و ناوچەیەكی فراوان لەسەرانسەری عێراق بەگشتی.  مەحلی دەڵێت: "تائێستا بە بیری هیچ بەرپرسێكی عێراقیدا نەهاتووە ڕێوشوێنی كرداری بگرێتەبەر بۆ ناچاركردنی ئەنكەرە بەكشانەوەی هێزەكانی لە باكوری عێراق.توركیا یەكێك بوو لە سودمەندەكانی ئەو دۆخە  كارتی توركمان حوسنی مەحلی، لەبارەی سود وەرگرتن لەكارتی توركمان لەعێراق لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەنكەرەوە دەڵێت:" بەدرێژایی ماوەی ڕابردوو‌و لەسەردەمی حكومەتەكانی ڕابردوودا، ئەنكەرە سود وەرگرتنی لە كارتی توركمان فەرامۆش نەكردووە، كە بەشێوەیەكی چڕ لەناوچەكانی باكوری عێراق بوونیان هەیە بەتایبەت لە كەركوك‌و موسڵ، ئەو ناوچانەی كە لەچوارچێوەی نەخشەی پەیماننامەی نیشتمانی(میللی)ناودەبرێن، كە قسەكانی ئەردۆغان‌و حساباتە تایبەتەكانیدا لە سوریاو عێراق بووەتە دەستەواژەیەكی گرنگ".  ئاماژە بەوەش دەدات، هەوڵەكانی ئەنكەرە بەردەوامبووە بۆ بەكارهێنیان وەك كارتێكی فشارو سازشپێكردن، جارێك لەگەڵ بەغداو جارێكیش لەگەڵ كورد، دوای ئەوانیش لەگەڵ ئەمریكییەكان پاش داگیركردنی عێراق لەساڵی 2003دا،  ئەوەش بایەخی ئەنكەرەی بۆ باكوری عێراق زیاتر كردوووە، كە تۆرگۆت ئۆزال سەرۆكی كۆچكردووی توركیا لەساڵی 1991دا هەوڵیدا بیخاتە سەر توركیا. نوسەر ئاماژە بە زیادبوونی بایەخی ئەنكەرە دەكات بەو ناوچەیە لەدوای  هاتنە دەسەڵاتی پارتی داد گەشەپێدان لەكۆتایی ساڵی 2002داو دەڵێت:"یەكێك لەئامانجەكانی ئەنكەرە ڕووبەڕووبونەوەی ڕۆڵی ئێرانی(شیعی) بووە لەعێراق كە لەلایەن وڵاتانی كەنداوەوە پشتیوانی كراوە، ئەویش لەڕێی مەسعود بارزانی یاخود گروپ‌و هێزە سونییەكان، لەدیارترینیان تاریق هاشمی جێگری سەرۆك كۆماری پێشوترو ئەسیل نوجێفی پارێزگاری پێشووی موسڵەوە بووە".   

(درەو): بەپێی نوسراوی فەرمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، لەشەش ساڵی رابردوودا بەهۆی جێبەجێكردنی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆ، هەرێمی كوردستان زیاتر لە (62 ترلیۆن) دیناری لە بودجەی عێراق دەستداوە، دوای ئەم زیانە زۆرانە، حكومەت ئێستا دەیەوێت نەوت رادەستی بەغداد بكات. خەرجی‌و داهاتی حكومەت لە 2019 لەوەڵامنامەیەكدا بۆ ئەمیندارێتی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی لەبارەی خەرجی‌و داهات‌و ئەو زیانانەی كە بەر سەرچاوەكانی داهاتی كردووە، رونكردنەوە دەدات: حكومەتی هەرێمی لەبارەی خەرجییەكانی خۆیەوە لە ساڵی 2019 دەڵێ: •    بۆ موچەی فەرمانبەران مانگانە بڕی (895 ملیار) دیناری خەرجكردووە، كۆی ئەم پارەیە بۆ ساڵەكە (10 ترلیۆن‌و 740 ملیار) دینار بووە. •    بۆ خەرجی وەزارەتەكان مانگانە بڕی (248 ملیار) دیناری خەرج كردووە، كە بۆ ساڵەكە (2 ترلیۆن‌و 976 ملیار) دینار بووە. •    بۆ خەرخی وەبەرهێنان مانگانە (47 ملیار) دیناری خەرجكردووە، ئەم خەرجییە بۆ كۆی ساڵەكە گەیشتووەتە (564 ملیار) دینار. واتە بەپێی قسەی خۆی، خەرجی حكومەتی هەرێم لە ساڵی رابردوودا بۆ موچەی فەرمانبەران‌و خەرجی وەزارەتەكان‌و خەرجی وەبەرهێنان بەكۆی گشتی بۆ هەرمانگێك (ترلیۆنێك‌و 190 ملیار) دینار بووە‌و بۆ كۆی گشتی ساڵەكە خەرجییەكانی (14 ترلیۆن‌و 280 ملیار) دینار بووە. وەڵامنامەكەی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم دەریدەخات، لەكۆی (14 ترلیۆن‌و 280 ملیار)ی كۆی خەرجی ساڵی رابردووی هەرێم، بڕی (5 ترلیۆن‌و 448 ملیار) دیناری لەبەغدادەوە دابین كراوە، واتەی كۆی گشتی خەرجییەكانی ساڵی رابردووی هەرێم تەنیا رێژەی (38%) لەلایەن بەغدادەوە دابین كراوە‌و ئەوی تری حكومەت لە داهاتی ناوخۆی هەرێم‌و فرۆشی نەوتەوە بەشێوەی سەربەخۆ دەستیكەوتووە، كۆی گشتی داهاتی ناوخۆی هەرێم‌و فرۆشی نەوت لە ساڵی رابردوودا بەپێی نوسراوەكەی حكومەتی هەرێم (8 ترلیۆن‌و 832 ملیار) دینار بووە. سیاسەتی ئابوری سەربەخۆو زیانە مادییەكانی ساڵی 2014 حكومەتی هەرێمی كوردستان كە ئەوكات نێچیرڤان بارزانی سەرۆكایەتی دەكرد‌و كابینەیەكی "بنكەفراوان" بوو بە هاوبەشی (پارتی+ یەكێتی+ گۆڕان+ كۆمەڵی ئیسلامی+ یەكگرتووی ئیسلامی)، بڕیاریدا سیاسەتی ئابوری سەربەخۆ جێبەجێ بكات، لەم سیاسەتەشدا بە پلەی یەكەم بڕیاردرا هەرێم بەشێوەیەكی سەربەخۆو دور لە چاوی بەغداد نەوت فرۆشێت. ئەوكات كە بڕیاردرا هەرێم بەشێوەی سەربەخۆ نەوت بفرۆشێت، هەناردەی رۆژانەی نەوت (600 هەزار) بەرمیل بوو، لێرەوە بوو هەرێمی كوردستان بوو بە خاوەنی بۆری تایبەتی خۆی بۆ هەناردەی نەوت، بەهۆی ئەم سیاسەتەوە حكومەتی ئەوكاتی عێراق كە نوری مالیكی سەرۆكایەتی دەكرد، لە پرۆژەی یاسای بودجەی 2014دا پێدانی پشكی هەرێمی لە بودجەی گشتی عێراق بەستەوە بەوەی هەرێم رۆژانە (400 هەزار) بەرمیل نەوت رادەستی بەغداد بكات، هەرێم نەوتەكەی رادەست نەكرد، بەغدادیش پشكی هەرێم لە بودجەی گشتی خۆی بڕی، بەپێی ئەو خشتەیەی كە ئەمڕۆ حكومەتی هەرێم بڵاویكردەوە، لەو ساڵەوە تاوەكو تائێستا، هەرێمی كوردستان بڕی (62 ترلیۆن) دینار زیانی بەركەوتووە، كە ئەمەش ئەو بڕە پارەیەیە دەبوو لەوكاتەوە بەغداد رادەستی هەرێمی بكات، ئەمە زیانی ئابوری بڕیاری سەربەخۆیی ئابوریی هەرێمە. بەپێی ئەو وەڵامنامەكەی حكومەتی هەرێم: •    ساڵی 2014 پشكی هەرێم لە بودجەی عێراق بڕی (19 ترلیۆن‌و 999 ملیارو 616 ملیۆن) دیناربووە، لەم رێژەیە هەرێم تەنیا بڕی (2 ترلیۆن‌و 280 ملیار) دیناری وەرگرتووە، واتە تەنیا لەو ساڵەدا بەهۆی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆوە هەرێم بڕی (17 ترلیۆن‌و 719 ملیارو 616 ملیۆن) دینار زیانی دارایی بەركەوتووە. •    ساڵی 2015 پشكی هەرێم لە بودجەی عێراق بڕی (14 ترلیۆن‌و 817 ملیار) دیناربووە، لەم رێژەیە هەرێم تەنیا بڕی (2 ترلیۆن‌و 476 ملیار) دیناری وەرگرتووە، واتە تەنیا لەو ساڵەدا بەهۆی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆوە هەرێم بڕی (12 ترلیۆن‌و 341 ملیار) دینار زیانی دارایی بەركەوتووە. •    ساڵی 2016 پشكی هەرێم لە بودجەی عێراق بڕی (12 ترلیۆن‌و 570 ملیار) دیناربووە، لەم رێژەیە هەرێم هیچ بڕەپارەیەكی وەرنەگرتووە، واتە تەنیا لەو ساڵەدا بەهۆی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆوە هەرێم بڕی (12 ترلیۆن‌و 570 ملیار) دینار زیانی دارایی بەركەوتووە. •    ساڵی 2017 پشكی هەرێم لە بودجەی عێراق بڕی (11 ترلیۆن‌و 605 ملیار) دیناربووە، لەم رێژەیە هەرێم هیچ بڕە پارەیەكی وەرنەگرتووە،  واتە تەنیا لەو ساڵەدا بەهۆی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆوە هەرێم بڕی (11 ترلیۆن‌و 605 ملیار) دینار زیانی دارایی بەركەوتووە. •    ساڵی 2018 پشكی هەرێم لە بودجەی عێراق بڕی (6ترلیۆن‌و 776 ملیار) دیناربووە، لەم رێژەیە هەرێم تەنیا بڕی (3 ترلیۆن‌و 175 ملیار) دیناری وەرگرتووە، واتە تەنیا لەو ساڵەدا بەهۆی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆوە، هەرێم بڕی (3 ترلیۆن‌و 591 ملیار) دینار زیانی دارایی بەركەوتووە. •    ساڵی 2019 پشكی هەرێم لە بودجەی عێراق بڕی (9 ترلیۆن‌و 783 ملیار) دیناربووە، لەم رێژەیە هەرێم تەنیا بڕی (5 ترلیۆن‌و 439 ملیار) دیناری وەرگرتووە، واتە تەنیا لەو ساڵەدا بەهۆی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆوە، هەرێم بڕی (4 ترلیۆن‌و 343 ملیار) دینار زیانی دارایی بەركەوتووە. واتە لەماوەی ئەو شەش ساڵەدا، پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجەی گشتی عێراق (75 ترلیۆن‌و 541 ملیارو 834 ملیۆن) دیناربووە، بەڵام بەهۆی سیاسەتی سەربەخۆ فرۆشتنی نەوتەوە، بەغداد (13 ترلیۆن‌و 370 ملیارو 533 ملیۆن) دیناری بۆ هەرێمی كوردستان ناردووە، لەبەرامبەردا هەرێم بڕی (62 ترلیۆن‌و 171 ملیارو 310 ملیۆن)ی مافی خۆی لە بودجەی بەغداد لەدەستداوە.  

درەو: ئێوارەی ئەمڕۆ لە ماڵی كۆسرەت رەسوڵ، مەكتەبی سیاسی و ئەنجومەنی باڵای سیاسی یەكێتی بەسەرۆكایەتی كۆسرەت رەسوڵ عەلی سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای سیاسی حزبەكەو لاهور شێخ جەنگی هاوسەرۆكی یەكێتی كۆدەبێتەوە. كۆبونەوەكەی مەكتەبی سیاسی و ئەنجومەنی باڵای سیاسی یەكێتی كە لە چوارچێوەی ئێوارە خوانێكدایە، هەنگاوێكە بە ئاراستەی ئاساییكردنەوەی پەیوەندی نێوان ئەو دوو ئۆگانە، كە یەكەمیان واتا مەكتەبی سیاسی یەكێتی، روخسارە نوێیەكانی حزبی تێدا كۆبوەتەوەو دووەمیشیان واتا ئەنجومەنی باڵای سیاسی پێكهاتەكەی بریتیە لە ئەندامانی پێشووی مەكتەبی سیاسی و روخسارە دێرینەكانی حزب.  ئەم كۆبونەوەیە دوای سەردانێكی لاهور شێخ جەنگی دێت بۆ ماڵی كۆسرەت رەسوڵ، (درەو) زانیویەتی كۆسرەت رەسوڵ پاڵپشتی خۆی بۆ هاوسەرۆكانی یەكێتی راگەیاندووەو بڕیاریداوە پشتیوانی لە هەر سیاسەتێكی یەكێتی بكات كە ئەوان بڕیاری لەسەر بدەن. پێشبینی دەكرێت لەم ئێوارە خوانەدا ئەندامانی هەردوو ئۆرگانەكەی یەكێتی لە بارەی چەند پرسێكەوە گفتوگۆبكەن لەوانە (پەیوەندییەكانی نێوان پارتی و یەكێتی، بەشداری یەكێتی لە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەریم، پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت لە عێراق و بەشداری یەكێتی تیایدا). دوێنێ مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان داوای كۆبونەوەی لە مەكتەبی سیاسی یەكێتی كرد، بەڵام تا ئێستا مەكتەبی سیاسی یەكێتی وەڵامی ئەو داواییەی مەكتەبی سیاسی پارتی نەداوەتەوە. بەپێی زانیارییەكانی (درەو) مەكتەبی سیاسی پارتی پێشنیازی كردووە كۆبونەوەكە بەسەرپەرشتی نێچیرڤان بارزانی جێگری سەرۆكی پارتی و لاهور شێخ جەنگی هاوسەرۆكی یەكێتی بێت، بەڵام مەكتەبی سیاسی یەكێتی داوای كردووە خودی مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان بەشدار بێت لە كۆبونەوەكە. 

درەو: مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان داوای كۆبونەوە لە مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتمانی كوردستان دەكات، مەكتەبی سیاسی یەكێتی هێشتا وەڵامی داواكارییەكەی مەكتەبی سیاسی پارتی نەداوەتەوە. سەرچاوەیەكی باڵا بە (درەو)ی راگەیاند، ئەمڕۆ مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان بە فەرمی داوای كۆبونەوەی لە مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتمانی كوردستان كردووە، سەبارەت بە پەیوەندییەكانی نێوانیان و گفتوگۆكردن لەسەر پشكی كورد لە كابینەی نوێی حكومەتی عێراقدا. سەرچاوەكە ئەوەشی بە (درەو) راگەیاند، هێشتا مەكتەبی سیاسی یەكێتی وەڵامی مەكتەبی سیاسی پارتی نەداوەتەوە بۆ كۆبونەوەو پێیان وایە مەكتەبی سیاسی پارتی بڕیار بەدەست نین و دەسەڵات لای ئەوان نیە. هەفتەی رابردوو مەكتەبی سیاسی یەكێتی و پارتی بڕیاری كۆبونەوەیاندا لەسەر داوای مەكتەبی سیاسی یەكێتی بەڵام لەسەر شوێنی كۆبونەوەكە رێككنەكەوتن.  پارتی دیموكراتی كوردستان پێشنیاریان كردووە كۆبونەوەكە  بەسەرپەرشتی نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێم و جێگری سەرۆكی پارتی و لاهور شێخ جەنگی هاوسەرۆكی یەكێتی بێت، بەڵام یەكێتی داویانكردووە  كە خودی مەسعود بارزانی ئامادەی كۆبونەوەكە بێت. 

(درەو): سێ گەنج بەتۆمەتی كوشتنی كچێكی (20) ساڵان لە پۆلیسی سلێمانی دەستبەسەرن، رووداوەكە دوو رۆژ پێش ئێستا روویداوە، پۆلیس لێكۆڵینەوە دەكات، تۆمەتبارەكان قسەی جیاواز دەكەن لەبارەی كوژرانی ئەو كچەوە، دایكی كچەكە سكاڵای هەیە‌و ترسی هەیە دۆسیەكە دابخرێت. لەبارەی دۆسیەكەوە كاتژمێر 11ی شەوی 26ی ئەم مانگە واتە بەر لە دوو رۆژ، لە گەڕەكی چوارچرای نوێ لە باشوری شاری سلێمانی، كچێكی تەمەن (20 ساڵان) كوژرا. ماوەیەك دوای كوژرانی، پۆلیس ئاگاداركرا، تەرمی كوژراوەكە گواسترایەوە، كاتژمێر (1)ی هەمان شەو دووان لە گومانلێكراوانی رووداوەكە خۆیان رادەستی پۆلیس كردو دانیان بەوەدا نا لەكاتی رووداوەكەدا لەوێ بوون، دوێنێ شەو گومانلێكراوی سێیەم دەستگیركرا كە تۆمەتباری سەرەكی روداوەكەیە. بەپێی راگەیەندراوی پۆلیسی سلێمانی تۆمەتباری رووداوی كوژرانی ئەو كچە (20 ساڵانە) سێ كەسن بەناوەكانی: •    (ن، أ، ح) لەدایكبووی ١٩٩٣ •    (م، أ، م) لەدایكبوەی ١٩٩٧ •    (ك، أ، م) لەدایكبووی ١٩٩٤  ئەم سێ گەنجە ئێستا بەبڕیاری دادوەرو بەپێی ماددەی ٤٠٥ لە یاسای سزادانی عێراقی راگیراون. چی رویدا ؟ (درەو) لە چەند سەرچاوەیەكی ئاگادارەوە لەناو پۆلیس‌و هێزە ئەمنییەكانی سلێمانی، هەندێك زانیاری لەبارەی چۆنیەتی كوژرانی ئەو كچە دەستكەوتووە. بەپێی ئەوەی سێ گومانلێكراوەكە لەبەردەم پۆلیس دانیان پێداناوە، ئەو كچە لەگەڵ سێ كوڕی هاوڕێیدا (واتە ئەوانەی ئێستا لە پۆلیس راگیراون) شەوێك بەر لە كوژرانی چونەتە ماڵی (م، ا، م) لە گەڕەكی چوارچرای نوێ، (م، ا، م) خێزاندارە، بەڵام ئەو دوو شەوە خێزانەكەی لەماڵەوە نەبووە. (م، ا، م) كە تۆمەتباری سەرەكییە لە ئەنجامدانی كوشتنەكەدا، لەبەردەم پۆلیس باسی لەوەكردووە، شەوی یەكەم تاوەكو درەنگانێكی شەو خواردویانەتەوە، بۆیە بەیانی درەنگ‌و لەدەوروبەری كاتژمێر چواری ئێوارەدا لە خەوهەستاون، پاش ئەوەی هەستاون، چوار هاوڕێكە، واتە سێ كوڕەكە‌و كچە كوژراوەكە، دەستیان بە نانخواردن كردووە‌و تا كاتژمێری 11ی شەو كاتەكەیان بەڕێكردووە. (ه، ز) بەپێی لێكۆڵینەوەكانی پۆلیس بە فیشەكێك كوژراوە كە بەر لای چەپی سەری كەوتووە، لەبارەی چۆنیەتی كوژرانی ئەو كچەوە، گومانلێكراوانی روداوەكە قسەی جیاواز دەكەن: •    (ن، أ، ح)‌و (ك، أ، م) كە كاتژمێری (1) شەوی روداوەكە خۆیان رادەستی پۆلیس كردووە دەڵێن: لەكاتی مەستیدا (م، ا، م) دەمانچەكەی هەڵگرتووە‌و بە گاڵتەوە بە كچەكەی وتووە بتكوژم، ئیتر فیشەكێك دەرچووە‌و بەر سەری (ه، ز) كەوتووە‌و كوشتویەتی. •    (م، ا، م) كە تۆمەتباری سەرەكی روداوەكەیە قسەیەكی تری لەبەردەم پۆلیسدا كردووە‌و وتویەتی: كچەكە واتە (ه، ز) داوای لێكردووە دەمانچەكەی بداتێ بۆ ئەوەی "سناپێكی لەگەڵ بكات"، واتە وێنەی خۆی بگرێت‌و لە "سناپ چات" بڵاوی بكاتەوە، دوای ئەوەی سناپەكەی كردووە، دەمانچەكەی پێداوەتەوە‌و داوای لێكردووە دەمانچەكە پاكبكاتەوە بۆ ئەوەی پەنجەمۆری ئەوی لەسەر دەرنەكەوێت، لەكاتی پاككردنەوەی دەمانچەكەدا نەیزانیوە فیشەك لەپێشەوەیە، بۆیە فشەكێك دەرچووە‌و بەر (ه، ز) كەوتووە.  دایكی كوژراوەكە سكاڵای هەیە ئێستا ئەو سێ گەنجە بەتۆمەتی كوشتنی كچێك لە پۆلیس راگیراون، پۆلیس لێكۆڵینەوەی دەستپێكردووە، پەراوی لێكۆڵینەوە لە رووداوەكە لە پۆلیسی گەڕەكی چوارچرای نوێیە، پۆلیس هێشتا ئەنجامی لێكۆڵینەوەی بەرایی رانەگەیاندووە، ئەو دەمانچەیەی كە لەڕووداوەكەدا فیشەكەكەی لێدەرچووە، لەبەردەستی پۆلیسدایە. بەپێی زانیارییەكان، دایكی كوژراوەكە سكاڵای تۆماركردووە‌و لەبەردەم پۆلیس باسی لەوەكردووە، گومانی هەیە بكوژی كچەكەی ئازادبكرێت بەوپێیەی خەڵكانی دەستڕۆیشتووی لە پشتیوانیان لێ دەكەن. (ه، ز) كە ئێستا كەیسی كوژرانەكەی لەبەردەم پۆلیسدایە، دانیشتووی گەڕەكی (عەقاری)یە‌و لەگەڵ دایكیدا ژیاوە، باوك‌و دایكی لەیەكتری جیابونەتەوە، باوكی لە ئەوروپا دەژی. سەرچاوەكانی پۆلیس دەڵێن:" تۆمەتباری سەرەكی كوشتنی ئەو كچە، پێشینەی بەكارهێنانی چەكی هەیە‌و بەر لە هەشت مانگ كەسێكی نزیكی خۆی برینداركردووە‌و پەڕاوی ئەو رووداوە ئێستاش ماوەو لە نوسینگەی توندوتیژیی گەڕەكی بەكرەجۆیە".

درەو:  دوای شەش ساڵ لە ئابوری سەربەخۆ حكومەتی هەرێم ئامادەیە بگەڕێتەوە بۆ رۆژگاری زێڕینی پێش ئابوری سەربەخۆ و تەواوی نەوتەكەی رادەستی بەغداد بكات. 2013 حكومەتی هەرێم نەوتەكەی رادەست نەكرد، بەڵام بودجەكەی لە بەغداوە نێردرا، 2014 هەرێم نەوتەكەی رادەست نەكرد و بەشە بودجەی لەبەغداد بڕدرا، 2018 هەرێم نەوتی نەنارد بەڵام ( 317 ملیار) دیناری مانگانەی لە بەغداوە بۆ نێردرا، 2019 هەرێم نەوتەكەی رادەست نەكرد بەڵام مانگانە ( 453 ملیار)ی بۆ نێردرا. پێش راگەیاندنی ئابوری سەربەخۆ مانگانە (ترلیۆنێك و 200ملیار) دینار لە بەغداوە دەهات بۆ هەرێم كە (850 ملیار) دیناری بۆ موچەو (350 ملیار) دیناریشی بۆ خەرجی و وەبەرهێنانبوو، بەڵام لەدوای ناردنەدەرەوەی نەوت بەسەربەخۆیی و بڕینی بەشە بودجەی هەرێم لە 2014، هەرێمی كوردستانی بە بەردەوامی لەناو قەیرانی دارایی و كێشەی دابینكردنی موچەی فەرمانبەراندا بووە: 🔹لە پرۆژە  یاسای بودجەی ساڵی 2013ی عێراقدا،  حكومەتی عێراق بەسەرۆكایەتی نوری مالكی  داوایان لە هەرێم كرد كە رۆژانە (200 هەزار ) بەرمیل نەوت رادەستی سۆمۆ بكات، لەبەرامبەردا بەغداد بودجەكەی  تەواوەتی دەنێرێت كە مانگانە (ترلیۆنێك و 200 ملیار) دینار بوو، هەرێم نەوتەكەی نەناردو بەو بڕیارە رازی نەبوو بەڵام بەغداد مانگانە پارەكەی بەربەردەوامی دەنارد. 🔹لە پرۆژە  یاسای بودجەی ساڵی 2014ی عێراقدا(كە دواتر پەسەند نەكراو نەبوو بە یاسا)،  حكومەتی عێراق بەسەرۆكایەتی نوری مالكی  داوایان لە هەرێم كرد كە رۆژانە (400 هەزار ) بەرمیل نەوت رادەستی سۆمۆ بكات، ( لەو كاتەدا ئاشتی هەورامی وەزیری سامانە سروشتیەكان رایگەیاندبوو كە دەتوانن رۆژانە 600 هەزار بەرمیل نەوت هەناردەبكەن)،حكومەتی  هەرێم بە پێشنیازەكەی بەغداد رازی نەبوو، وتی نەوت بە سەربەخۆ دەفرۆشین و پێویستمان بە بەغداد نیە، بەغداد بودجەی هەرێمی بڕی و هەرێم كەوتە ناو قەیرانێكی قوڵی داراییەوە.  🔹ساڵی 2018 بەبێ پشت بەستن بە هیچ یاسایەكی بودجە  حكومەتی عێراق بەسەرۆكایەتی حەیدەر عەبادی مانگانە ( 317 ملیار) دیناری رەوانەی هەرێم كرد. 🔹لە  بودجەی ساڵی 2019ی عێراقدا،  حكومەتی عێراق بەسەرۆكایەتی عادل عەبدولمەهدی  داوایان لە هەرێم كرد كە رۆژانە (250 هەزار ) بەرمیل نەوت رادەستی سۆمۆ بكات تەواوی بەشە بودجەی هەرێم دەنێرن كە مانگانە نزیكەی (900 ملیار) دینارە، هەرێم ئامادە نەبوو هیچ بڕە نەوتێك رادەستی سۆمۆ بكات، حكومەتی عێراق بۆ ماوەی (15) مانگ  بڕی (453 ملیار) دیناری رەوانەی هەرێم كرد.  🔹 ئێستا حكومەتی هەرێمی كوردستان دوای (6 ) ساڵ لە بڕینی بەشە بودجەكەی لە عێراق و فرۆشتنی نەوتەكەی لەرێگەی بۆریەوە،  ئامادەیە تەواوی نەوتەكەی رادەستی بەغداد بكات، لەبەرامبەر شاییستە داراییەكانی، بەڵام حكومەتی عێراق رازی نیە و پێی وایە نەوت بەهاكەی لەدەستداوە بۆیە هەرێم نەوتەكەی رادەست دەكات.

راپۆرتی: محەمەد رەئوف  - فازڵ حەمە رەفعەت   ئاشتی هەورامی لەناو خانویەكەوە لە پشت كۆشكی باكینگهامی لەندەنەوە هێشتا وەكو وەزیری سامانە سروشتیەكان، ئیدارەی دۆسیەی نەوتی هەرێم دەدات، ژمارەیەك كارمەند و راوێژكاری بیانی لەگەڵدایە، ئێستا كە ئیتر نەوت نازناوی (زێڕی رەش)ی لەدەستداوە، ئاشتی هەورامیش لەناو وەفدەكانی هەرێم بۆ بەغداد ونەو نابینرێت.  ئاشتی هەورامی..كۆدە نهێنیەكەی نەوت  ئەم رۆژانە كە هەرێمی كوردستان بەهۆی  دابەزینی نرخی نەوتەوە، جارێكی تر دوچاری قەیرانێكی دارایی نوێ بوەوە، پۆستی وەزارەتی نەوت دوای زیاتر لە نۆ مانگ لە پێكهێنانی حكومەت هێشتا بەتاڵە، پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتیەكان كە لە  2005 ەوە درووست كراوە لەو كاتەوە تا ئێستا ئەم وەزارەتە لای پارتی دیموكراتی كوردستان بووە، لە كابینەی نۆیەمیشدا كە ئێستا مەسرور بارزانی سەرۆكایەتی دەكات، ئەم پۆستە هەر لای پارتی ماوەتەوە بەڵام هێشتا پارتی ئەم پۆستەی پڕنەكردۆتەوە. لە ماوەی 14 ساڵی رابردوودا كە وەزارەتی سامانە سروشتیەكان درووست كراوە یەك پیاو ئەم پۆستەی بەرێوەبردووە كە ئەویش ئاشتی هەورامی بووە، ئاشتی هەورامی سەرەتا لە رێگەی بەرهەم ساڵحەوە لە لەندەنەوە گەڕێنرایەوە بۆ هەرێمی كوردستان و پێشنیاز كرا بۆ پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتیەكان، بەڵام دواتر ئاشتی هەورامی بووە یەكێك لە دۆستە نزیكەكانی نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی 17 ساڵا كابینەی یەك لەدوایی یەكەكانی حكومەت.  مانەوەی ئاشتی هەورامی بۆ ماوەی 14 ساڵ لە پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتیەكاندا وای كردووە بەتەواوەتی كۆنترۆڵی كەرتی نەوت بكات لە هەرێمی كوردستان و بەبێ بونی ئەو بەرێوەبردنی وەزارەتەكە ئەستەم بێت، رەنگە ئەمە هۆكارەكە بێت كە مەسرور بارزانی لە كابینەی نۆیەمدا سەرباری ئەوەی ئاشتی هەورامی لە پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتیەكان دوورخستەوە، بەڵام پۆستێكی نوێی بۆ داتاشی و كردی بە یاریدەدەری خۆی بۆ كاروباری وزە. مەسرور بارزانی تا ئێستا پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی پڕ نەكردۆتەوە بەڵام بەم دواییە (شێخ باز) سەرۆكی كۆمپانیای كار بۆ كاروباری نەوتی ووزە، دەهێنێتە ناو كۆبونەوەكانی ئەنجومەنی وەزیرانەوە، مەسرور بارزانی دەیەوێت پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتیەكان رادەستی شێخ باز بكات، بەڵام بەپێی زانیارییەكانی (درەو) بەر لەم كارە مەسرور بارزانی دەیەوێت ئاشتی هەورامی بەتەواوەتی چەك بكات و هەموو سەرەداوەكانی دۆسیەی نەوتی لێوەربگرێتەوە، لەو رێگەیەوە دەستی نێچیرڤان بارزانی بەتەواوەتی لە دۆسیەی نەوتدا ببرێت. كێ وەزیری سامانە سروشتییەكانە چەند جارێكە وەفدی هەرێمی كوردستان بۆ گفتوگۆكردن لەبارەی رادەستكردنی نەوت و وەرگرتنی بەشە بودجەی هەرێم دەچێتە بەغداد، ئەوەی لەناو وەفدی كوردی لەبەغداد نادیارە وەزیری سامانە سروشتیەكانە، ئەمە بۆهەندێك جێگای تێبێنی و تێڕامانە، چونكە هیچ یەكێك لەوانەی بەناوی هەرێمەوە بۆ گفتوگۆ دەچنە بەغداد نەدەسەڵاتیان بەسەر وەزارەتی سامانە سروشتییەكاندا هەیەو نە ئاگاداری چۆنیەتی بەڕێوەچوونی دۆسیەی نەوتن لە هەرێمی كوردستان. بە پێی بەدواداچونەكانی (درەو) هێشتا دۆسیەی نەوتی هەرێم لە دەستی ئاشتی هەورامیدایە، ئاشتی هەورامی لە لەندەنەوە ئیدارەی دۆسیەی نەوت دەدات و رۆڵی وەزارەتی سامانە سروشتیەكان دەگێڕێت.  (درەو) زانیویەتی ئاشتی هەورامی لە شاری لەندەن و لە بینایەكدا لە تەنیشت باڵیۆزخانەی ئیسرائیل و لە ناوچەیەكدا لە پشت كۆشكی (باكینگهام) كارەكانی بەڕێوە دەبات و تا ئێستا مامەڵە بە دۆسیەی نەوتەوە دەكات، لەو بینایەدا كە ئاشتی هەورامی دەوامی تێدا دەكات ژمارەیەك كارمەندی وەزارەتی سامانە سروشتیەكانیشی لەبەردەستدا لەگەڵ ریاوێژكارێك بەناوی ( مایكڵ هاوەرد) كە مانگانە بڕی (40 هەزار) دۆلار موچە وەردەگرێت. (درەو) زانیویەتی بەم دواییە ئاشتی هەورامی بەشداری لە كۆبونەوەیەكی ئۆنلاینی حكومەتدا كردووە، لە كۆبونەوەكەدا مەسرور بارزانی چەند جارێك و بە راشكاوی لەسەر پرسی نەوت رەخنەی توندی ئاراستەی ئاشتی هەورامی كردووە، كە بەرپرسیارێتی بەشێكی لە دۆخی ئێستای هەرێمی كوردستانی خستۆتە ئەستۆی ئەو.  لەبارەی وەزارەتی سامانە سروشتیەكانەوە ئاشتی هەورامی لەماوەی 14 ساڵ مانەوەی لە پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتیەكاندا، وەزارەتەكەی لەناو چانتاكەی خۆیدا هەڵگرتبوو، وەزارەت لە كورد لە كوردستان خاوەنی هیچ بیناو بارەگایەكی دیاریكراو نەبوو، كە پەرلەمانتاران و دامەزراوەكانی تری چاودێری لە هەرێمی كوردستان سەردانی بكەن و وردبینی لە بەرێوەبردنی دۆسیەی نەوتدا بكەن. بەم دواییەو لە كۆتایی سەرۆكایەتیە 17 ساڵیەكەی نێچیرڤان بارزانیدا لە حكومەت، وەزارەتی سامانە سروشتیەكان بو بە خاوەنی یەكەمین بینای خۆی، بیناكە دەكەوێتە نزیك بانكی كوردستانەوە، بەڵام كاتێك نێچیرڤان بارزانی پۆستی سەرۆكی حكومەتی بە جێهێشت، بیناكەی كرد بە بارەگای سەرۆكایەتی هەرێم و جارێكی تر وەزارەتی سامانە سروشتیەكانی بێماڵ كردەوە.  ئاشتی هەورامی یەكێك لەوانە بوو كە پشتیوانی لە سیاسەتەكانی پارتی و نێچیرڤان بارزانی دەكرد بۆ فرۆشتنی نەوتی هەرێمی كوردستان بە شێوەی سەربەخۆ و دوور لە چاوی بەغداد، كە ناوی لێنرابوو ( ئابوری سەربەخۆ) وەكو هەنگاوی یەكەم بەرەو سەربەخۆیی كوردستان و جیابونەوە لە عێراق پێناسە دەكرا، هەنگاوێك كە دواجار بووە هۆی بڕینی بەشەبودجەی هەرێم كە مانگانە (ترلیۆنێك و 200 ملیار) دیناربوو. ئێستا كە نرخی نەوت بۆ جارێكی تر دووچاری داڕمان بۆتەوە، حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بری ئابوری سەربەخۆ ئامادەیە تەواوی نەوتەكەی رادەستی بەغداد بكات لە پێناو گەڕانەوە بۆ زەمەنی زێڕینی بەرلە راگەیاندنی ئابوری سەربەخۆ، بەڵام چ كاتێك، كاتێك كە نەوت نازناوی زێڕی رەشی لەدەستداوەو چیتر لە بازاڕی جیهانیدا ئەو بایەخەی جارانی نەماوە.   

 (درەو): حكومەتی عێراق بڕی ئەو پارانە ئاشكرادەكات كە لە ساڵی 2003وە تا 2013 ڕەوانەی هەرێمی كوردستانی كردووە‌و بەپێی توێژینەوەیەك لەماوەی ئەو (10) ساڵەدا بەغداد زیاتر لە (90 ترلیۆن) دیناری بۆ هەرێمی كوردستان ناردووە. توێژینەوەیەكی بنكۆڵكاری لەژێر ناونیشانی (پارەكانی عێراق لەكوێن ؟) كە وێنەیەكی دەست (درەو) كەوتووەو، باس لە چۆنیەتی دابەشكردن‌و خەرجكردنی بودجەی (15) ساڵی رابردووی عێراق دەكات واتە لە ساڵی (2003-2018). ئامارەكانی ناو ئەم توێژینەوەیە پاڵپشتە بەزانیارییە فەرمییەكانی وەزارەتی دارایی‌و پلاندانان‌و دیوانی چاودێری دارایی عێراق، تێیدا وردەكاری تەرخانكردنی پارەكان لەو ساڵانەدا بۆ سێتكتەرە جیاوازەكان ڕوونكراوەتەوە. بەشێكی توێژینەوەكە تایبەتكراوە بە بڕی ئەو پارانە كە بەشێوەی ساڵانە لەچوارچێوەی پشكی هەرێم  لەساڵی 2003وە تا ساڵی 2018 ڕەوانەی هەرێمی كوردستان كراوە. لە خشتەی تایبەت بە پشكی هەرێمی كوردستاندا هاتوو:  •    ساڵی 2014 ئەو پارەیەی تەرخانكراوە بۆ هەرێم بڕدراوە، بەهۆی پابەندنەبوونی هەرێم بەگێڕانەوەی داهاتەكانی بۆ حكومەتی فیدراڵی. •    لەساڵی 2015 هەندێك پارەی تر ڕەوانەی هەرێم كراوە، لەسەربنەمای ڕێككەوتنێك لەگەڵ هەرێمی كوردستان، دوای ئەوە جارێكی تر بڕە پارەكەی هەرێم بڕدراوەو، تا كاتی نوسینی ئەم ڕاپۆرتە لەساڵی 2018، هیچ زانیارییەك لەبارەی بڕی ئەو بڕە پارەیە نەزانراوە كە ساڵی 2014و 2015 ڕەوانەی هەرێم كراوە.    بەپێی ناوەڕۆكی راپۆرتەكە، لە ساڵی 2003‌و دوای روخانی رژێمی سەددام حسێنەوە تاوەكو ساڵی 2013 واتە بەر لە هاتنی رێكخراوی "دااعش"‌و دابەزینی نرخی نەوت، بەغداد ساڵانە بەمشێوەیە پارەی بۆ هەرێمی كوردستان ناردووە: •    ساڵی 2003 بەغداد بڕی (550 ملیۆن) دیناری رەوانەی هەرێم كردووە  •    ساڵی 2004 بەغداد بڕی (6 ترلیۆن‌و 749 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە  •    ساڵی 2005 بەغداد بڕی (3 ترلیۆن‌و 944 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2006 بەغداد بڕی (4 ترلیۆن‌و 746 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2007 بەغداد بڕی (5 ترلیۆن‌و 982 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2008 بەغداد بڕی (9 ترلیۆن‌و 541 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2009 بەغداد بڕی (8 ترلیۆن‌و 283 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2010 بەغداد بڕی (10 ترلیۆن‌و 550 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2011 بەغداد بڕی (12 ترلیۆن‌و 197 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2012 بەغداد بڕی (13 ترلیۆن‌و 186 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە •    ساڵی 2013 بەغداد بڕی (15 ترلیۆن‌و 338 ملیار) دیناری بۆ هەرێم ناردووە   توێژینەوەیەك file:///C:/Users/SHKAR%20PC/Desktop/444/أين%20أموال%20العراق.pdf

(درەو): دوركەوتنەوەی كیم جۆنگ ئون سەرۆكی كۆریای باكور لە گۆڕەپانی سیاسی وڵاتەكەی، بەمدواییە گومانی لەسەر دۆخی تەندورستی ئەو لە میدیاكانی خۆرئاوا دروستكردووە. ئەوەی زیاتر وایكرد گومان لەسەر دۆخی تەندروستی كیم جۆنگ ئون بكرێت، بەشدارنەبوونی رێبەر كیم بوو لە مەراسیمی ساڵانەی یادی لەدایكبونی (كیم ئیل سۆنگ)ی باپیرەی لە رۆژی 15ی ئەم مانگەدا، باپیرە كیم ئیل سۆنگ دامەزرێنەری دەوڵەتی كۆریای باكورە.   دواینجار كە میدیای فەرمی كۆریای باكور باسی شوێنی رێبەر كیم جۆن ئون-ی كرد، رۆژی 11ی ئەم مانگە بوو، كاتێك رایگەیاند، رێبەر سەرۆكایەتی كۆبونەوەیەكی كردووە. بەیانی ئەمڕۆش رادیۆی فەرمی كۆریای باكور رایگەیاند، رێبەر كیم سوپاسی كرێكاران‌و كارمەندانی كۆریای كردووە، ئەمە وەكو ئاماژەیەك بوو بۆ وەڵامدانەوەی ئەو دەنگۆیانەی كە باسیان لەوەدەكرد كیم جۆنگ ئون نەخۆشە‌و كۆچی دوایی كردووە. سایتی (یو ئێس نیوز)ی ئەمریكیی هەندێك زانیاری نوێی لەبارەی كەسایەتی سەرۆكی كۆریای باكور بڵاوكردەوەو كە زانیارییەكان بۆ زۆركەس نوێن: •    هەندێك قسەوباسی جیاواز هەن لەبارەی تەمەنی كیم جۆنگ ئون سەرۆكی كۆریای باكور، ساڵی 2016 وەزارەتی خەزێنەی ئەمریكا تەمەنی كیم جۆن ئون بە رۆژی (8ی یەنایەری ساڵی 1984) دیاریكرد، بەڵام هەندێك سەرچاوەی تر ئاماژە بە هەمان رۆژ دەكەن بەڵام لە ساڵی 1983دا. •    كیم كوڕی كیم جۆن ئیل سەرۆكی پێشووی كۆریای باكورە‌و باوكی لە ساڵی 1994وە حوكمی وڵاتی كردووە تاوەكو كۆچی دوایی لە ساڵی 2011دا، دایكی كیم ناوی (كو یونگ هوی)یە. •    كیم جۆنگ ئیل باوك (7) منداڵی هەبووە، (3 كچ‌و 3 كوڕ)، كیم جۆنگ ئون سەرۆكی ئێستای كۆریا كوڕی سێیەم‌و منداڵترین كوڕی كیم جۆنگ ئیل بووە لە خاتوو (كو یۆنگ هوی). •    كیم جۆنگ نام زڕبرای كیم جۆنگ ئون‌و كوڕە گەورەی كیم جۆن ئیل-ی باوك بوو، بەهۆی ئەوەی كوڕە گەورە بوو، چانسی لە دوو كوڕەكەی تر زیاتر بوو بۆ ئەوەی لەدوای مردنی باوكی ببێت بە سەرۆكی كۆریای باكور، بەڵام دوای ئەوەی راپۆرت بڵاوبووەوە لەبارەی ئەوەی ساڵی 2001 ویستویەتی سەردانی "دیزنی لاند" بكات‌و لە ژاپۆن بەتۆمەتی هەڵگرتنی پاسپۆرتی ساختەوە دەستگیركراوە، چانسی ئەوەی لەدەستدا ببێت بە سەرۆك. •    رۆژی 13ی شوباتی ساڵی 2017، كیم جۆن نام-ی براگەورە لە فڕۆكەخانەی كوالا لامپور لە مالیزیا لەڕێگەی ژەهراویكردنەوە تیرۆركرا، تۆمەتی تیرۆركردنەكەی ئاڕاستەی كیم جۆن ئونی برا بچوك‌و سەرۆكی كۆریای باكور كرا. •    كیم جۆنگ ئون ساڵی 1998 پەیوەندی بە خوێندنگەیەكی حكومییەوە كردووە لە شاری بێرن-ی سویسرا، ئەوكات هەرزەكاربووە‌و ماوەی دوو ساڵ لەو قوتابخانەیە خوێندویەتی، راپۆرتەكان باسلەوە دەكەن كیم جۆن ئون لەژێر ناوێكی خوازراودا لەو خوێندنگەیە خوێندویەتی‌و ناوی "باك ئون" بووە. •    بەپێی هەندێك راپۆرتەكان كیم جۆنگ ئون بەر لەوەی پەیوەندی بەو خوێندنگەیەشەوە بكات لە سویسرا ژیاوە، بەڵام ئەم راپۆرتانە تائێستا پشتڕاست نەكراونەتەوە، باسلەوەدەكرێت كاتێك تەمەنی گەیشتووەتە (17 ساڵ) بەشێوەیەكی كتوپڕ خوێندنگەكەی جێهێشتووە‌و گەڕاوەتەوە بۆ پیۆنگ یانگ.  •    لەوكاتانەدا كە لە خوێندنگەكەی سویسرا بووە، كیم جۆنگ ئون لە وانەكانی زانستی سروشتیدا ئەنجامەكانی باش نەبووە، بەڵام نمرەی باشی لە بوارەكانی مۆسیقا‌و خوێندنی تەكنەلۆژیدا بەدەستهێناوە. •    دەوترێت ئەو زۆر حەزی لە پەنیرو جگەرەكێشانە، ئەمە بووە بەهۆی ئەوەی كێشی زیاتر ببێت‌و دوچاری كێشەی تەندروستی ببێتەوە.  •    ئارەزومەندی باسكەی ئەمریكییە، كاتێك منداڵ بووە یەكێك بووە لەوانەی سەرسام بووە بە مایكڵ جۆردن، پەیوەندی هاوڕێیەتیشی لەگەڵ دینیس رۆدمان یاریزانی پیشەگەری پێشووی باسكەی ئەمریكادا هەیە‌و رۆدمان لە چەند بۆنەیەكدا سەردانی كۆریای باكوری كردووە‌و كیم جۆنگ ئونی بینیوە. •    كیم جۆنگ ئون دوو بڕوانامەی زانكۆی هەیە، یەكێكیان لە بواری فیزیا لە زانكۆی كیم ئیل سۆنگ، ئەوی تر وەكو ئەفسەر لە سوپا‌و لە كۆلیژی كیم ئیل سۆنگ-ی سەربازی.  •    كیم جۆنگ ئون ساڵی 2009 هاوسەرگیری لەگەڵ (ری سۆڵ جو)كردووە‌و لە ساڵی 2012وە بوون بە خاوەنی كوڕێك بەناوی (جون ئی). •    بەپێی راپۆرتەكان لە ساڵی 2011وە كە دەسەڵاتی گرتوەتەدەست، كیم جۆنگ ئون زیاتر لە (300) كەسی گوللەباران كردووە، لەناو ئەمانەدا زیاتر لە (140) كەسیان گەورە بەرپرسانی وڵات بوون، ساڵی 2013 (جانگ سۆنگ سایك)ی مامی خۆی دەستگیركردو بەتۆمەتی خیانەت، كوشتی.

مه‌هدی ئه‌بوبه‌كر - مامۆستا له‌ كۆلیژی زانسته‌ سیاسییه‌كانی زانكۆی سلێمانیی  " پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان، بۆ دورخستنەوەی هەموو گومانەكان، بە ژمارەو داتا، بەرهەم و هەناردەكردنی نەوت بە شێوەیەكی شەفاش بخاتەڕوو،  لە ماوەی شەش ساڵی رابردوودا، شكستی سیاسەتی سەربەخۆیی ئابووریی، و فرۆشتنی سەربەخۆیانەی نەوت، بە شێوەی كردارەكی بۆ حكومەتی هەرێم و خەڵكی كوردستان، دەركەوت، بۆیە رادەستكردنی (هەموو یان بەشێك) لە نەوتی كوردستان بە كۆمپانیای سۆمۆ، بووە بە دیفاكتۆو چیدی حكومەتی هەرێم ناتوانرێت خۆی لێبدزێتەوە" ئەمە بەشێكە لە پرۆژەی مەهدی ئەبوبەكر مامۆستای زانستە سیاسیەكانی زانكۆی سلێمانیە ئەو مامۆستا لە پرۆژەكەیدا ئاماژەی بەوەكردووە "پێویستە هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی ئێراق، بگەن بە‌ ئەو بڕوایەی ناوچە كێشە لە سەرەكان، كێشەیەكی سیاسییە نەك كێشەیەكی دەستوریی و یاسایی".  سەبارەت بە كێشەی پێشمەرگە مەهدی ئەبوبەكر ئاماژەی بەوەكردووە" تەتەڵەكردنی هێزی پێشمەرگە لە كەسانی بندیوارو زیادەكان، تا لە رووی چەندایەتییەوە لەگەڵ رێژەی دانیشتوانی هەرێم بگونجێت،‌ بەجۆرێك هەر ملیۆنێك لە دانیشتوان (10)‌ هەزار پێشمەرگەی بەربكەوێت، یەكخستنی هێزی پێشمەرگەی كوردستان، لە چوارچێوەی لەشكرێكی كوردستانیی رێكخراویی یاساییدا" دەقی پرۆژەكە ده‌ستپێك هه‌رێمی كوردستان، به‌ گوێره‌ی (بڕگه‌ی یه‌كه‌م له‌ مادده‌ی 117) - ی ده‌ستوری هه‌میشه‌یی ئێراق، هه‌رێمێكی فیدرالیی، وابه‌سته‌ی ده‌وڵه‌تی ئێراقی فیدراله‌. وێڕای ئه‌وه‌ی؛ بڕگه‌و مادده‌كانی ده‌ستور، ده‌سه‌ڵاته‌كانی حكومه‌تی فیدرالی و هه‌رێمه‌كانی، به‌ روونی دیاریكردووه‌، كه‌چی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان كه‌ شاری هه‌ولێر پایته‌ختی حكومه‌ته‌كه‌یه‌تی، له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئێراق و حكومه‌ته‌ فیدرالییه‌كه‌ی به‌غدا، له‌ باره‌ی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ له‌ ته‌نگژه‌یه‌كی به‌رده‌وامدایه‌.  له‌ دوو ساڵی به‌رێدا، ته‌نگژه‌و كێشمه‌كێشه‌كان، گه‌یشتن به‌ ئاستێكی هێنده‌‌ توند، كارگه‌یشت به‌وه‌ی له‌ ئه‌یلولی 2017، هه‌رێمی كوردستان، له‌ پرۆسه‌یه‌كی راپرسیی ره‌سمیی، دانپێدانه‌نراودا، كه‌ دواتر له‌ژێر گوشاری ده‌وڵه‌تی ئێراق و كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تییدا، كاركردن به‌ ئه‌نجامه‌كانی بۆ كاتێكی نادیار هه‌ڵپه‌سێردرا، ‌بڕیاری جودابوونه‌وه‌ی هه‌رێمه‌كه‌ی له‌ ئێراق راگه‌یاند.   به‌ گشتیی؛ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان و ده‌وڵه‌تی ئێراق، له‌ دوای ساڵی (2005) – ه‌وه‌، هه‌رگیز له‌سه‌رزه‌مینێكی ته‌خت به‌ڕێوه‌ نه‌چووه‌، هه‌ردوولا هه‌میشه‌ هه‌ورازو نشێوه‌كانیان بۆ مه‌یدانی‌  په‌یوه‌ندییه‌كانیان هه‌ڵبژاردووه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ده‌ستور، رێوشوێنی گونجاوی بۆ رێكخستنی په‌یوندیی نێوان هه‌رێمه‌كان و حكومه‌تی فیدرالیی داناوه‌، لێ كێشه‌ی بودجه‌ وداهات، مه‌سه‌له‌ی ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان، پێشمه‌رگه‌، ده‌سه‌ڵاتی فرۆشتنی نه‌وت و گاز، له‌ ماوه‌ی (15) ساڵی رابردوودا، ئاڵۆزترین كێشه‌كانی‌ نێوان هه‌ولێرو به‌غدا بوون و بێچاره‌سه‌ر ماونه‌ته‌وه‌.  ‌  یه‌كه‌م/ ره‌وشی هه‌نوكه‌یی ره‌وشی هه‌نوكه‌یی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان و ده‌وڵه‌تی ئێراق، له‌ ئاڵۆزییه‌كی توندی بێده‌نگ دایه‌، زۆربه‌ی دۆسییه‌كان، به‌ هه‌ڵپه‌سێردراوی ماونه‌ته‌وه‌ یاخود رێگه‌ی چاره‌سه‌ركردنیان گه‌یشتووه‌ به‌ كۆڵانێكی داخراو.  ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان، ناوچه‌یه‌كی به‌رفراوان ده‌گرێته‌وه‌، كۆمه‌ڵێك شاری گرنگ و ستراتیژیی له‌ خۆده‌گرێت، دیارترینیان شاری كه‌ركوكه‌ (270 كم، باكوری به‌غدا). ئه‌و ناوچانه‌ له‌ (مادده‌ی 140)- ی ده‌ستوردا رێگه‌چاره‌سه‌ریان به‌ سێ قۆناغ بۆ دیاریكراوه‌و پێویست بوو؛ له‌ مانگی (كانونی یه‌كه‌می 2007) دا هه‌رسێ قۆناغه‌كه‌ كۆتاییان بێت و چاره‌نوسیی ئه‌و ناوچانه‌ یه‌كلایی ببێته‌وه‌، به‌ڵام دوای دوانزه‌ ساڵ، هێشتا چاره‌نوسیی ئه‌و ناوچانه‌ به‌ چاره‌سه‌ر نه‌كراویی ماوه‌ته‌وه‌.  له‌ باره‌ی كێشه‌ی ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان، هه‌رێمی كوردستان، حكومه‌تی فیدرالیی به‌غدا، به‌ كه‌مته‌رخه‌م ده‌زانێت. هه‌رێمی كوردستان، به‌غدا به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كات؛ بودجه‌ی پێویست بۆ جێبه‌جێكردنی (مادده‌ی 140) دابین ناكات، و له‌مپه‌ر له‌ به‌رده‌م ئاسایكردنه‌وه‌ی ئه‌و ناوچانه‌دا داده‌نێت، و رێگه‌ بۆ به‌رده‌وامبوونی سیاسه‌تی ته‌عریب و گۆڕینی باری دیمۆگرافیای ئه‌و ناوچانه‌ خۆشده‌كات‌.  له‌دوای ساڵی (2007) – ه‌وه‌ خودی (مادده‌ی 140) بوو به‌ كێشه‌یه‌كی ده‌ستوری، چونكه‌ لایه‌نی حكومه‌تی فیدرالیی بانگه‌شه‌ی به‌سه‌رچوونی مادده‌كه‌ی ده‌كرد، هه‌رێمی كوردستانیش پیداگیریی له‌سه‌ر به‌رده‌وامبوونی ده‌كرد، تا دواجار له‌ مانگی (ته‌مموزی 2019) دادگای باڵای فیدرالی له‌ بڕیارێكدا؛ به‌رده‌وامبوونی ئه‌و مادده‌یه‌ی رایگه‌یاند.  له‌ ساڵانی رابردوودا، ئه‌و هه‌وڵانه‌ی بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان، دراون، هه‌وڵی گه‌وره‌و كرداره‌كی نه‌بوون، به‌ڵكو زۆربه‌یان چوارچێوه‌ی (قۆناغی قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌) – یان تێنه‌په‌ڕاندووه‌.  له‌وه‌دا هه‌رێمی كوردستانیش كه‌مته‌رخه‌می گه‌وره‌ی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ، چونكه‌ رێگاكانی گوشاركردنی بۆ جێبه‌جێكردنی (مادده‌ی 140) نه‌گرتۆته‌به‌ر، زۆرینه‌ی گله‌یی و گازه‌نده‌كانی ته‌نیا له‌ رووی میدیاییه‌وه‌ بووه‌، و نه‌ په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ بۆ ئاستی سیاسیی و دیپلۆماسیی. ده‌توانین ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین‌؛ هه‌ردوو سه‌رۆككوه‌زیرانی پێشوو، نێچیرڤان به‌رزانیی و نوری مالكیی له‌ ساڵی (2013) رێككه‌وتننامه‌یه‌كیان ئیمزا كرد كه‌ به‌‌ (رێككه‌وتننامه‌ی حه‌وت خاڵیی) ناسراوه‌، ئه‌و رێككه‌وتننامه‌یه كه‌ دواجار هه‌ردوولایان خۆیان له‌ جێبه‌جێكردنی دزییه‌وه‌، دوو خاڵیان تایبه‌تن به‌ ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان و چاره‌سه‌ركردنی دۆخی ئه‌و ناوچانه‌ له‌ رووی ته‌ناهیی و كارگێڕییه‌وه‌.   كێشه‌ی پێشمه‌رگه‌ بابه‌تی پێشمه‌رگه‌، یه‌كێكه‌ له‌ كێشه‌ هه‌میشه‌ییه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان و ده‌وڵه‌تی ئێراق، به‌گوێره‌ی (بڕگه‌ی پێنجه‌م له‌ مادده‌ی 121) – ی ده‌ستور، هه‌رێمه‌كان؛ مافی دروستكردنی هێزی پۆلیس، ئاسایش و پاسه‌وانی هه‌رێم – یان هه‌یه‌. هه‌رێمی كوردستان گه‌ره‌كێتی له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و مادده‌یه‌دا، هێزی پێشمه‌رگه‌ بكات به‌ به‌شێك له‌ سیستمی به‌رگریی ئێراق، تا مووچه‌، چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نیی بكه‌وێته‌ ئه‌ستۆی به‌غدا، به‌ڵام حكومه‌تی فیدرالیی، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌یه‌وێت خۆی له‌و ئه‌رك و باره‌ ده‌رباز بكات.  هه‌رچه‌نده‌ به‌ یاسای بودجه‌ی ئێراق له‌ ساڵه‌كانی (2007، 2009، 2011، 2012)، سه‌رۆككوه‌زیران پابه‌ند كراوه‌، تا رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان بۆ دابینكردنی مووچه‌، چه‌ك و تفاقی هێزی پێشمه‌رگه‌ بكات، به‌ڵام ئه‌و ماددانه‌ هه‌رگیز جێبه‌جێنه‌كراون.  هه‌ردوو لایه‌نی هه‌رێم و حكومه‌تی فیدرالیی له‌ ساڵانی رابردوودا، له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بوون؛ (حه‌فتا هه‌زار) پێشمه‌رگه‌ له‌ چوارچێوه‌ی دوو (فیرقه‌ی سه‌ربازیی) رێكبخنه‌وه‌، دیسان ئه‌و بژارده‌یه‌ش شكستیهێناو نه‌گه‌یشتن به‌ رێككه‌وتن، بۆیه‌ تا ئێستا مه‌سه‌له‌ی پێشمه‌رگه، یه‌كێكه‌ له‌ بواره‌ كێشه له‌سه‌ره‌كان‌ و هۆكارێكی كاریگه‌ری خراپببوونی په‌یوه‌ندییه ره‌سمییه‌‌كانه. كێشه‌ی نه‌وت و بودجه‌ كانزای نه‌وت، سه‌رچاوه‌ی زۆربه‌ی كێشه‌كانی ئێراقه‌، ئه‌م كانزا به‌ نرخه‌ له‌ بری ئه‌وه‌ی رۆڵی سه‌ره‌كی له‌ پێشخستنی وڵاتدا بگێڕێت، به‌ هۆی خراپی به‌ڕێوه‌بردنه‌وه‌، بووه‌ به‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی كێشه‌كان زۆروزه‌وه‌نده‌كان، به‌ تایبه‌تیی كێشه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان و به‌غدای پایته‌خت.  سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی داڕێژه‌رانی ده‌ستوری ئێراق، له‌ (مادده‌ی 112) هه‌وڵیاندانه‌وه‌؛ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌ی نه‌وت بكه‌ن، به‌ڵام له‌ جێبه‌جێكردندا، ئه‌و مادده‌یه‌ ته‌نیا وه‌كو مه‌ره‌كه‌بی سه‌ركاغه‌ز ماوه‌ته‌وه‌و هه‌ردوو حكومه‌تی فیدرالیی و هه‌رێمیی پێوه‌ی پابه‌ند نه‌بوون.  له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی په‌رله‌مانی كوردستاندا له‌ ساڵی (2013) سه‌رجه‌م فراكسوێنه‌كانی په‌رله‌مان، ده‌نگیان به‌ سه‌ربه‌خۆفرۆشتنی نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان - دا. حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌ پشتبه‌ستن به‌ رێگه‌پێدانی په‌رله‌مان و به‌ یاسای ژماره‌ (22) ساڵی (2007)، كه‌ به‌ یاسای نه‌وت و گاز- ی هه‌رێمی كوردستانی ئێراق ناسراوه‌، له‌ ساڵی (2014) – ه‌وه‌، به‌ ئاشكرا ده‌ستی به‌ سه‌ربه‌خۆفرشتن و هه‌نارده‌كردنی نه‌وت بۆ ده‌ره‌وه‌ كرد.  له‌ رۆژی (28) مانگی ئایاری هه‌مانساڵدا، نێچیرڤان به‌رزانیی سه‌رۆكی ئه‌وسای حكومه‌تی هه‌رێم، له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كدا له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ی سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان گوتی: " به‌پێی یاسای په‌رله‌مانی كوردستان، بڕیاری فرۆشتنی نه‌وتی هه‌رێمی كوردستانمان داوه‌. به‌پێی ئه‌و یاسایه؛‌ په‌رله‌مان و خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان، سه‌رجه‌م حزبه‌ سیاسییه‌كان پشتگیریی له‌ فرۆشتنی نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌ن، بۆیه‌ له‌‌ فرۆشتنی نه‌وت به‌رده‌وام ده‌بن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‌ هه‌رێمی كوردستان، ئاماده‌یه‌ له‌ پرسی فرۆشتنی نه‌وتدا؛ كۆمپانیای سۆمۆ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای پرۆسه‌كه‌وه‌ تا كۆتایی له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌ چاودێریی پرۆسه‌كه‌ بكات، له‌گه‌ڵ لایه‌نی په‌یوه‌نداری حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، له‌ناو پرۆسه‌كه‌دا بێت. به‌ڵام هه‌رێمی كوردستان پرۆسه‌كه‌ راده‌ستی سۆمۆ ناكات، چونكه‌ خه‌ڵك و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان تازه‌ هه‌نگاو به‌ره‌و دواوه‌ نانێن".  حكومه‌تی فیدرالیی له‌ به‌غدا، له كۆتاییه‌كانی‌ ساڵی (2015)، به‌ هۆی پابه‌ند نه‌بوونی حكومه‌تی هه‌رێم، به‌ یاسای بودجه‌‌و ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ راده‌ستكردنی (250 هه‌زار) به‌رمیل به‌ كۆمپانیای سۆمۆ، بڕیاریدا؛ به‌شی هه‌رێمی كوردستانی له‌ بودجه‌ی ئێراق، رابگرێت. به‌ هۆیه‌وه‌ قه‌یرانێكی دارایی گه‌وره‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان سه‌ریهه‌ڵدا.  حكومه‌تی فیدرالیی له‌ به‌غدا، بۆ راده‌ستكردنی به‌شی حكومه‌تی هه‌رێم له‌ بودجه‌،  ساڵانه‌‌ له‌ رێگه‌ی یاسای بودجه‌وه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات؛ حكومه‌تی هه‌رێم ناچار بكات به‌شێك له‌ نه‌وته‌كه‌ی راده‌ستی كۆمپانیای سۆمۆ بكات، به‌ڵام هه‌میشه‌ ئه‌و داوایه‌ی به‌غدا، له‌ لایه‌ن هه‌رێمه‌وه‌ ره‌تكراوه‌ته‌وه‌.   دووه‌م/ داهاتووی كیشه‌كان  ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان  به‌ گوێره‌ی ئه‌و ئاماژه‌ سیاسییانه‌ی له‌ به‌غداوه‌ تێبینیی ده‌كرێن، له‌ داهاتووی نزیكدا كێشه‌ی ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان، چاره‌سه‌ر ناكرێن، به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌؛ پێشبینی ده‌كرێت ململانێكردن له‌سه‌ر ئه‌و ناوچانه‌ له‌ نێوان هه‌ولێرو به‌غدا- دا قوڵتر ببنه‌وه‌. ئه‌وه‌ی تێبینیی ده‌كرێت؛ به‌غدا نیازی نییه‌، بچێته‌ ژێرباری جێبه‌جێكردنی (مادده‌ی 140)، ئه‌و نیازه‌ش به‌ روونی له‌ گوتاری حزب و گروپه‌ چه‌كداره ده‌سه‌ڵاتداره‌‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش؛ كۆمپانیاكانی نه‌وت به‌ تایبه‌تی كۆمپانیای (برتش پترۆلیۆم)، ده‌بێته‌ له‌مپه‌رێكی دی له‌به‌رده‌م چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌دا، چونكه‌ ئه‌و كۆمپانیایه‌ به‌ ته‌واوی ده‌ستی به‌سه‌ر نه‌وتی كه‌ركوكدا گرتووه‌.  كێشه‌ی پێشمه‌رگه‌ ئه‌م كیشه‌یه‌، له‌چاو كێشه‌كانی تردا، زۆر زه‌قنه‌كراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام به‌ گوێره‌ی پێشبینییه‌كان، له‌ گفتوگۆو دانوستاندنه‌كانی نێوان هه‌ولێرو به‌غدا، ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ كێشه‌ ئاڵۆزه‌كان، به‌ تایبه‌تیی له‌ دوو رووه‌وه‌، یه‌كه‌م: پێگه‌ی هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ ناو سیستمی به‌رگریی ئێراق، ئایا پێشمه‌رگه‌ ده‌بێت به‌ به‌شێك له‌ وه‌زاره‌تی به‌رگریی یان ده‌بێت به‌ به‌شێك له‌ وه‌زاره‌تی ناوخۆ؟ په‌یوه‌ستبوون به‌ هه‌ریه‌كێك له‌م دوو وه‌زاره‌ته‌وه‌، كاریگه‌ری له‌سه‌ر؛ ئه‌رك، شێوازی رێكخستن، جۆری چه‌ك، ئیمتیازو مووچه‌ی پێشمه‌رگه‌ ده‌بێت.  دووه‌م: ژماره‌ی پێشمه‌رگه‌، له‌ ساڵانی رابردوو، حكومه‌تی فیدرالیی به‌غدا، ئاماده‌ نه‌بوو سه‌رجه‌م هێزه‌كانی (70) – ی سه‌ر به‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان و هێزه‌كانی (80) – ی سه‌ر به‌ پارتی دیموكراتیی كوردستان، له‌ چوارچێوه‌ی هێزه‌كانی حكومه‌تی فیدرالیی جێگه‌ بكاته‌وه‌، ته‌نیا ره‌زامه‌ندی له‌باره‌ی وه‌رگرتنی (70) هه‌زار پێشمه‌رگه‌وه‌ دابوو.  ئه‌وه‌ی تێبینیی ده‌كرێت؛ حكومه‌تی ئێراق، له‌ داهاتوودا له‌و ژماره‌یه‌ش پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌. به‌و شێوه‌یه‌ ده‌رگایه‌كی گه‌وره‌ له‌سه‌ر فروانبوونه‌وه‌ی كێشه‌ی پێشمه‌رگه‌ ده‌كاته‌وه‌.   كێشه‌ی نه‌وت و بودجه‌  له‌م ساته‌ی ئێستادا، ئه‌م كێشه‌یه‌ باوكی سه‌رجه‌م كێشه‌كانی تره‌، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی پێشبینیی ده‌كرێت، هه‌ردوولا ئاره‌زووی چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و ئارێشه‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام كه‌ڵه‌كه‌بوون و تێكه‌ڵاوبوونی په‌ڕاوه‌كان، له‌مپه‌رێكی گه‌وره‌یه‌ له‌به‌رده‌م گه‌یشتن، به‌ چاره‌سه‌رێكی ریشه‌یی هه‌میشه‌یی.  هه‌رچه‌نده‌‌ هه‌ردوولا له‌ یاسای بودجه‌ی ساڵی (2020)، به‌هه‌مانشێوه‌ی یاسای بودجه‌ی ساڵی (2019) گه‌یشتن به‌‌ چاره‌سه‌رێكی نیوه‌چڵ، به‌شیوه‌یه‌ك هه‌رێم پابه‌ند كرا، رۆژانه‌ (250) هه‌زار به‌رمیل راده‌ستی كۆمپانیای سۆمۆ بكات، به‌ڵام ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی حكومه‌تی به‌غدا، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و یاسایه‌ رۆشنایی نه‌بینێت، حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانیش، ئه‌وه‌ی به‌هه‌لزانی و به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر راده‌ستنه‌كردن و فرۆشتنی سه‌ربه‌خۆیانه‌ی نه‌وت به‌ كۆمپانیای سۆمۆ. سێیه‌م: پێشنیازو چاره‌سه‌ر ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان  به‌ بۆچوونی ئێمه‌ چاره‌سه‌ری ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان، پێویسته‌ چه‌ند هه‌نگاوێكی بۆ هه‌ڵبنرێت كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ن:  1- پێویسته‌ هه‌ردوو حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی ئێراق، بگه‌ن به‌‌ ئه‌و بڕوایه‌ی ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان، كێشه‌یه‌كی سیاسییه‌ نه‌ك كێشه‌یه‌كی ده‌ستوریی و یاسایی.  2- به‌ ره‌چاوكردنی خاڵی یه‌كه‌م، ده‌ست له‌ مادده‌ی (140) هه‌ڵبگیرێت، چونكه‌ له‌ لایه‌ك به‌ كرده‌وه‌ ده‌ركه‌وت ئه‌و میكانیزمانه‌ی بۆ چاره‌سه‌ركردن دیاریكردوون، له‌ ئاستی چاره‌سه‌ری ئه‌و كێشه‌یه‌دا نین.  له‌ لایه‌كی تره‌وه‌؛ ده‌ستگرتن به‌و مادده‌یه‌وه‌ ده‌رگای كاتێكی بێسنور له‌ به‌رده‌م به‌غدا- دا ده‌كاته‌وه، ‌و ده‌توانێت ده‌یان ساڵی تر، جێبه‌جێكردنی دوا بخات، چونكه‌ ئه‌و ماوه‌یه‌ی ده‌ستور دیاریكرد بوو كۆتایی هاتووه،‌ وسنورێك له‌ رووی كاته‌وه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی نه‌ماوه‌ته‌وه‌.     2- ئاماده‌كردنی پرۆژه‌یه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤ بۆ جێگرتنه‌وه‌ی (مادده‌ی 140)، كه‌ میكانیزمه‌كانی گێڕانه‌وه‌ی ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كانی بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستانی به‌ روونی تێدا خرابێته‌ڕوو. هه‌روه‌ها پێویسته‌ ده‌سته‌به‌ری سیاسیی و یاسایی له‌ باره‌ی ئه‌م مه‌سه‌له‌ هه‌ستیارانه‌شه‌‌وه‌ بخاته‌ڕوو:  أ- پارێزگاریكردن له‌ سه‌روماڵ و ژیانی عه‌ره‌به هاورده‌كان، توركمانه‌كان و كلدۆئاشورییه‌كان‌ له ‌سه‌رجه‌م ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان به‌ تایبه‌تیی كه‌ركوك. ب- ده‌ستبه‌ركردنی مافی عه‌ره‌به هاورده‌كان، توركمانه‌كان و كلدۆئاشورییه‌كان‌، له‌ داموده‌زگاكانی به‌ڕێوه‌بردنی ‌سه‌رجه‌م ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان به‌ تایبه‌تیی كه‌ركوك، به‌جۆرێك هه‌ر پێكاته‌یه‌ك هه‌ستی ئه‌وه‌ی لا دروست بێت، كه‌ له‌ به‌شی خۆی زیاتری پێڕه‌وا بینراوه‌. ج- ده‌سته‌به‌ركردنی مافی كۆمپانیاكانی نه‌وت، له‌ رووی كنه‌و گه‌ڕان، هه‌نارده‌و به‌ بازاڕكردنه‌وه‌، به‌ جۆرێك متمانه‌یان لا دروست بكرێت كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان، گرفت و له‌مپه‌ر له‌ به‌رده‌م ره‌وتی كارو مافه‌كانیان دروست ناكات. د- حكومه‌تی هه‌رێم له‌ چوارچێوه‌یه‌كی یاسایی و ئه‌خلاقییدا (واته:‌ بێگزی و ساخته ‌كردن)، هه‌موو توانایه‌كی بخاته‌گه‌ڕ، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی خۆجێیه‌تی، له ‌سه‌رجه‌م ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان به‌ تایبه‌تیی كه‌ركوك، پێكهاته‌ی كورد، زۆربه‌ی كورسیی ئه‌نجومه‌نه‌كان به‌ده‌ستبهێنێت، به‌و جۆره‌ ده‌توانرێت بۆ حكومه‌تی به‌غداو كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بسه‌لمێندرێت كه نه‌ته‌وه‌ی كورد زۆرینه‌ی ناوچه‌ كێشه‌ له‌ سه‌ره‌كان پێكده‌هێنێت. هـ - به‌ هه‌موو جۆرێك هه‌وڵبدرێت لایه‌نی سێیه‌م، به‌ تایبه‌تی (نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان)، تێكه‌ڵاوی گفتوگۆیه‌كان نه‌بن، چونكه‌ به‌شداری لایه‌نی سێیه‌م له‌ بری چاره‌سه‌ر كێشه‌كه‌ ئاڵۆزتر ده‌كات.   كێشه‌ی پێشمه‌رگه‌  پێشنیازه‌كان بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌ی پێشمه‌رگه‌ له‌م خاڵانه‌دا چڕ ده‌كه‌ینه‌وه‌: أ- ته‌ته‌ڵه‌كردنی هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ كه‌سانی بندیوارو زیاده‌كان، تا له‌ رووی چه‌ندایه‌تییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ رێژه‌ی دانیشتوانی هه‌رێم بگونجێت،‌ به‌جۆرێك هه‌ر ملیۆنێك له‌ دانیشتوان (10)‌ هه‌زار پێشمه‌رگه‌ی به‌ربكه‌وێت.   ب- یه‌كخستنی هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان، له‌ چوارچێوه‌ی له‌شكرێكی كوردستانیی رێكخراویی یاساییدا. ج- پێداگیریكردن له‌سه‌ر ناوی هێشتنه‌وه‌ی ناوی پێشمه‌رگه‌، رێگه‌ نه‌دان به‌ گۆڕینی بۆ (پاسه‌وانی هه‌رێم) وه‌كو له‌ (مادده‌ی 121) ده‌ستووردا هاتووه‌. د- پێداگیریكردن له‌سه‌ر وابه‌سته‌كردنی پێشمه‌رگه‌ به‌ وه‌زاره‌تی به‌رگریی ئێراقه‌وه‌، چونكه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌بێت به‌ به‌شێك له‌ سوپای ئێراق و مافی ده‌ستكه‌وتنی سه‌رجه‌م جۆره‌كانی چه‌ك، دروستكردنی هێزه‌ جۆربه‌جۆره‌كانی وشكانیی و ئاسمانیی ده‌بێت.    كێشه‌ی نه‌وت و بودجه‌  له‌و بڕوایه‌داین، به‌ بێ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م كێشه‌یه‌، توانای هه‌نگاونان بۆ چاره‌سه‌ركردنی سه‌رجه‌م كێشه‌كانی تر، ده‌گاته‌ بنبه‌ست، بۆیه‌ ده‌توانین له‌ چه‌ند خاڵه‌دا پێشنیازه‌كانمان بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌م كێشه‌یه‌ بخه‌ینه‌ڕوو:  أ- پێویسته‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، بۆ دورخستنه‌وه‌ی هه‌موو گومانه‌كان، به‌ ژماره‌و داتا، به‌رهه‌م و هه‌نارده‌كردنی نه‌وت به‌ شێوه‌یه‌كی شه‌فاش بخاته‌ڕوو.  ب- له‌ ماوه‌ی شه‌ش ساڵی رابردوودا، شكستی سیاسه‌تی سه‌ربه‌خۆیی ئابووریی، و فرۆشتنی سه‌ربه‌خۆیانه‌ی نه‌وت، به‌ شێوه‌ی كرداره‌كی بۆ حكومه‌تی هه‌رێم و خه‌ڵكی كوردستان، ده‌ركه‌وت، بۆیه‌ راده‌ستكردنی (هه‌موو یان به‌شێك) له‌ نه‌وتی كوردستان به‌ كۆمپانیای سۆمۆ، بووه‌ به‌ دیفاكتۆو چیدی حكومه‌تی هه‌رێم ناتوانرێت خۆی لێبدزێته‌وه‌. ج- له‌ گفتوگۆكاندا هه‌وڵبدرێت له‌ به‌رانبه‌ر راده‌ستكردنی هه‌ر (100) هه‌زار به‌رمیل نه‌وتدا، هه‌رێمی كوردستان رێژه‌ی (5 %) – ی له‌ بودجه‌ی گشتیی بۆ دابینبكرێت. به‌و شێوه‌یه‌؛ دابینكردنی بودجه‌ به‌ گوێره‌ی رێژه‌ی دانیشتوان كه‌ تا ئێستا له‌ به‌رانبه‌ر هه‌رێمی كوردستان په‌یڕه‌وكراوه‌، كۆتایی پێدێت، ئه‌وكات حكومه‌تی هه‌رێم، ده‌توانێت به‌ گوێره‌ی پێداویستی ناوخۆ، نه‌وت راده‌ستی به‌غدا بكات.  د- هه‌وڵی ئه‌وه‌ بدرێت، هه‌ر رێكه‌وتنێك له‌ باره‌ی نه‌وت و بودجه‌وه‌ ده‌كرێت، بۆ ماوه‌ی (10) ساڵ كه‌متر نه‌بێت، چونكه‌ رێككه‌وتنی ساڵانه‌، له‌ مافه‌كانی هه‌رێم كه‌مده‌كاته‌وه‌. له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ رێككه‌وتنی ساڵانه‌ بواری بیركردنه‌وه‌و پلاندانان بۆ جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌ی درێژخایه‌ن ناهێڵێته‌وه‌، چونكه‌ به‌رده‌وام مه‌ترسیی رێككنه‌كه‌تن یان كه‌مبوونه‌وه‌ی بودجه له‌ ئارادایه‌.  هـ - پێویسته‌ هه‌رێمی كوردستان، سه‌رجه‌م ئه‌و كۆمپانیایانه‌ دابمه‌زرێنێت كه‌ له‌ (مادده‌كانی 10، 11، 12، 13) – ی یاسای نه‌وت و گازی هه‌رێمدا هاتووه‌.‌  و- پێویسته‌ هه‌رێمی كوردستان، سندوقی داهاته‌كانی نه‌وت كه‌ به‌گوێره‌ی (مادده‌ی 15) له‌ یاسای نه‌وت و گازی هه‌رێم باسكراوه‌، دابمه‌زرێنێت، بۆ ئه‌وه‌ی داهاتی ئه‌و به‌شه‌ نه‌وته‌ی هه‌رێم ده‌یفرۆشێت، بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خه‌ڵكی كوردستان و بخرێته‌ خزمه‌ت پرۆسه‌ی بنیاتنان و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌. ‌            ‌    ‌        ‌ ‌          ‌             

درەو: لە نێوان بارەگای مەكتەبی سیاسی یەكێتی لە هەولێر و مەكتەبی سیاسی پارتی لە سەڵاحەدین و ماڵی نێچیرڤانی بارزانی و هۆڵی سەعد عەبدوڵادا كۆبونەوەی مەكتەبی سیاسی یەكێتی و پارتی لەبارچوو.  بڕیاربوو رۆژی 22ی ئەم مانگە مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان كۆببنەوە، ئەم كۆبونەوە یەكەم دیداری مەكتەبی سیاسی نوێی یەكێتی بوو دوای كۆنگرەی چوارەمی ئەو حزبە، لە وادەی دیاریكراوی خۆیدا بەڕێوە نەچوو، دوای سێ رۆژ هێشتا چارەنووسی ئەو كۆبونەوەیە یەكلا نەبۆتەوە، كاكەمین نەجار ئەندامی مەكتەبی سیاسی پارتی لەبارەی دواخستنی كۆبونەوەكەوە وتی "بە هۆكاری هونەری كۆبونەوەكە نەكراو تەنسیق نەكرابوو لەسەر كات و شوێنی كۆبونەوەكە".  بەپێی بەداواداچونەكانی (درەو) كە لە چەند سەرچاوەیەكەوە دەستی كەوتووە سەرەتا بڕیار بووە كۆبونەوەكە لە مەكتەبی سیاسی یەكێتی لە هەولێر بەڕێوە بچێت و بۆ یە یەكێتی ئامادەكاری تەواوی كردووە بۆ پێشوازی لە مەكتەبی سیاسی پارتی و تا ئەو رادەیەی كە خواردنیش بۆ وەفدی هەردوولا ئامادەكراوە، بەڵام وەفدی پارتی یەكێتیان ئاگاداركردوەتەوە كە ئامادەنین بۆ كۆبونەوە بێنە بارەگای مەكتەبی سیاسی یەكێتی. بە پێی زانیارییەكان وەفدی پارتی پێشنیازی بارەگای مەكتەبی سیاسی پارتیانكردووە لە سەڵاحەدین بۆ بەڕێوەچوونی كۆبونەوەكە، مەكتەبی سیاسی یەكێتیش ئەو پێشنیازەیان رەتكردۆتەوە، دواتر پارتی ئۆفەرێكی تری خستۆتە بەردەم یەكێتی بۆ بەرێوەچوونی كۆبونەوەكەو پێشنیازی كردووە وەفدی هەردوولا لە ماڵەكەی نێچیرڤان بارزانی لە هەولێر كۆببنەوە، وەفدی یەكێتی رازی بوون لە ماڵی نێچیرڤان بارزانی كۆبونەوەكە بكرێت بەڵام بە مەرجێك، نێچیرڤان بارزانی خۆی ئامادەی دیدارەكە بێت، وەفدی پارتی بە وەفدی یەكێتیان راگەیاندووە كە نێچیرڤان بارزانی لە كۆبونەكەوە بەشدار نابێت و كەریم سنجاری بەنوێنەرایەتی ئەو بەشداری كۆبونەوەكە دەكات، یەكێتی ئەم پێشنیازەی رەتكردەوەو پێنشیازێكی نوێی خستۆتە بەردەم مەكتەبی سیاسی پارتی، ئەویش ئەوە بووە كە كۆبونەوەكە لە هۆڵی سەعد عەبدوڵا بەڕێوەبچێت، بەڵام مەكتەبی سیاسی پارتی رەتی كردۆتەوەو كۆبونەوەكە نەكراوە.  بە پێی بەدواداچونەكانی (درەو) ئەم گفتوگۆ و پێشنیازی شوێن گۆڕینەوەیە لە نێوان دوو نێوەندگیر كراوە، لە پارتی دڵشاد شەهاب ئەندامی سەركردایەتی و لە یەكێتی دەرباز كۆسرەت رەسوڵ ئەندامی مەكتەبی سیاسی. وەفدی یەكێتی بۆ كۆبونەوەكە بریتی بووە لە ( رزگار عەلی، سۆران جەمال تاهیر، شاڵاو عەلی عەسكەری، دەرباز كۆسرەت رەسوڵ، بورهان سەعید سۆفی)  پارتی دیموكراتی كوردستان بەفەرمی ناوی وەفدەكەی بۆ ئەو كۆبونەوەیە رانەگەیاند، بەپێی زانیاریەكانی (درەو) وەفدەكەی پارتی پێكهاتبوون لە ( فازڵ میرانی، ئازاد بەرواری، مەحمود محەمەد، رێبەر ئەحمەد، دڵشاد شەهاب).  بڕیاربوو لەم دیدارەدا یەكێتی و پارتی لەبارەی پەیوەندییەكانی نوێی هەردوو حزب بەتایبەت دوای هەڵبژاردنی سەركردایەتی نوێی یەكێتی و پرسی شەراكەت لە حكومەت و پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی عێراق گفتوگۆ بكەن.  رێككنەكەوتن لەسەر شوێنی كۆبونەوەكە ئاستی هەستیاری پەیوەندی نوێی یەكێتی و پارتی نیشان دەدات لەدوای كۆنگرەی چواری یەكێتی و هەڵبژاردنی تێمێكی نوێ بۆ سەرۆكایەتی یەكێتی، لەدوای هەڵبژاردنی ئەو سەركردایەتیە نوێیەشەوە تا ئێستا پارتی بەفەرمی دانی پێدا نەناوە، لەناو پارتیدا نێچیرڤان بارزانی تاكە كەسێكە كە بەفەرمی مامەڵە لەگەڵ سەركردایەتی نوێی یەكێتیدا دەكات.