راپۆرت: محەمەد رەئوف- فازل حەمەڕەفعەت (درەو) وردەكاری هەوڵی چۆنیەتی دەستكاریكردنی دەرماڵەی فەرمانبەران بڵاودەكاتەوە، دەرماڵەكان رێژەی 56%ی كۆی خەرجی موچە پێكدەهێنن، حكومەت لەڕێگەی دەرماڵەكانەوە دەستكاری موچە دەكات، دەیەوێت بڕی (300 ملیار) دینار كە دەكاتە (34%) لە كۆی خەرجی موچە كەمبكاتەوە، پەرلەمان لە یاسای چاكسازیدا دەسەڵاتی بە حكومەت داوە دەستكاری دەرماڵەكان بكات، یەكێتی‌و گۆڕان كە سەرەتا دەیانویست خۆیان لە بەرپرسیارێتی دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران بدزنەوە، مەسرور بارزانی ئەوسەری لێگرتن‌و بڕیاری دەستكاریكردنی موچەی دایە دەست وەزیرەكان، ئێستا هەرسێ لایەنی پێكهێنەری حكومەت (پارتی- یەكێتی- گۆڕان) پێكەوە بەشدارن لە پرۆسەی دەستكاریكردنی موچەدا. سبەینێ حكومەت كۆدەبێتەوە سبەینێ جارێكی تر ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستان كۆدەبێتەوە، پێشبینی دەكرێت لە كۆبونەوەی سبەینێدا بڕیاری كۆتایی بدرێت لەبارەی دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران. پێشنیازی جۆراوجۆر هەیە بۆ دەستكاریكردنی موچە، هەموو پێشنیازەكان لەچوارچێوەی دەستكاریكردنی دەرماڵەكاندا دەسوڕێتەوە. لەبارەی دەرماڵەكانەوە لە هەرێمی كوردستان كۆی موچەی مانگێكی موچەخۆران بەتێكڕا (894 ملیار) دینارە، رێژەی (56%)ی كۆی خەرجی موچە بۆ دەرماڵەكان دەڕوات، واتا لەكۆی (894 ملیار) دیناری كۆی خەرجی موچە لە مانگێكدا، بڕی (502 ملیار) دیناری خەرجی دەرماڵەی موچەخۆرانە. بەپێی قسەی دكتۆر عەبدولحەكیم خەسرۆ سكرتێری لیژنەی باڵای جێبەجێكردنی یاسای چاكسازی، لە هەرێمی كوردستان فەرمانبەران (25) جۆر دەرماڵەی وەردەگرن، بەمشێوەیە: •    (4) جۆر دەرماڵەی جێگیر •    (21) جۆر دەرماڵەی ناجێگر •    16%ی موچە بۆ دەرماڵەی جێگیر خەرج دەكرێ •    40%ی موچە بۆ دەرماڵەی ناجێگیر خەرج دەكرێ لە یاسای چاكسازیدا كە لە خولی ئێستای پەرلەمانی كوردستاندا پەسەندكراوە، دەسەڵات بە حكومەت دراوە دەستكاری دەرماڵەی فەرمانبەران بكات، بۆیە لەم بوارەدا پەرلەمان ناتوانێت ناڕەزایەتی لە هەر هەنگاوێكی حكومەت دەرببڕێت. دەرماڵەی فەرمانبەران تەنیا سێ جۆریان بنەڕەتین كە بریتین لە دەرماڵەكانی (بڕوانامە، هاوسەرگیری، منداڵ)، لەدوای ئەمانەوە دیارترین دەرماڵە، دەرماڵەی (مەترسی)یە، واتا ئەو مەترسییەی كە فەرمانبەری حكومەت بەهۆی كارەكەیەوە روبەڕووی دەبێتەوە، ئەم دەرماڵەیە یەكێك لەو جۆرانەی دەرماڵەیە كە كێشەو مشتومڕی زۆری لەسەرە، بەشێكی زۆری فەرمانبەران سودمەند دەبن لەم جۆرە دەرماڵەیە، بەرپرسانی حكومەت دەڵێن "دەرماڵەی مەترسی دەبێت بە كەسێك بدرێت، كە فیعلەن مەترسی لەسەر بێت" بۆ نمونە وەكو ئەوان دەڵێن كارمەندێكی وەزارەتی كارەبا ئەگەر نەچێتە سەر تاوەرەكانی كارەبا یاخو لەناو وێستەكەكاندا كارنەكات، بۆچی هاوشێوەی ئەو كارمەندەی كە لەناو مەترسییەكەدا كاردەكات دەرماڵەی مەترسی وەربگرێت. مەسرور بارزانی ئەوسەری لێگرتن ! لە كۆبونەوەكەی رۆژی چوارشەممەی رابردووی حكومەتدا، چەند پێشنیازێك بۆ چۆنیەتی دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران خراوەیەڕوو: پێشنیازی یەكەم: رێژەی 50%ی دەرماڵەی فەرمانبەران ببڕدرێت. پێشنیازی دووەم: سێ دەرماڵە بنەڕەتییەكە (بڕوانامە، خێزان، منداڵ) وەكو خۆیان بمێننەوە، بەڵام رێژەی 50%ی دەرماڵەكانی تر ببڕدرێن. كۆبونەوەی چواشەممە وەزیرەكانی راسپارد هەریەكەو لە وەزارەتەكەی خۆی لیستی موچەی فەرمانبەران‌و دەرماڵەكانیان ئامادە بكات‌و لەگەڵ بەرپرسانی وەزارەتەكەیدا تاوتوێی بڕینی دەرماڵەكان بكات، تاوەكو لەبەر رۆشنایی ئەو لیستانە دەستكاری موچە بكرێت. لە دوو رۆژی رابردوودا لەچوارچێوەی بڕیارەكەی حكومەتدا، وەزیرەكان لەگەڵ بەرپرس‌و بەڕێوەبەرە گشتییەكانی وەزارەتەكانیاندا كۆبونەوە، لە ساتی نوسینی ئەم راپۆرتەدا وەزیرەكان حكومەت بەبێ بەشداری مەسرور بارزانی سەرۆك وەزیران‌و قوباد تاڵەبانی جێگری، لە كۆبونەوەدان، وەزیرەكان دەیانەوێت پێكەوە بگەنە رێككەوتنێك لەسەر ئەو پێشنیازانەی كە خراونەتەڕوو لەبارەی دەستكاریكردنی دەرماڵەكان، دوای رێككەوتن، پێكەوە پێشنیازی پەسەندكراو دەبەنە ناو كۆبونەوەی سبەینێی ئەنجومەنی وەزیران‌و لەوێ بڕیاری كۆتایی لێدەدرێت. سەرەتا كە دەستكاریكردنی موچە لە ئەنجومەنی وەزیران خرایەبەر باس، تیمی یەكێتی‌و بزوتنەوەی گۆڕان هەوڵیاندا خۆیان لە هەر بەرپرسیارێتییەكی دەستكاریكردنی موچە دەرباز بكەن‌و بڕیارەكە بەتەنیا بخەنە ئەستۆی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت‌و تیمی پارتی لە حكومەت، بەڵام مەسرور بارزانی ئەوسەری لێگرتن، بڕیارەكەی دایە دەست وەزیرەكان، ئێستا هەرسێ لایەنی پێكهێنەری حكومەت (پارتی- یەكێتی- گۆڕان) بەشدارن لە بڕیاری دەستكاریكردنی دەرماڵەكان. چۆن دەستكاری دەرماڵەكان دەكرێت ؟ بەپێی ئەو زانیارییانەی كە دەست (درەو) كەوتوون، چەند وەزارەتێك هەن كە زۆرینەی خەرجی موچە بۆ ئەوان دەڕوات لەوانە: •    وەزارەتی پەروەردە مانگانە بڕی (160 ملیار) دینار لە خەرجی موچە دەبات •    وەزارەتی ناوخۆ مانگانە زیاتر لە (150 ملیار) دینار لە خەرجی موچە دەبات •    وەزارەتی پێشمەرگە مانگانە زیاتر لە (120 ملیار) دینار لە خەرجی موچە دەبات •    وەزارەتی تەندورستی مانگانە نزیكەی (60 ملیار) دینار لە خەرجی موچە دەبات •    وەزارەتی خوێندنی باڵا مانگانە نزیكەی (55 ملیار) دینار لە خەرجی موچە دەبات حكومەتی هەرێم بۆ كەمكردنەوەی خەرجی موچە لەسەردەمی قەیرانی داراییدا كە ئێستا تێیكەوتووە، بەر لە هەموو وەزارەتەكانی تر چاوی لە كەمكردنەوەی هەندێك لە دەرماڵەكانی فەرمانبەرانە لەم وەزارەتانە. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، لە وەزارەتی پەروەردە، حكومەت چاوی لە بڕینی (150 هەزار)ی دەرماڵەی تایبەتی مامۆستایانە، ئەگەر ئەم دەرماڵەیە لە مامۆستایان ببڕدرێت، بڕی نزیكەی (22 ملیار) دینار بۆ حكومەت دەگەڕێتەوە. لە وەزارەتی ناوخۆ، حكومەت چاوی لە بڕینی دەرماڵەی (مەترسی)‌و (خۆراكە)، دەرماڵەی مەترسی لە وەزارەتی ناوخۆ مانگانە بۆ هەر كارمەندێك (430 هەزار) دینارە، دەرماڵەی خواردنیش (330 هەزار) دینارە، حكومەت ئەگەر هەردوو دەرماڵەكەش نەبڕێت، لە كەمترین ئاستدا دەیەوێت یەكێك لەو دوو دەرماڵەیە ببڕێت، ئەگەر دەرماڵەی مەترسی ببڕدرێت مانگانە بڕی (50 ملیار) دینار لە خەرجی دەرماڵەی وەزارەتی ناوخۆ بۆ حكومەت دەگەڕێتەوە، خۆ ئەگەر دەرماڵەی خواردن ببڕدرێت، مانگانە بڕی (40 ملیار) دینار بۆ حكومەت دەگەڕێتەوە. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، لەناو وەزارەتی ناوخۆ، لە پلەی (لیوا) بۆ (ئەفسەری پلە شەش) دەستكاری دەرماڵەكانیان دەكرێت. لە وەزارەتی پێشمەرگەدا موچە‌و دەرماڵە جیاوازە، زۆرینەی پێشمەرگە موچەیان لە (500 هەزار) دینارو بەرەو سەرترەو بەشێكیشیان لەم بڕە پارەیە كەمتر وەردەگرن، بڕیاری حكومەت بۆ دەستكاریكردنی موچە ئەوانە ناگرێتەوە كە موچەكەیان (500 هەزار) دینارە، بۆیە پێشمەرگەی ئاسایی بڕیاری كەمكردنەوەی موچە نایانگرێتەوە، بەڵام حكومەت چاوی لەوەیە دەرماڵەی (مەترسی) پێشمەرگە ببڕێت، ئەگەر دەرماڵەی مەترسی وەزارەتی پێشمەرگە ببڕدرێت مانگانە بڕی (20 ملیار) دینار بۆ حكومەت دەگەڕێتەوە. لەبارەی وەزارەتی پێشمەرگە، بەپێی ئەو زانیارییانەی دەست (درەو) كەوتوون، باسلەوەكراوە، پێشمەرگە (7) رۆژ لە دەوامدایە‌و (14) رۆژ پشووە، بۆیە نابێت حكومەت خەرجی خواردن‌و مەترسییان لەو (14) رۆژەدا بۆ خەرج بكات كە لە پشوودان. وەزارەتی خوێندنی باڵا كە زۆربەی لە مامۆستایانی زانكۆ پێكدێت‌و موچەیان بەرزە‌و دەرماڵەیان بە رێژەی 100% بۆ 200% پێكدێت، حكومەت دەیەوێت رێژەی 50%ی دەرماڵەكانیان ببڕێت، حكومەت دەیەوێت لەڕێگەی دەستكاریكردنی دەرماڵەی وەزارەتی خوێندنی باڵاوە مانگانە بڕی (20 ملیار) دینار بگەڕێنێتەوە. لە وەزارەتی تەندروستیش، حكومەت دەیەوێت دەرماڵەی مەترسی رێكبخاتەوە‌و بەڵام پێشبینی دەكرێت بەهۆی قەیرانی كۆرۆناوە، گۆڕانكاری ئەوتۆ لە دەرماڵەی تەندروستیدا نەكرێت. رێوشوێنەكانی دەستكاریكردنی دەرماڵەكان بەهەمان شێوە وەزارەت‌و دامودەزگانی تریش دەگرێتەوە. سەرباری دەستكاریكردنی دەرماڵەی فەرمانبەران، حكومەت چەند هەنگاوێكی تر دەنێت بۆ كەمكردنەوەی خەرجی موچە بەمشێوەیە: •    لە سەرەتای مانگی داهاتووەوە حكومەت یاسای چاكسازی دەخاتە بواری جێبەجێكردنەوە، لەچوارچێوەی ئەم یاسایەدا موچەی خانەنشینیی پلەباڵاكان‌و پلە تایبەتەكان كەمدەكرێتەوە بەپێی ئەوەی یاساكە دیاریكردووە كە بەرزترینی (4 ملیۆن) دینارە‌و كەمترین (ملیۆنێك‌و 200 هەزار) دینارە. •    جگە لە دەستكاریكردنی موچەی خانەنشینی پلەباڵاكان لە چوارچێوەی یاسای چاكسازیدا، بەپێی بڕیارێكی ئەنجومەنی وەزیران لەم مانگەوە رێژەی 50%ی موچەی پلەباڵاو تایبەتەكان كەمدەكرێتەوە، ئەمە موچەی پەرلەمانتارو وەزیرو بەڕێوەبەری گشتی‌و راوێژكار تاوەكو بەڕێوەبەری ناحیە دەگرێتەوە، لە پلە سەربازییەكانیشدا لە پلەی (لیوا) تاوەكو پلەی (مقدم) دەگرێتەوە. •    بەشێوەیەكی گشتیش پێشنیازێك هەیە كە داوا دەكات لە هەرێمی كوردستان موچەی هیچ كەسێك لە هەر پلەیەدا بێت لە (3 ملیۆن) دینار زیاتر نەبێت، بۆ نمونە:  •    وەزیرێك كە موچەی مانگانەی (7 ملیۆن‌و 850 هەزار) دینارە، موچەكەی دەكرێت بە (3 ملیۆن) دینار، واتە بڕی (4 ملیۆن‌و 850 هەزار) دیناری لێدەبڕدرێت. •    پەرلەمانتارێك كە موچەی مانگانەی (8 ملیۆن‌و 200 هەزار) دینارە، موچەكەی دەكرێت بە (3 ملیۆن) دینار، واتە بڕی (5 ملیۆن‌و 200 هەزار) دیناری لێدەبڕدرێت. •    لیوایەكی سەربازیی كە هەموو پلەیەكی ئەكادیمی هەبێت موچەی مانگانەی (7 ملیۆن‌و 500 هەزار) دینارە، موچەكەی دەكرێت بە (3 ملیۆن) دینار، واتە بڕی (4 ملیۆن‌و 500 هەزار) دیناری لێدەبڕدرێت. •    راوێژكارێك كە موچەی مانگانەی (6 ملیۆن‌و 500 هەزار) دینارە، موچەكەی دەكرێت بە (3 ملیۆن) دینار، واتە بڕی (3 ملیۆن‌و 500 هەزار) دیناری لێدەبڕدرێت. حكومەت بۆچی دەستكاری موچە دەكات ؟ لەدوای سەرهەڵدانی قەیرانی كۆرۆناو دابەزینی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا، داهاتی مانگانەی حكومەتی هەرێم توشی داڕمان هات، داهاتی نەوت‌و ناوخۆ كە سەرچاوەی سەرەكی داهاتەكان بوون، بەشێوەیەكی بەرچاو كەمیان كرد، موچەی فەرمانبەرانیش كە بەشێكی بەشێوەی مانگانە لە بەغدادەوە دەهات لە كۆتایی تەمەنی حكومەتی عادل عەبدولمەهدیدا كێشەی تێكەوت. حكومەتی هەرێم سەرقاڵی ئیمزاكردنی رێككەوتنێكی نوێیە لەگەڵ حكومەتی عێراق، بەپێی رێككەوتنە نوێیەكە حكومەتی هەرێم قایل بووە لەمەودوا مانگانە بڕی (250 هەزار) بەرمیل نەوت‌و نیوەی داهاتی ناوخۆ رادەستی بەغداد بكات لەبەرامبەر زامنكردنی بەشە بودجەیەك كە عێراق مانگانە بۆ هەرێمی دابین دەكات. بەپێی زانیارییەكان، حكومەتی هەرێم لەبەرامبەر رادەستكردنی نەوت‌و داهاتی ناوخۆ، مانگانە داوای (600 ملیار) دینار لە بەغداد دەكات، حكومەتی عێراق خۆشی لە قەیراندا دەژی، رازی نییە بەم بڕە پارەیە، بەرپرسانی عێراق باسی (453 ملیار) دیناری مانگانە دەكەن كە پێشتریش هەر ئەم بڕە پارەیەیان بە هەرێم داوە، رەنگە دواجار هەردوولا لەسەر (500 ملیار) دینار رێكبكەون. لەدوای رێككەوتن لەگەڵ بەغداد كە بڕیارە چەند رۆژی داهاتوو ئیمزا بكرێت، داهاتی مانگانەی حكومەتی هەرێم بەداهاتی ناوخۆو یارمەتییەكەی ئەمریكاوە لە (600 ملیار) دیناردا جێگیر دەبێت، ئەم پارەیە ئەگەر بەبێ دەستكاریكردنی موچە بە تەنیا بۆ خەرجی مانگانەی موچە تەرخان بكرێت كە (894 ملیار) دینارە، هێشتا نزیكەی (300 ملیار) دینار كورتهێنانی هەیە، واتا داهات بەرێژەی 34% لەبەرامبەر خەرجی موچەدا كورتهێنانی هەیە، حكومەت دەیەوێت لەڕێگەی دەستكاریكردنی دەرماڵەی فەرمانبەرانەوە بڕی ئەو (300 ملیار) دینار كورتهێنانە پڕبكاتەوە‌و خەرجی مانگانەی موچە (894 ملیار) دینارەوە كەمبكاتەوە بۆ (600 ملیار) دینار.

راپۆرت: محەمەد رەئوف- فازل حەمەڕەفعەت جارێكی تر هەرێمی كوردستان بووەوە بە مەیدانی شەڕی توركیا لەگەڵ پارتی كرێكارانی كوردستان، ئەو ناوچەیەی ئێستا توركیا هێزی زەمینی تێدا جێگیركردووە، واتە ناوچەی "هەفتانین"ی سەربە قەزای زاخۆ، 25 ساڵ لەمەوبەر بەهەمان شێوە سوپای توركیا بەهاوكاری پارتی دیموكراتی كوردستان‌و بەشداری (30 هەزار) سەرباز  هێرشی كردەسەری‌و دوای (45) رۆژ شەڕ نەیتوانی كۆنترۆڵی بكات‌و كشایەوە، لەم راپۆرتەدا (درەو) مێژووی ئۆپراسیۆنەكانی سوپای توركیا لەناو خاكی هەرێم دژ بە (پەكەكە)‌و ناوچەی جوگرافیای (پەكەكە)‌و ژمارەی بنكە‌و بارەگاكانی توركیا لەناو خاكی هەرێمدا بڵاودەكاتەوە. هاكان فیدان لە بەغداد ! هەفتەی رابردوو هاكان فیدان بەرپرسی دەزگا هەواڵگری توركیا "میت" بەشێوەیەكی نهێنی خۆی كرد بە بەغدادی پایتەختی عێراقدا، وردەكاری سەردانەكەی تائێستا نەزانراوە، بەڵام چەند رۆژێك دوای سەردانەكەی، سوپای توركیا لەناو خاكی هەرێمی كوردستان ئۆپەراسیۆنێكی نوێی لەدژی هێزەكانی پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) دەستپێكرد. ساڵی 2018 كە هاوشێوەی ئێستا سوپای توركیا لە ناوچەی (سیدەكان)ەوە هاتە ناو هەرێمی كوردستان بۆ لێدانی (پەكەكە)، باڵیۆزی توركیا وتی: هێرشەكە لەچوارچێوەی رێككەوتنێكی نێوان بەغداد‌و ئەنكەرەدایە، دیار نییە هێرشی ئەمجارەی توركیا كە بەشێوەی زەمینی لەناوچەی (هەفتانین)ەوە دەستپێكردووە رێككەوتنی پێشوەختەی لەگەڵ هەرێمی كوردستان‌و حكومەتی عێراق بۆ كراوە یاخود نا، بەڵام وەزارەتی دەرەوەی عێراق دووجار باڵیۆزی توركیای لەوبارەیەوە بانگهێشتكردووە‌و یاداشتی ناڕەزایەتی پێگەیاندووە. بەرپرسانی باڵای حكومەتی عێراق‌و هەرێمی كوردستان بێدەنگن لە هێرشەكان، وەزارەتی بەرگری توركیا پەیتا پەیتا دیمەنی هێرشەكانی لەناو خاكی هەرێمی كوردستان بڵاودەكاتەوە. ئۆپەرسیۆنی ئەمجارەی توركیا لەناو خاكی هەرێمی كوردستان ناوی لێنراوە "چنگی هەڵۆ"، لەناوچەی "هەفتانین"ی سەربە قەزای زاخۆ بەڕێوەدەچێت، لەسەر سنوری هەرێمی كوردستان سوپای توركیا بنكەی تایبەتی بۆ بەڕێوەبردنی ئۆپراسیۆنەكە كردوەتەوە، ئەمڕۆ وەزیری بەرگری توركیا سەردانی بنكەكەی كرد، پێشبینی دەكرێت ئۆپەراسیۆنی ئەمجارە ماوەیەكی زیاتر بخایەنێت، توركیا جارێكی تر نەك ئاسمان، بەڵكو زەمینی هەرێمی كوردستان‌و عێراقی بەزاندووە، "جەندرمە"ی توركی ئێستا لەناو خاكی هەرێمدان. هاتنەناوەوەی سوپای توركیا بۆ هەرێمی كوردستان نوێ نییە، مانگی ئازاری 2018 سوپای توركیا لە سنوری ناحیەی (سیدەكان)ەوە بەقوڵایی (15 كم) هاتە ناو خاكی هەرێمی كوردستانەوە، رۆژی 22/3/2018 لە ناوچەی (باڵەیان) فڕۆكە جەنگییەكانی توركیا بوردومان كردو (4) گەنجی ناوچەكە بەهۆی بۆردومانەكەوە شەهید بوون، رۆژی 26ی كانونی دووەم، ئەمە ناڕەزایەتی لێكەوتەوە، ئەوكات لە شیلادزێ خەڵك وەكو ناڕەزایەتی دژی هێرشەكانی توركیا، پەلاماری بنكەیەكی سەربازیی توركیایاندا، ژمارەیەك تانك‌و كەلوپەلی سەربازگەكەیان سوتاند، هێزە ئەمنییەكان ژمارەیەكی زۆر لە خۆپیشاندەرەكانیان دەستگیركرد. توركیا بەشێوەیەكی سیستماتیك هێرشی ئاسمانی دەكاتەسەر بنكەكانی پارتی كرێكارانی كوردستان كە چیاكانی "قەندیل"یان كردووە بە بارەگای خۆیان‌و لە هەشتاكانی سەدەی رابردوەوە لە ململانێی چەكداریدان لەدژی حكومەتی توركیا. بەپێی لێدوانێكی جەبار یاوەر ئەمینداری گشتی وەزارەتی پێشمەرگە لە هەرێمی كوردستان كە لە رۆژی 27ی كانونی دووەمی 2019دا داویەتی، ژمارەی هێرشە ئاسمانییەكانی توركیا بۆسەر ناوچەكانی هەرێمی كوردستان لەماوەی چوار ساڵدا گەیشتووەتە (398) هێرش، ئەمە سەرباری (425) هێرش لەڕێگەی بۆردومانی تۆپخانەكانەوە، بە تێكڕا لەو هێرشانەدا زیاتر لە (20) كەسی مەدەنی كوژراون‌و هێرشەكان بونەتەهۆی وێرانبوونی گوندە سنورییەكان‌و نەخۆشخانە‌و رێگا‌و پرد خوێندنگەكان. مێژووی ئۆپراسیۆنەكانی توركیا مێژووی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكانی توركیا لەناو خاكی هەرێمی كوردستان سەرەتاكەی بۆ ساڵی 2007 دەگەڕێتەوە، بەڵام ئۆپەراسیۆنەكانی سوپای توركیا دەرەوەی سنور لەدژی پەكەكە، مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ هەشتاكانی سەدەی رابردوو. توركیا لە ساڵی 1983وە تائێستا لەناو سنوری وڵاتەكەی‌و لە دەرەوەی سنوریش ئۆپراسیۆنی سەربازی دەكات لەدژی پارتی كرێكارانی كوردستان: •    لە ئایاری 1983دا توركیا یەكەمین ئۆپراسیۆنی سەربازی لە دەرەوەی سنور ئەنجامدا، ئەوەش بە رێككەوتنێك لەگەڵ حكومەتی عێراقدا، لەو ئۆپراسیۆنەدا هەزاران سەربازی تورك بەشدارییان كرد. •    لە تشرینی یەكەمی 1984و ئابی 1986 توركیا دوو ئۆپراسیۆنی سەربازی تری ئەنجامدا، بەڵام لە هیچ یەكێكیاندا سەركەوتوو نەبوو لە لەناوبردنی "گەریلا"كانی پارتی كرێكاران. •    دوای ماوەیەك بێدەنگی، توركیا ئۆپراسیۆنی چوارەمی لە ساڵی 1991 دەستپێكرد لەژێر ناو "گۆچان"، ئەوە ئەو ساڵە بوو كە تێیدا بارەگا‌و بنكە سەربازییەكانی توركیا لەسەرتاسەری پارێزگاكانی كوردسان زیادیان كرد. •    لە ساڵی 1992 سەرۆك وەزیرانی كۆچكردووی توركیا (تورگوت ئۆزال) نامەیەكی بۆ (عەبدوڵا ئۆجەلان) رێبەری پارتی كرێكارانی كوردسان (لە ساڵی 1999وە لە توركیا لە زینداندایە) نوسی، تێیدا داوای لێكرد هێرشە سەربازییەكان لەدژی سوپای توركیا كەمبكاتەوە وەكو سەرەتایەك بۆ دەستپێكردنی دانوستان لەنێوان هەردوولادا، بەڵام هەوڵەكان شكستیان هێنا لە گەیشتن بە ئەنجامێكی دیار. •    لە هەمان ساڵدا توركیا ئۆپراسیۆنێكی تری كرد‌و (15 هەزار) سەرباز بەشدارییان تێدا كرد، تانك‌و تۆپهاوێژی قورس‌و فڕۆكەوانی جەنگیی بەكارهێنرا، بەڵام سەركەوتوو نەبوو، هێزەكان دوای (20 رۆژ) لە دەستپێكردنی ئۆپراسیۆنەكە، كشانەوە. •    دوای ئەوەش ژمارەیەك ئۆپراسیۆنی تر ئەنجامدران لە ساڵەكانی 1993و 1994و 1995 بەبەشداری دەیان هەزار سەرباز، لە دواین ئۆپراسیۆندا بەهاوكاری پارتی دیموكراتی كوردستان (30 هەزار) سەرباز بەشدارییان كرد، ئۆپراسیۆنەكە ماوەی (45 رۆژ)ی خایاند بۆ كۆنترۆڵكردنی ناوچەی "حەفتانین"، بەڵام سەركەوتوو نەبوو، دوای مانگ‌و نیوێك توركیا لە هێرشەكە كشایەوە. •    لە سەرەتای 1999دا ژمارەی ئەو ئۆپراسیۆنانەی كە توركیا لەناو هەرێمی كوردستان ئەنجامیدا بۆ لەناوبردنی "گەریلا"كانی پارتی كرێكارانی كوردستان گەیشتە (24 ئۆپراسیۆن)، لە ساڵەكانی 2000و 2007و 2008 توركیا ئۆپراسیۆنی هاوشێوەی كرد. پەكەكە لە هەرێمی كوردستان بەهانەی هاتنەناوەوەی توركیا بۆ ناو خاكی هەرێمی كوردستان لێدانە لە پارتی كرێكارانی كوردستان. (پەكەكە) لە ساڵی 1978 دامەزراوە، یەكەم كۆنفرانسی خۆی لە ساڵی 1981 ئەنجامداوە، لە ساڵی 1984ەوە شۆڕشی چەكداری دەستپێكردووە، لەوكاتەوە بنكەو بارەگای لە باشوری كوردستان كردوەتەوە. لەدوای پێكهێنانی حكومەتی هەرێمی كوردستان‌و یەكخستنی هێزی پێشمەرگەی كوردستانەوە، لە یەكەم هەنگاودا بە فشاری توركیا هێزی پێشمەرگە لە ساڵی 1993 چووە شەڕی "براكوژیی"ەوە لەگەڵ هێزەكانی (پەكەكە)، هێزی پێشمەرگە نەیتوانی شەڕەكە یەكلابكاتەوە‌‌و (پەكەكە) لەناوچەكە دەربكات، بەڵام نیازپاكی بەرپرسانی هەرێمی نیشانی توركیادا. ئێستا بنكەو بارەگاكانی (پەكەكە) تەواوی ناوچە شاخاوی‌و سنورییەكانی رۆژهەڵات‌‌و باشور تا رۆژئاوای كوردستانی گرتوەتەوە، ناوچەیەكی فراوانیان بۆخۆیان كۆنترۆڵكردووە، لەگەڵ فراوانبوونی ناوچەی چەكداریان، جموجوڵی سیاسی‌و مەدەنیشیان لە باشوری كوردستان زیادیكردووە. لە باشوری رۆژهەڵاتی هەرێمی كوردستان، واتە سنوری نێوان هەرێمی كوردستان‌و ئێران، ناوچەیەكی فراوان‌و ناوەندی دەسەڵاتی (پەكەكە)ی تێدایە، ئەوەش زنجیرە چیای "قەندیل"ە، كە لە سنوری قەزاكانی (قەڵادزێ، رانیە، چۆمان، رەواندوز، سۆران) پێكدێت، واتا دەسەڵاتیان لە سنوری قەزای قەڵادزێوە درێژ دەبێتەوە بۆ باڵەكایەتی‌و سیدەكان‌و حاجی ئۆمەران، لەم ناوچەیەدا (62) گوند لەژێر دەسەڵاتی شارەوانییەكانی (پەكەكە)دان. بەپێی بەدواداچونێكی رۆژنامەی (رووداو)ی نزیك لە نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان زیاتر لە (658) گوند لەژێر كۆنترۆڵی (پەكەكە)دان، زیاتر لە 34%ی كۆی خاكی پارێزگای دهۆك لەژێر كۆنترۆڵی (پەكەكە)دایە. زۆرترین سنوری دەسەڵاتی (پەكەكە) لە ناوچەی قەزای ئامێدیە، كە نزیكەی (250) گوندی ئەو ناوچەیە لەژێر كۆنترۆڵی (پەكەكە)دایەو زۆرینەی بنكەو بارەگا سەربازییەكانی توركیاش لەو قەزایەدایە كە بنكەكانی (بامەڕنێ، دێرەلوك، كانی ماسی) دەگرێتەوە، بەواتایەكی تر جێگیركردنی ئەو بنكە سەربازیانەی توركیا بەتەواو لەبەردەم مەترسی هەژموونی (پەكەكە)دایە، لە كۆی (2700) كیلۆمەتر دوجای خاكی ئەو قەزایە، زیاتر لە 70%ی لەژێر كۆنترۆڵی (پەكەكە)دایە. لەدوای ئامێدی، زۆرترین سنوری جوگرافی ژێر دەسەڵاتی (پەكەكە) لە قەزای زاخۆیە، بەوپێیەی زیاتر لە (120) گوندی ئەو قەزایە لەژێر دەستی (پەكەكە)دایە، واتە 35% خاكی قەزاكە، لە قەزای ئاكرێش زیاتر لە (20) گوندی لەژێر دەستی (پەكەكە)دایە. بەگشتی لە سنوری پارێزگای دهۆك، بەوپێیەی هەرێمەكانی بادینانی پەكەكە لەوێیە، (پەكەكە) پێگەیەكی گەورەی هەیە، كە بە نزیكەی 30% بۆ 36%ی خاكی پارێزگای دهۆك ئەژماردەكرێت، واتا تەواوی ناوچە شاخاوی‌و سنورییەكانی پارێزگای دهۆك لەژێر كۆنترۆڵی پەكەكەدایە. لە سنوری قەزای مێرگەسور كە ناوچەكانی (بارزان‌و پیران‌و شیروان) دەگرێتەوە، زیاتر لە (150) گوند لەژێر كۆنترۆڵی (پەكەكە)دایە، واتا بەگشتی لە سنوری قەزاكانی پارێزگای هەولێر زیاتر لە (200) گوند لەژێر كۆنترۆڵی پەكەكەدان، جگە لە مەخمور كە كەمپێكی گەورەی (پەكەكە)ی تێدایە. لە رۆژئاواشەوە لە سنوری قەزای شەنگال ناوچەیەكی بەرفراوان‌و دەیان گوندو بەرزایی بەدەست (پەكەكە)وەیە، بەگشتی زۆرینەی بنكەو بارەگاو پێگەی پەكەكە لە سنوری ناوچەی جێنفوزی پارتیدایە، تا ئەو رادەیەی دەتوانرێت بوترێت "پەكەكە بەتەواوی  پارتی گەمارۆداوە". توركیا لە هەرێمی كوردستان لەگەڵ بەردەوامی هێرش و لەشكركێشیەكانی توركیا بۆ هەرێمی كوردستان، رۆژ لە دوای رۆژیش بنكە سەربازی‌و هەواڵگرییەكانی توركیا لەسەر خاكی هەرێم زیاتر دەبن. توركیا دەیان بنكەو بارەگای لە ناو خاكی هەرێمی كوردستاندا هەیە، لەدوای هاتنی "داعش"، بە بیانوی رزگاركردنی موسڵ، لە مانگی كانوونی یەكەمی 2015دا توركیا هێزێكی گەورەی هێنایە باشیكی نزیك موسڵ كە نزیكەی (900 سەرباز)و (16 تانك)‌و (20 زرێپۆش) بوون، بیانوی توركیا بۆ هێنانی ئەو هێزە، شەڕی روبەڕووبونەوەی "داعش" بوو، بەڵام لەماوەی ساڵی 2015 دا لە كۆی (300) هێرش‌و ئۆپەراسیونی ئاسمانی سوپای توركیا، تەنها (3) هێرشیان بۆسەر "داعش" بوو، لەبەرامبەردا (297) هێرشی بۆسەر بنكەو ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی (پەكەكە) بوو، واتا بەڕێژەی 1%ی هێرشەكانی توركیا بۆسەر "داعش"‌و 99%ی هێرشەكان بۆسەر (پەكەكە) بووە. ئەمە لەكاتێكدایە توركیا لە هەرێمی كوردستان چەندین بنكەی سەربازی دیكەی هەیە، بەتایبەتیش لەدوای شەڕی ناوخۆوە بەرەزامەندی پارتی دیموكراتی كوردستان‌و لەچوارچێوەی هێزی "ئاشتیپارێز" هێزێكی گەورەی توركیا لە 1997 لە بامەڕنێی سەربە قەزای ئامێدی جێگیر بووە، كە لە فڕۆكەخانەیەكی سەربازی‌و (38 دەبابە)و (738 سەرباز) پێكهاتووە. هەر لە ساڵی 1997دا توركیا سێ بنكەی دیكەی سەربازی لە ناحیەی دێرەلوكی سەربە قەزای ئامێدی كە 40 كم دەكەوێتە باكوری ئەو قەزایەوە كردەوە، هەمان ساڵ بنكەیەكی دیكەی سەربازی لە ناحیەی كانی ماسی سەربە قەزای ئامێدی‌و لە گوندی سێرسی كە 30كم باكوری شاری زاخۆیە، بنكەیەكی دیكەی سەربازی جێگیركرد. تەواوی بنكە سەربازییەكانی سوپای توركیا لە خاكی هەرێمی كوردستان، لە نزیكی سنوری نێوان ناوچەی جێنفوزی (پەكەكە)و (پارتی)دان. بەپێی راپۆرتێكی تۆڕی ناڕەزایەتییەكانی باشوور كە لە مانگی كانونی یەكەمی 2015 بڵاوبوەتەوە، ژمارەی هێزەكانی توركیا لەناو خاكی هەرێمی كوردستاندا (3 هەزارو 235) ئەفسەرو سەربازو جەندرمەی سوپای توركیایە لەگەڵ چەندین جۆر چەك‌و تەقەمەنی، بەپێی راپۆرتەكە توركیا  (٥٨) تانك، (٢٧) زرێپۆش، (٣١) تۆپ‌و (٢٦) هاوەن، (١٧) ئاڕبیجی‌و (١٠) دۆشكە، (٤٠) ئۆتۆمبیلی سەربازیی. بەپێی راپۆرتەكە، سوپای توركیا لەناو خاكی هەرێمی كوردستان بەسەر (١٣) بنكەو بارەگای سەربازیدا لەناوچە سنورییەكانی پارێزگای دهۆك جێگیركراون، كە لەناو هەموو بنكە سەربازیەكاندا بەشی هەواڵگریی هەیە: * گەورەترین بنكەو بارەگای سەربازی توركیا لەڕووی ژمارەی سەربازەوە، لە ناحیەی (كانی ماسی)یە. لەو بنكەیەدا (٥٨٠) سەربازو (٩١) ئەفسەرو (٢٤٠) جەندرمە و  (٣٤٠) هێزی لێدان هەیە. * گەورەترین بنكەی سەربازی توركیا لەڕووی لۆجستییەوە، سەربازگەی (بامەڕنی)یە دەكەوێتە بەرامبەر ‌ناحیەی بامەڕنی‌. لەناو ئەو بنكە سەربازییەدا گەورەترین یەكەی هەواڵگری سەر بە سوپا هەیە. هەروەها (٣٠) تانك، (٨) زرێپۆش، (٦) هاوەن، (٦) ئۆتۆمبێلی سەربازی تێدایە، جگە لەبوونی ئامێرێكی پێشكەوتووی دەنگگرتن كە بۆ كاری سیخوڕی بەكاریدە هێنن. * سەربازگەی باتوفا سریەیەكی تایبەتی هەواڵگری لێیە كە لە (٢٠) كەس پێكهاتووە. بنكەی سەربازی ناحیەی باتوفە گەورەترین سەربازگەی هەواڵگریە و دەكەوێتە سنوری ئیداریی قەزای زاخۆوە، (٤٠٠) سەرباز و (٦) تانك و (٢١) زرێپۆش و (١٤) ئۆتۆمبێلی سەربازیی و سێ نازووری تێدایە. * بنكەی سەربازی (كریبی) لە سنووری قەزای زاخۆ (٤١٤) سەرباز، (٦) تانك، (١٥) ئاڕبیجی، (٢) دۆشكە، (٦) زرێپۆش، (١١) تۆپ، (١٤) ئۆتۆمبێلی سەربازی، و چەندان چەكی سوك و مامناوەندی لێیە. * سەربازگەی (سینكی) (٨٠) سەرباز و تۆپێكی (١٢٠) ملمی تێدایە. * سەربازگەی (سیریی) لە سنووری قەزای ئامێدێیە، (٧٥) سەرباز، (٦) تانك، سێ دۆشكا، (٦) هاوەن، (٤) زرێپۆش هەیە. * سەربازگەی (كوبكی) لە سنووری قەزای ئامێدی. (١٣٠) سەربازی جێگیركردووە لەگەڵ دوو تانك. * سەربازگەی (قومری) لە ناوچەی مەتینا 70 سەربازی تێدا جێگیر كراوە لەگەڵ ژمارەیەك كەرەستە و كەلوپەلی سەربازی. * سەربازگەی كوخی سپی 70 سەربازی تێدا جێگیر كراوە لەگەڵ ژمارەیەك كەرەستە و كەلوپەلی سەربازی. * سەربازگەی دەرەی داواتیا لە هەفتانین 70 سەربازی تێدا جێگیر كراوە لەگەڵ ژمارەیەك كەرەستە و كەلوپەلی سەربازی. * سەربازگەی (سەری زیری)، (٦٠) سەربازی جێگیركردووە. * سەربازگەی گەلی زاخۆ (34) سەربازی جێگیركردووە. * سەربازگەی ئامێدی (٤٥) سەرباز بە تەواوی چەك و تفاقی سەربازییەوە جێگیركراون. * بارەگای دەزگای سیخوری میت لە ناوەندی قەزای ئامێدییە. * بارەگای دەزگای سیخوری میت لە ناوەندی ناحیەی باتوفە. * بارەگای دەزگای سیخوری میت لە قەزای زاخۆ لە گەڕەكی بێداری. * بارەگای دەزگای سیخوڕی میت لە ناوەندی قەزای دهۆك لە گەڕەكی گرێباسی. * بنكەی سەربازی توركیا لە باشیك. بوونی ئەو بنكەو بارەگایانەی سوپای توركیا لە هەرێمی كوردستان تەنها لە پێناو پاراستنی ئاسایشی توركیا و كۆكردنەوەی زانیارییە لەسەر باشوری كوردستان و بەتایبەتیش لەسەر پارتی كرێكارانی كوردستان، بونی ئەو هێزە هیچ سودێكی بە هەرێم نەگەیاندووە بە جۆرێك لە كاتی هاتنی هێرشی "داعش" بۆسەر هەولێر توركیا ئامادە نەبوو هێز رەوانە بكات، تەنانەت ئامادە نەبوو هێزی ئەو بنكە سەربازیانەش بەكاربهێنێت لەكاتێكدا بنكەی سەربازی بامەڕنێ فڕۆكەخانەی سەربازیەو توركیا دەیتوانی لەوێوە پەلاماری "داعش" بدات. بەپێی راپۆرتێكی تۆڕی هەواڵی (BBC)، توركیا لەناو خاكی هەرێمی كوردستاندا (27) بنكەی سەرباری هەیە، هەندێك سەرچاوەی زانیاری باسلەوە دەكەن ئێستا ئەو ژمارەیە زیادی كردووە بۆ (32) بنكە. ئامانجی سەرەكی توركیا لە دروستكردنی بنكەی سەربازی زیاتر لە هەرێمی كوردستان بەتایبەتیش لەناوچەكانی باتۆفان‌و بامەڕنی‌و ئامێدی، كۆنتڕۆڵكردنی هەردوو ناوچەی "هەفتانین‌و مەتینا"یە كە هەردوكیان بە بەدوو ناوچەی ستراتیژی دادەنرێن بۆ جێبەجێكردنی ئۆپراسیۆنە سەربازییەكان لە داهاتوودا دژ بە چەكەكە. رێككەوتنی بەزاندنی سنور لەشكركێشی سوپای توركیا بۆ ناو خاكی هەرێم بە پێشیلكردنی سەروەری خاكی عێراق دادەنرێت، بەڵام تا ئێستا عێراق جگە لە هەندێك ورە ناڕەزایەتی، بێدەنگە‌و هەنگاوی كردەیی لەوبارەیەوە هەڵنەگرتووە، چونكە عێراق‌و توركیا لە ساڵی 1982دا رێككەوتنێكیان واژووكردووە، بەپێی ئەو رێككەوتنە تائێستاش هەریەكەیان دەتوانن بەقوڵایی (20 كلم) سنوری خاكی یەكدی ببەزێنن بەبیانوی پاراستنی سنورەكانەوە، ئەوكات ئامانجی سەرەكی رێككەوتنەكە لای توركیا لێدانی (پەكەكە)‌و لای حكومەتی عێراقیش لێدانی شۆڕشی كورد بوو لە باشوری كوردستان. ساڵی 1995 رێككەوتنێكی تر لەنێوان عێراق‌و توركیا واژووكرا، ساڵی 2007  لەو سەردەمەی كە (هۆشیار زێباری) وەزیری دەرەوەی عێراق نوێكرایەوە، لەبری كۆتایهێنان بە بەزاندنی سنور، مەودای بەزاندنی سنور لە (20 كیلۆمەترەوە) زیادكرا بۆ (25 كیلۆمەتر)، ئەم رێكەوتنانە هەموویان لەسەر داوای توركیا بووەو فشار بووە لەسەر عێراق بۆ وەردەرنانی گەریلاكانی (پەكەكە) لەسەر خاكی عێراق. تیرۆری كۆنسە لە باشور ! سەرباری هێرشی ئاسمانی‌و زەمینی، سوپای توركیا لەم ساڵانەی دوایدا لەڕێگەی زانیاریی هەواڵگرییەوە سەركردەكانی (پەكەكە) د‌وزیوەتەوە‌و بە ئامانجی گرتوون: •     15ی ئابی 2018، زەكی شەنگالی یەكێكە لە فەرماندە باڵاكانی (پەكەكە)و ئەندامێكی كۆنسەی بەڕێوەبردنی (كەجەكە) لە هێرشێكی فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكانی توركیا لە شەنگال تیرۆركرا. •      21ی ئازاری 2019، سەرحەد ڤارتۆ (ئەمروڵڵا دورسون) ئەندامی كۆمیتەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی كەجەكە لە هێرشێكی فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكانی توركیادا تیرۆركرا. •      5ی تەموزی 2019، دیار غەریب ئەندامی كۆنسەی سەرۆكایەتیی (كەجەكە) لە هێرشێكی فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكانی توركیادا لە قەندیل تیرۆركرا. •    15ی ئۆكتۆبەری 2019، دەمهات عەگید بەرپرسی پەیوەندییەكانی دەرەوەی (كەجەكە) لە چیای ئەزمەڕی شاری سلێمانی لە هێرشێكی فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكانی توركیا تیرۆركرا. •    15ی ئۆكتۆبەری 2019، جەمیل ئامەد (كەجەكە) لە چیای ئەزمەڕی شاری سلێمانی لە هێرشێكی فڕٍۆكە بێ فرۆِكەوانەكانی توركیادا تیرۆركرا. •    هەر بەمدواییە چەند روداوێكی تر لە هەرێمی كوردستان رویانداوە كە وابەستەكراون بە شەڕی نێوان پەكەكە‌و توركیا، لەوانە: - رۆژی 3ی ئابی ساڵی 2017 هێزێكی تایبەتی (پەكەكە) لە سنوری قەزای دوكانی سەربە پارێزگای سلێمانی دوو ئەفسەری سەربە دەزگای هەواڵگری توركیا (میت)یان رفاند، بەپێی قسەی (پەكەكە)، ئەو كەسانە پلانیان داڕشتبوو بۆ تیرۆركردنی (جەمیل بایك) هاوسەرۆكی (كەجەكە)، رفاندنی ئەو دوو ئەفسەرە لەلایەن (پەكەكە)وە لە سنوری دەسەڵاتی یەكێتی، لە ناوخۆی توركیا كاردانەوەی زۆری لێكەوتەوە، لە یەكەم كاردانەوەدا توركیا رۆژی 24/8/2018 (بەهرۆز گەلاڵی) نوێنەری یەكێتی نیشتمانی لە ئەنكەرە دەركرد‌، دواتر توركیا دەرگای گەشتی ئاسمانی بەسەر سلێمانیدا داخست، كۆتایی 2018 بەرپرسانی یەكێتی پەیوەندییەكانیان ئاسایی كردەوە‌و گەشتە ئاسمانییەكان دەستیان پێكردەوە. -    تیرۆركردنی دیپلۆماتكارێكی توركیا (هەندێك لە سەرچاوەكان دەڵێن ئەفسەری هەواڵگری میت) لە ریستۆرانتی "هۆقەباز" لە شاری هەولێر لە رۆژی 17ی تەموزی 2019دا، ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێمی كوردستان ژمارەیەك لە ئەنجامدەرانی هێرشەكەی دەستگیركرد‌و رایگەیاند (پەكەكە) لە پشت هێرشەكەوە بووە، بەڵام تا (پەكەكە) نكولی لەوە دەكات رۆڵی لەو هێرشەدا هەبووبێت‌، جەمیل بایك هاوسەرۆكی (كەجەكە) دەڵێ:" روداوەكە پەیوەندی بە ململانێی نێوان ئێران‌و توركیاوە هەبووە".    

 راپۆرتی: رێكخراوی (CPT) دروستكردنی بنكەیەكی سەربازی لە نزیك شارەدێی وەرتێ لە مانگی ئازاردا، لەلایەن هێزی پێشمەرگەی كوردستان و دواتر بۆردوومانی هێزە ئاسمانییەكانی توكیا لە ناوچەكەدا لە مانگی نیسان و ئایاردا، بۆتە مایەی نیگەرانی دانیشتوانی ناوچەكە لە دروستبوونی ئاڵۆزی زیاتر و هەڵگیرسانی شەڕ لە دەڤەرەكەیاندا. بنیاتنانی ئەو بارەگا سەربازییە بۆتە هۆی تێكدانی ئاسایش و ئارامی گوندنشینانی دۆڵی شاورێ و دانیشتوانی شارەدێی وەرتێ. لەهەمانكاتدا بۆتە هەڕەشە بۆسەر سەقامگیری باری ئابووری ئەو ناوچەیە. چوارچێوەی جوگرافی و سیاسی و مێژوویی ناوچەكە   وەرتێ دەكەوێتە قەزای ڕەواندوز لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا، لە ڕۆژهەڵاتەوە نزیكەی ٥٠ كیلۆمەتر لە سنوری ئێرانەوە دورە و بە دووری ١٥٠ كیلۆمەتریش دەكەوێتە باشوری سنوری توركیاوە. وەرتێ لە سێ لاوە بە زنجیرە چیاكانی "ئەستێرۆكان، هەڵەموند و كارۆخ"ەوە دەورە دراوە. بەهۆی جوانی دیمەنی سروشتی و لەباری كەشوهەواكەیەوە، وەرتێ بە یەكێك لە ناوچە گەشتیارییە سەرنجڕاكێشەكانی هەرێمی كوردستانی عێراق دادەنرێت. لەپاڵ ئاژەڵداری و كشتوكاڵكردندا گەشتیاری سەرچاوەیەكی ئابوری باشی بە ناوچەكە بەخشیوە. نزیكە ٥٠٠ خێزان لە شارەدێی وەرتێدا دەژین. دۆڵی شاورێ، كە دەكەوێتە بەشی باشوری وەرتێ و سەر بە قەزای ڕانیەیە، جێگەی ژیانی نزیكەی ١٢٠٠ خێزانە، داهاتی سەرەكی دانیشتووانی ناوچەكەی كشتوكاڵ، باخی میوە، ڕەزی ترێ و ئاژەڵدارییە. بارەگا سەربازییەكە لەسەر زینی ئەستێرۆكان بنیاتنراوە، ئەم زینە لەڕووی جوگرافیەوە سنوری نێوان دۆڵی شاورێ و وەرتێ دیاریدەكات، وە لە ڕووی سیاسیشەوە سنوری جیاكەرەوەی پارێزگای هەولێرە لە پارێزگای سلێمانی. لە هەمانكاتدا گرنگترین ڕێگا، كە دوو دەڤەر و دوو پارێزگا لە كوردستانی عێراقدا بەیەكدەگەیەنێت بە زینی ئەستێرۆكاندا تێپەڕدەبێت. لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا، گروپە چەكدارییە كوردەكان چیاكانی دەورووبەری ناحیەی وەرتێیان وەك سەنگەر، لەشەڕی دژ بە ڕژێمی ئەوكاتەی عێراقدا بەكاردەهێنا. لە دوای دروستكردنی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ساڵی ١٩٩٢دا، ناوچەكانی دۆڵی شاورێ و وەرتێ بوون بە گۆڕەپانی جەنگی نێوان حزبە سیاسییەكانی ئەوكات لەنێوان ساڵانی ١٩٩٤-١٩٩٨. لەدوای شەڕی ناوخۆش زینی ئەستێرۆكان بوو بە سنوری جیاكەرەوەی دەسەڵاتی هەردوو حزبی خاوەن هەژموونی "یەكێتی نیشتیمانی كوردستان" و "پارتی دیموكراتی كوردستان". زنجیرە چیاكە وەكو خۆی مایەوە بەبێ هەبوونی هیچ بارەگایەكی سەربازی، بەڵام بازگەی ئاسایش لە هەردوولای چیاكەدا و لە هەردوو بەری دۆڵی شاورێ و ناحیەی وەرتێدا دروستكرا. لە ٩٠ەكانی سەدەی ڕابردووشەوە، گەریلاكانی پارتی كرێكارانی كوردستان "پەكەكە"، زینی ئەستێرۆكان و زنجیرە چیاكانی دەورووبەریان بەكارهێناوە بۆ جوڵە و هاتوچۆكانیان لەنێوان بنكە و بارەگاكانیان لە قەندیلەوە بۆ سەنگەرەكانی تریان لە شوێنەكانی تر. كاتی دروستكردنی بارەگا سەربازییەكە لە ١٨ی ئازاری ئەمساڵدا، بە بیانووی سەپاندنی قەدەغەی هاتوچۆ و ڕێگریكردن لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا، وەزارەتی پێشمەرگەی حكومەتی هەرێمی كوردستان هێزێكی گەورەی لیوای ٧ی بە سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان، لەسەر زینی ئەستێرۆكان جێگیركرد. دوو ڕۆژ دواتر، هێزێێكی پێشمەرگەی سەربە هێزێكانی ٧٠ی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان بارەگایەكی تریان لەسەر هەمان شاخ دروستكرد كە تەنیا دوو كیلۆمەتر لە بارەگا سەربازییەكی تر دوور بوو. لە وەڵامی ئەو دوو بارەگا سەربازییە نوێیەدا، پارتی كرێكارانی كوردستان گورپێك گەریلای لە سەنگەرێكی نێوان هەردوو بارەگا سەبازییەكەی هێزی پێشمەرگەدا جێگیركرد. كاریگەری ڕاستەوخۆی هێرشە ئاسمانییەكانی توركیا لەسەر هاوڵاتیانی مەدەنی   لە ١٤ی نیساندا، هێزی ئاسمانی توركیا دەستیكرد بە بۆردوومانكردنی زینی ئەستێرۆكان. سەرجەمی هێرشە ئاسمانییەكانی توركیا بۆسەر زینی وەرتێ لە مانگی نیسانەوە بۆ مانگی ئایار ٦ هێرش بوو. میدیا ناوخۆییەكان ئاماژەیان بەوەدا كە هێرشەكان گەریلاكانی پەكەكەیان بە ئامانج گرتبوو، وە ژمارەیەك پێشمەرگەش كە لەبارەگاكانیاندا بوون لەو هێرشانەدا برینداربوون. زەویوزارەكانی دەوروبەری شوێنی بۆردوومانەكان كە لەلایان هاوڵاتیانی ناوچەكەوە بەكاردەهێنران زۆر بە خراپی وێران بوون. شوانێكی خەڵكی دۆڵی شاورێ بە "سی پی تی" گووت، كە فڕۆكە جەنگییەكان ئەو لەوەڕگا و ناوچانەیان بۆردوومانكردووە كە ئەوان پێشتر بەكاریاندەهێنان بۆ لەوەڕاندنی مەڕوماڵاتەكانیان، كە ئەوە سەرچاوەی لەپیشینەی داهاتی ساڵانەی خێزانەكەیان بوو. دانیشتوانی ناوچەكە بە "سی پی تی"یان ڕاگەیاند، كە لەوكاتەوەی كە هێرشە ئاسمانییەكان دەستیان پێكردووە، ئەوان ڕۆژانە فڕۆكەی جەنگی توركیا لە ئاسمانی ناوچەكەیان دەبینن و گوێبیستی دەنگی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكانیان دەبن. شارەدێی وەرتێ و دۆڵی شاورێ و قەزای ڕانیەی نزیك لەو ناوچەیە، شوێنی نیشتەجێبوونیی بەشێكی زۆر لەو خێزانانەن كە بەهۆی بۆردوومانەكانی ڕابردووی توركیا و ئێرانەوە گوندەكانی خۆیان جێهێشتووە و ئێستا لەو ناچانە دەژین. بەشێك لەو خێزانانە لە ڕابردوودا كەسوكاریان لە بۆردوومانەكاندا لەدەستداوە. وا هەستدەكرا كە ناوچەكانی شاورێ و وەرتێ ناوچەی سەلامەتن بۆ هاوڵاتیانی مەدەنی بەڵام بۆردوومانەكان و سوڕانەوەی بەردەوامی فڕۆكە جەنگییەكان و فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان هەستیكردن بە سەلامەتی و ئەمنییەتی لە ناوچەكەدا نەهێشتووە.   كاریگەرییە بەردەوامەكان ئەو چاوپێكەوتنانەی كە تیمەكانی بنیاتنانی ئاشتی مەسیحی "سی پی تی" لەگەڵ دانیشتووانی شارەدێی وەرتێ و دۆڵی شاورێ ئەنجامیداون، بوونەتە بەڵگەی ئەوەی كە هەبوونی ئەو بارەگا سەربازییە نوێیە و وەهەروەها بۆردوومانەكانی توركیا زۆر بە خراپی ژیانی ئاسایی هاوڵاتیانی ناوچەكەی شێواندووە. سەرباری تێكدانی ئەو ئاسایش و ئارامییەی كە پێشتر لە ناوچەكەدا هەبوو، هەبوونی بارەگا سەربازییەكە و بۆردوومانەكان زیانی بە سەقامگیری ئابووری ناوچەكە گەیاندووە. دانیشتویەكی ناحیەی وەرتێ بە "سی پی تی" گووت، لە بەهاراندا چەندین گژوگیای خۆڕسكی وەكو كنگر و كاردوو و قارچك و ڕێواس، لە شاخ و چیاكانی دەوروبەری وەرتێ دەڕوێن، كۆكردنەوەی ئەم گژوگیایانە و دواتر فرۆشتنیان یەكێكە لە سەرچاوە گرنگەكانی داهاتی زۆربەی خێزانەكانی ئەو ناوچەیە. ئێمە لە ماڵەوە ٧ كەسین، بەتەنیا من موچە خۆری حكومەتم. ئەمساڵ بەهۆی سوڕانەوەی فڕۆكەكانی توركیا لە ناوچەكە و ترسی بۆردوومانكردنمان نەمانتوانی هیچ گژوگیایەك كۆبكەینەوە. وە حكومەتی هەرێمیش ٤ مانگە موچەی فەرمانبەرانی نەداوە. بۆیە ئێستا لە دۆخێكی ئابووری خراپدا دەژین. بەڵام ئەوەی كارەساتبارترە ئەوەیە، كە ئێمە ناتوانین بە ئازادی و بەبێ ترس لە ماڵەكانمان بێینە دەرەوە و هەموو كاتێك لە چاوەڕوانی ئەوەداین كە بۆردوومان بكرێین. دەرامەتێكی تری گرنگی هاوڵاتیانی وەرتێ و گوندەكانی دۆڵی شاورێ بریتییە لە ئاأەڵداریكردن. ساڵانە، لە ناوەڕاستی وەرزی بەهاردا، گوندنشیانن مەڕوماڵاتەكانیان دەبەن بۆ كوێستانەكانی زینی ئەستێرۆكان بۆ لەوەڕاندنیان. بەهۆی لەباری ئاوهەوا و هەبوونی گژوگیا، خێزانە كۆچەرەكان تاوەكو سەرەتای وەرزی پایز لە كوێستانەكان دەمێننەوە. بەڵام ئەمساڵ بەهۆی ترسی بۆردوومانكردنیان لەلایەن فڕۆكە جەنگی و بێفڕۆكەوانەكانی توركیا، ئاأەڵدارەكان نەیانتوانی ئاأەڵەكانیان بەرن بۆ كوێستانەكان. لە ئاكامی ئەوەشدا بەشێك لە ئاأەڵدارەكان ناچاربوون بە فڕۆشتنی ئاأەڵەكانیان بە نرخێكی كەم لە بازاڕدا. بەدەر لە ئاژەڵداری و كوشتوكاڵكردن، گەشتیاری یەكێكی ترە لە سەرچاوە سەرەكییەكانی داهاتی دانیشتوانی ناحیەی وەرتێ. دیمەنە سەرنجڕاكێشەكانی ناوچەكە وایكردووە ساڵانە دەیان هەزار گەشتیار لە ناوچەكانی تری عێراقەوە سەردانی ناوچە گەشتیارییەكانی ئەو دەڤەرە بكەن. هاوڵاتییەكی ناوچەكە بە "سی پی تی" گووت، ئێمە ساڵانە تەنها بە داهاتی گەشتیاری سەیرانگاكانمان دەژیاین و هیچ داهاتێكی ترمان پێویست نەبوو، بەڵام بەهۆی جێگیركردنی ئەو بنكە سەربازییانە لەسەر زینوی ئەستێرۆكان و سوڕانەوەی فڕۆكەكانی توركیا بەبەردەوامی، تەنانەت دوای هەڵگرتنی قەدەغەی هاتوچۆش بەهۆی كۆرۆناوە خەڵك سەردانی سەیرانگاكانمان ناكەن و چیتر ناوچەكەمان بە شوێنێكی ئەمین نازانن بۆ گەشتیاری، ئێمە لەوەتەی هەین قوربانی دەستی شەڕ و جەنگ و بۆردوومانین، ئەوەی ئێمە داوای دەكەین تەنیا ژیانێكە دوور لە شەڕ و لورە لوری فڕۆكە. ئەگەری زیاتربوونی كردە سەربازییەكان چالاكوانێكی كۆمەڵگەی مەدەنی بە "سی پی تی" ڕاگەیاند، بەپێچەوانەی ئەوەی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان ئاماژە بەوە دەكات كە دروستكردنی ئەو بارەگا سەربازییە بۆ ڕێگریكردنە لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا، بارەگاكە بۆ هەمیشەیی لەوێ دەمێنێتەوە. هاوڵاتیانی دەڤەرەكەڕۆژانە بەچاوی خۆیان دەبینن كە كەرەستەی پیشەسازی بۆ سەر شاخەكە دەگوازرێتەوە بۆ دروستكردنی بارەگایەكی سەربازی كۆنكرێتی.   دانیشتوانی ناوچەكە بە "سی پی تی"یان ڕاگەیاند، كە ژمارەیەك كارمەندی هەواڵگری تورك لە دەووروبەری زینی ئەستێرۆكان و بارەگا سەربازییەكانی وەزارەتی پێشمەرگە بینراون. دانیشتوویەكی ناحیەی وەرتێ، كە لەمانگی نیساندا بۆ كۆكردنەوەی گژوگیای بەهارە ڕوویكردبووە زینی ئەستێرۆكان، بە "سی پی تی" گووت، من و ژنی براكەم، لەسەر ڕێگەی گەڕانەوەماندا لە شاخەكە دوو كەسمان بینی كە جلی مەدەنیان لەبەردا بوو، هەردووكیان كڵاویان لەسەر بوو، یەكێكیان دووربینێكی بەدەستەوە بوولە دەوروبەری شاخەكەی دەڕوانی ئەوەی تریان جیهازێكی بێتەلی بەدەستەوە بوو، ئێمەش سەلاممان لێكردن، بەڵام ئەوان شڵەژان و وەڵامیان نەداینەوە، لەنێوان خۆیاندا كەوتنە قسەكردن و بەتوركی قسەیان دەكرد، ئێمە لێیان تێنەدەگەیشتین. ئێمەش لە ترسی ئەوەی كەنەوەكو دەستگیربكرێین بە گومانی ئەوەی دەربارەی بینی ئەوان بەخەڵكی تر دەڵێین، بە ناچاری ڕێگای گەرانەوەمان بۆ وەرتێ گۆڕی و بە ڕێگایەكی تردا گەڕاینەوە بۆ شارۆچكەكە. دروستكردنی ئەو بنكە سەربازییانە لەسەر زینی ئەستێرۆكان، گومانی هەڵگیرسانی گەڕێكی تری شەڕی حكومەتی توركیای دژ بە پەكەكە لەلای هاوڵاتیان دروستكردووە. هەرچەندە لەئێستا حكومەتی توكیا زیاتر لە ٣٠ بنكە و بارەگای سەربازی لە ناو خاكی هەرێمی كوردستانی عێراقدا هەیە، بەڵام ئەو بنكە سەربازییەی سەر زینی ئەستێرۆكان دەبێت بە یەكەمین بنكەی سەربازی توكیا لەو دەڤەرەدا و وەیەكەمین بنكەی سەربازیش دەبێت كە زۆر نزیكە لە بارەگاكانی سەركردایەتی پەكەكە لە قەندیل. وەڵامی دانیشتووانی ناوچەك بەگوێرەی قسەی دانیشتوانی ناوچەكە، لابردنی ئەو بارەگا سەربازییە نوێیانە، تاكە ڕێگەی گەڕانەوەی ژیانێكی ئارامە بۆ هاوڵاتیانی وەرتێ و دۆڵی شاورێ. گوندنشینانی دۆڵی شاورێ و دانیشتوانی ناحیەی وەرتێ و چالاكوانانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەڤەرەكە، بۆ چوار جار خۆپێشاندانی ناڕەزایەتییان ڕێكخستووە و داوایان لە هەموو گروپە چەكدارەكان، لە ناویاندا هێزی پێشمەرگەش كردووە، كە بارەگاكانیان لابدەن و ناوچەكەیان بەجێبهێڵن.   لە ١٩ی نیساندا، نوێنەری نزیكەی ٧٠ گوند بە یاوەری چالاكوانانی كۆمەڵگەی مەدەنی لەبەردەم بارەگا سەربازییەكەدا كۆبوونەوە و داوای گفتوگۆی ئاشتیانەیان لە هێزە سەربازییەكە كرد. فەرماندەی لیوا سەربازییەكە لەگەڵ خۆپێشاندەراندا كۆبوونەوەیەكی ئەنجامدا و لە كۆتایی كۆبوونەوەكدا فەرماندەی لیواكە و وەزیری پێشمەرگەی حكومەتی هەرێمی كوردستان كە بە تەلەفون بەشداری لە كۆبوونەوەكەدا كرد، بەڵێنیاندا كە ئەو بارەگا سەربازییە بەزووترین كات لەسەر زینی ئەستێرۆكان هەڵدەگرنەوە. سەرباری جێبەچێ نەكردنی بەڵێنی لابردنی بارەگا سەربازییەكە، چیتریش ڕێگە نەدرا بە ئەنجامدانی خۆپێشاندان لە دژی دروستكردنی ئەو بارەگایە. لە سێیەمین خۆپێشانداندا، كە لە ٢٩ی نیساندا ڕێكخرابوو، هێزە ئەمنییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕێگریان لە خۆپێشاندەران كرد بۆ ئەنجامدانی ڕێپێوان بەرەو زینی ئەستێرۆكان. باوكی دوو لە قوربانیانی بۆردوومانەكانی توكیا، لەبەردەم هێزە ئەمنییەكان و میدیاكاندا وەستا و بە چاوی پڕ لە فرمێسكەوە گوتی، "من دوو منداڵم لەدەستداوە، نامەوێت هەمان كارەسات بەسەر خێزانی تردا ڕووبدات."   ڕاسپاردەكان "سی پی تی" نیگەرانی خۆی دەردەبڕێت لەبەرامبەر ئەو زەرەر و زیان و مەترسییانەی كە دروستكردنی ئەو بارەگا سەربازییەی وەزارەتی پێشمەرگەی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ دانیشتوانی وەرتێ و دۆڵی شاورێ دروستی كردووە. لە كاتێكدا كە دانیشتوانی هەردوو ناوچەكە لە هەوڵدان بۆ كەمكردنەوەی ئەو كاریگەرییە ئابوورییە نەرێنیانەی كە پەتای كۆرۆنا خستویەتییە سەر ژیانیان. بە تێگەیشتنی "سی پی تی" ئەو هەڵمەتە سەربازییانەی توركیا و پەكەكە، هەڕەشەی جددین بۆسەر ژیان و دەرامەتی دانیشتوانی ناوچەكە و وە ئەگەر سەرهەڵدانی شەڕ و ئاڵۆزی زیاتری لێدەكەوێتەوە لە ناوچەكەدا. "سی پی تی" بانگەواز لە حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكات، كە دڵنیایی بدات لە پاراستن و بە ئەولەویەت گرتنی ژیان و بژێوی دانیشتوانی ناوچەكە. هاودەنگ لەگەڵ هاوڵاتیانی ناوچەكەدا، "سی پی تی" داوای هەڵگرتنەوەی بنكە سەربازییەكان و كشانەوەی هەموو هێزە سەربازییەكان دەكات لەسەر زینی ئەستێرۆكان. "سی پی تی" داوا لە حكومەتی توركیا دەكات بۆ وەستاندنی هەموو هەڵمەتێكی سەربازی لە دەووروبەری ناحیەی وەرتێ و دۆڵی شاورێ، كە بوونەتە مایەی هەڕەشە بۆ سەر ژیانی هاوڵاتیانی مەدەنی و زیان گەیاندنی زۆر بە بژێوی ژیانی ١٧٠٠ خێزان لە ناوچەكەدا. تێبینی: بۆ پاراستنی ئاسایش و سەلامەتی گیانی هەموو ئەو هاوڵاتی و گوندنشین و چالاكوانانەی كە قسەیان بۆ "سی پی تی" كردووە، لەسەر داوای خۆیان، ئاماژەمان بە ناوەكانیان نەكردووە لەم ڕاپۆرتەدا.   ڕێكخراوی CPT, ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتی بواری مافی مرۆڤە، بارەگای سەرەكی ڕێكخراوەكە لە شاری شیكاگۆی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە. لە ھەر پێنج وڵاتی، كۆڵۆمبیا، كەنەدا، فەڵەستین، یۆنان و كوردستانی عێراقدا تیمی ھەیە. تیمی كوردستانی عێراقی ڕێكخراوەكە ماوەی ١٣ ساڵە كار دەكات بۆ بە بەڵگەكردنی زەرەرە گیانی و مادییەكانی بۆردوومانەكانی توركیا و ئێران لەسەر خاكی ھەرێمی كوردستان.  

(درەو): ئێستا داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان (312 ملیۆن) دۆلارە، لەم داهاتە، هەفتەی رابردوو تەنیا (86 ملیۆن) دۆلاری خراوەتە ناو خەزێنەی وەزارەتی داراییەوە. بەپێی ئەو زانیارییانەی لە وەزارەتی دارایی هەرێمی كوردستانەوە دەست (درەو) كەوتوون، وەزارەتی سامانە سروشتییەكان بۆ ئەم مانگە بڕی (86 ملیۆن) دۆلاری خستوەتە بەردەستی وەزارەتی دارایی بۆ دابەشكردنی موچە. بەپێی بەدواداچوونەكانی (درەو) كە لەچەند سەرچاوەیەكەوە لەناو ئەنجومەنی وەزیران دەستی كەوتووە، نەوتی هەرێم بەم شێوەیە دابەشكراوە: 🔹رۆژانە (435 هەزار) بەرمیل هەناردەكراوە 🔹  بۆ مانگی رابردوو تێكڕای نەوتی هەناردەكراو (13 ملیۆن) بەرمیل بووە 🔹  نرخی بەرمیلێك نەوت (23.9) دۆلاری بۆ حكومەتی هەرێم ماوەتەوە 🔹  كۆی داهاتی نەوت بۆ مانگی رابردوو (312 ملیۆن) دۆلار بووە‌و بەمشێوەیە دابەشكراوە: 🔸 (60 ملیۆن) دۆلار بۆ كۆمپانیای رۆز نەفت (كرێی بۆری گواستنەوە) 🔸 (30 ملیۆن) دۆلار بۆ توركیا (خەرجی گواستنەوەی نەوت) 🔸 (50 ملیۆن) دۆلار بۆ توركیا (پێدانەوەی قەرز) واتا بەتێكڕا (140 ملیۆن) دۆلاری داهات نەوتی مانگی رابردوو رویشتووە، ئەوەی ماوەتەوە (172 ملیۆن) دۆلارە، لەم بڕەش (50%)ی واتا (86 ملیۆن) دۆلاری بۆ كۆمپانیای وەبەرهێنەرەكانی بواری نەوت رۆیشتووە، ئەوەی بۆ حكومەت ماوەتەوە بۆ ئەم مانگە تەنیا (86 ملیۆن) دۆلار بووە، كە بەدراوی عێراقی دەكاتە (105 ملیار) دینار. بەپێی ئەم هاوكێشەیە، لەكۆی (312 ملیۆن) دۆلاری داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان تەنیا (86 ملیۆن) دۆلاری وەكو داهات گەڕاوەتەوە بۆ حكومەت، واتە داهاتی نەوت تەنیا رێژەی (28%)ی بۆ ئەم مانگە خەزێنەی وەزارەتی دارایی گەڕاوەتەوە‌و ئەوی تری رۆیشتووە بۆ كڕێی دەرهێنان‌و گواستنەوە‌و قەرزەكان. بەپێی قسەی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت، مانگی پێشووتر تەنیا (30 ملیۆن) دۆلاری داهاتی نەوت گەڕاوەتەوە بۆ بەردەستی وەزارەتی دارایی، واتا ئەو پارەیەی ئێستا لە داهاتی نەوت بۆ حكومەت ماوەتەوە لەدوای داڕمانی نرخی نەوتەوە لە بازاڕی جیهانیدا، بەرزترین ئاستی داهاتە كە تۆماركراوە.  

راپۆرت: محەمەد رەئوف- فازل حەمەڕەفعەت وەزیرەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان هەریەكەیان لیستی موچەو دەرماڵەی فەرمانبەرەكانیان ئامادە دەكەن، حكومەت دەیەوێت دەستكاری موچە‌و دەرماڵەی فەرمانبەران بكات، چەند پێشنیازێك هەیە، بڕیاری كۆتایی بۆ هەفتەی داهاتوو دواخرا، لە هەموو حاڵەكاندا ئەو داهاتەی دەست حكومەت دەكەوێت ئەگەر هەمووشی بۆ موچەی موچەخۆران دابین بكرێت، بەشی (55%)ی موچە دەكات‌و حكومەت ناچارە (45%)ی كۆی گشتی خەرجی موچە كەمبكاتەوە. موچە.. كێشە گەورەكەی حكومەت حكومەتی هەرێمی كوردستان بەشێوەی ئۆنلاین كۆبووەوە، هەموو كاتی كۆبونەوەكە تەرخانكرا بۆ یەك تەوەر كە باسی داهاتەكانی حكومەت‌و چۆنیەتی رێكخستنەوەی بوو لەگەڵ خەرجییەكان، بەدیاریكراویش خەرجی موچەی موچەخۆران. خەرجییەكانی حكومەت بەبەراورد بەو داهاتانەی كە دەستی دەكەوێت زۆر زیاترە، هیچ رێگایەكی لەبەردەمدا نەماوە جگە لە دەستكاریكردنی موچەی موچەخۆران، بەڵام لەبەر كاردانەوەی رایگشتی توانای بڕیاردانی نییە، ئێستا دابینكردنی موچە گەورەترین كێشەی حكومەتە. رۆژی (3)ی ئەم مانگە، ئەنجومەنی وەزیران كۆبووەوە، لەو كۆبونەوەیەدا مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت بڕیاری دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەرانی خستە بەردەم ئەنجومەنی وەزیران، بەڵام كۆدەنگی لەسەر دروست نەبوو، بڕیاربوو لە كۆبونەوەی رۆژی چوارشەممەی رابردوودا بڕیار لەسەر بابەتەكە بدرێت، بەڵام ئەو كۆبونەوەیە دواخرا، ئەنجومەنی وەزیران بەباشی زانی دوای سەردانی وەفدی هەرێم بۆ بەغداد لەبارەی رێككەوتن لەسەر نەوت‌و بودجە لەگەڵ حكومەتی عێراق كۆببێتەوە‌و بڕیاری كۆتایی لەبارەی دەستكاریكردنی موچە بدات. كۆبونەوەی ئەمڕۆ ئەمڕۆ ئەنجومەنی وەزیرانی كۆبووەوە، بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، بڕیاربووە لەسەر چەند تەوەرێك گفتوگۆ بكرێت، بەڵام تەوەری داهات‌و خەرجییەكانی حكومەت‌و پرسی دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران هەموو كاتی كۆبونەوەكەی داگیركردووە. (درەو) زانیویەتی، لە كۆبونەوەی ئەمڕۆدا باس لەوەكراوە تەنانەت دوای رێككەوتنیش لەگەڵ حكومەتی عێراق داهاتی مانگانەی حكومەتی هەرێم (500 ملیار) دینار دەبێت، ئەمەش تەنیا خەرجی موچەی موچەخۆران پڕناكاتەوە كە لە مانگێكدا (894 ملیار) دینارە. مەسرور بارزانی داوایكردووە ئەنجومەنی وەزیران بڕیاری لەسەر دەستكاریكردنی موچە بدات، بەڵام وەزیرەكان وەكو پێویست وەڵامدانەوەیان نەبووە بۆ داواكارییەكەی، بۆیە بڕیاردان لەوبارەیەوە دواخراوە بۆ كۆبونەوەی رۆژی یەكشەممەی داهاتوو. لە كۆبونەوەكەدا چەند پێشنیازێك بۆ چۆنیەتی دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران خراوەتەڕوو: پێشنیازی یەكەم: رێژەی 50%ی دەرماڵەی فەرمانبەران ببڕدرێت كە (56%)ی كۆی موچە بۆ دەرماڵەیە. پێشنیازی دووەم: سێ دەرماڵە بنەڕەتییەكە (بڕوانامە، خێزان، منداڵ) وەكو خۆیان بمێننەوە، بەڵام رێژەی 50%ی دەرماڵەكانی تر ببڕدرێن. كۆبونەوەكە وەزیرەكانی راسپاردووە، هەریەكەو لە وەزارەتەكەی خۆی لیستی موچەی فەرمانبەران‌و دەرماڵەكانیان ئامادە بكات، تاوەكو لەبەر رۆشنایی ئەو لیستانە دەستكاری موچە بكرێت. ئاوات شێخ جەناب وەزیری دارایی لەبەر رۆشنایی ئەو داهاتانەی كە لەبەردەستی وەزارەتەكەیدایە چەند ئۆپشنێكی بۆ چۆنیەتی گونجاندنی داهاتەكان لەگەڵ خەرجییەكان خستوەتەڕوو. قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆكی حكومەت پێشنیازی كردووە، بڕیاردان لەسەر چۆنیەتی دەستكاریكردنی موچە دوابخرێت بۆ هەفتەی داهاتوو، بۆ ئەوەی وەفدی حكومەت سەردانی بەغداد بكات‌و بەیەكجاری بەرچاویان روون ببێتەوە داهاتی حكومەت دوای رێككەوتن لەگەڵ بەغداد چەند دەبێت. بڕیاربوو ئەمڕۆ وەفدی هەرێمی كوردستان سەردانی بەغداد بكات‌و رێككەوتنی كۆتایی لەگەڵ حكومەتی مستەفا كازمی ئیمزا بكات، بەڵام فارس عیسا نوێنەری حكومەتی هەرێم لە بەغداد رایگەیاند، لەسەر داوای حكومەتی عێراق كۆبونەوەكە بۆ هەفتەی داهاتوو دواخراوە. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، ئەگەر هەفتەی داهاتوو حكومەتی هەرێم‌و حكومەتی ناوەندی عێراق رێككەوتنی كۆتایی بكەن، ئەمجارەیان لەبری قوباد تاڵەبانی، مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت خۆی سەرۆكایەتی وەفدی هەرێم دەكات‌و دەچێتە بەغداد. ئەو زانیارییانەی تاوەكو ئێستا لەبارەی رەشنوسی رێككەوتنی نێوان هەرێم‌و بەغداد لەبەردەستدان ئەوەیە، حكومەتی هەرێم بۆ یەكەمجار ئامادەیی نیشانداوە مانگانە بڕی (250 هەزار) بەرمیل نەوت‌و نیوەی داهاتی ناوخۆ رادەستی بەغداد لەبەرامبەر بەشەبودجەیەكدا كە بەغداد مانگانە بۆ هەرێمی كوردستانی دەنێرێت. لەبارەی بەشە بودجەكەی هەرێم تائێستا رێككەوتنی كۆتایی نەكراوە، هەرێم مانگانە داوای (600 ملیار) دینار دەكات، بەڵام بەغداد باسی (453 ملیار) دینارەكەی پێشوو دەكات، حكومەتی بەغداد دەرگای گفتوگۆی لەسەر ئەم بابەتە بەكراوەیی هێشتوەتەوە، پێشبینی دەكرێت داواجار پشكی مانگانەی هەرێم لە بەغداد بە (500 ملیار) دینار دیاری بكرێت.   داهاتی پێشبینیكراوی داهاتووی حكومەتی هەرێم ئەو (500 ملیار) دینارەیە كە مانگانە لەچوارچێوەی رێككەوتنەكەدا لە بەغدادەوە بۆی دێت، حكومەت دەیەوێت لەسەر بنەمای ئەو داهاتە خەرجییەكانی رێكبخاتەوە، موچەی فەرمانبەرانیش بەر ئەو رێكخستنەوەیە دەكەوێت. موچە دابەش دەكرێت ؟ ئێستا موچەخۆرانی هەرێم چاوەڕێی ئەوەن حكومەت موچەی مانگی شوباتیان بەسەردا دابەشبكات، بەڵام تائێستا حكومەت بڕیاری نەداوە، رەنگە هەر بڕیارێك لەوبارەیەوە بكەوێتە دوای ئیمزاكردنی رێككەوتنەكە لەگەڵ حكومەتی عێراق لە هەفتەی داهاتوودا. نیوەی مانگی شەش تێپەڕیوە، موچەخۆران هێشتا موچەی مانگی دووی ئەمساڵیان وەرنەگرتووە، كەرتی تەندوستی كە روبەڕووی شەپۆلێكی بەهێزی ڤایرۆسی كۆرۆنا بووەتەوە، بەشێكی زۆریان بەهۆی بێ موچەییەوە مانگرتنیان راگەیاندووە، ناڕەزایەتی دژی نەبوونی موچە گەیشتە ناو هێزی پێشمەرگەش. حكومەتی مەسرور بارزانی كە ماوەی زیاتر لە (11) مانگە دەستبەكاربووە، لەو ماوەیەدا موچەی (9) مانگی دابەشكردووە، بەڵام لەدوای دابەزینی نرخی نەوت‌و بڵاوبونەوەی كۆرۆناوە لەماوەی چوار مانگی رابردوودا (2) موچەی دابەشكردووە‌و حكومەت بەهۆی ئەو قەیرانە داراییەی تێیكەوتووە، دابەشكردنی موچەی لە (30 رۆژجارێك)ەوە بۆ (60 رۆژجارێك) درێژكردوەتەوە. ئەگەر كۆی داهاتی حكومەتی هەرێم دوای رێككەوتن لەگەڵ بەغداد لە (500 ملیار) دیناری مانگانەدا رابوەستێت، ئەم پارەیە ئەگەر هەمووشی بۆ موچەی موچەخۆران خەرج بكرێت، بەبێ دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران بەشی (55%)ی موچە دەكات، بۆیە حكومەت ناچارە رێژەی 45%ی كۆی خەرجی موچە كەمبكاتەوە. ئەمڕۆ كاتێك حكومەت لە كۆبونەوەدا بوو، تەلەفزیۆنی (كوردستان 24)ی سەربە مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت رایگەیاند" ئەنجومەنی وەزیران بڕیاریداوە دەستكاری مووچەی فەرمانبەران نەكرێت، بەڵام بڕیاردراوە ئەو دەرماڵانەی نادادپەروەرییان تێدایە، رێكبخرێنەوە". داهاتی ئێستای حكومەت حكومەتی هەرێمی كوردستان (430 ملیار) دیناری داهاتی بۆ موچەی موچەخۆران كۆكردۆتەوە، چاوەڕەوان دەكرێت ئەو بڕە بگاتە نزیكەی (600) ملیار دینار. بەپێی ئەو زانیاریانەی دەست (درەو) كەوتوون، ئێستا‌و بەر لە ئیمزاكردنی رێككەوتتن لەگەڵ حكومەتی عێراق، ئەو داهاتەی لەبەر دەستی حكومەتی هەرێمدایە بڕەكەی گەیشتۆتە (430 ملیار) دینار بەم شێوەیە: •     بڕی 222 ملیار دینار پاشماوەی 400 ملیار دینارەكەی بەغداد بۆ مانگی نیسان، دوای لێدەركردنی قەرزی سەرمایەداران و بانكەكان. •     بڕی 85 ملیۆن دۆلار واتا نزیكەی (100 ملیار) دینار داهاتی نەوت كە رادەستی وەزارەتی دارایی كراوە. •     بڕی 21 ملیار دیناری هاوكاری هاوپەیمانان •     90 ملیار دینار داهاتی ناوخۆ حكومەت لەدوای سەرهەڵدانی قەیرانی داراییەوە، دابەشكردنی موچەی موچەخۆرانی بۆ (60) رۆژجارێك درێژكردوەتەوە، تاوەكو لەم رێگەیەوە بتوانێت داهاتی دوو مانگ كۆبكاتەوە‌و موچەی یەك مانگی موچەخۆرانی پێ دابین بكات.  

درەو: حكومەتی هەرێمی كوردستان (430 ملیار) دیناری داهاتی بۆ موچەی موچەخۆران كۆكردۆتەوە، بڕیارە بەم زوانە دەست بە دابەشكردنی موچە بكات. بەپێی ئەو زانیاریانەی دەست (درەو) كەوتووە، ئێستا ئەو داهاتەی لەبەر دەستی حكومەتی هەرێمدایە بڕەكەی گەیشتۆتە ( 430 ملیار) دینار بەم شێوەیە: •    بڕی 222 ملیار دینار پاشماوەی 400 ملیار دینارەكەی بەغداد بۆ مانگی نیسان دوای لێدەركردنی قەرزی سەرمایەداران و بانكەكان •    بڕی 85 ملیۆن دۆلار واتا نزیكەی (100 ملیار) دینار داهاتی نەوت كە رادەستی وەزارەتی دارایی كراوە •    بڕی 21 ملیار دیناری هاوكاری هاوپەیمانان •    90 ملیار دینار داهاتی ناوخۆ ئەمڕۆ لە پارێزگای سلێمانیەوە كەرتی تەندروستی بەهۆی بێموچەییەوە مانگرتنی راگەیاند، موچەخۆرانی هەرێمی كوردستان چاوەڕێی ئەوەن حكومەتی هەرێم موچەی مانگی شوباتی 2020 یان بەسەردا دابەش بكات، تا ئێستا داهاتی حكومەت بۆ دابەشكردنی موچە كە بە تێكڕا پێویستە بڕی پێویست بۆ موچە (894 ملیار) دینارە، كورتهێنانی زۆری تێدایە. ئێستا حكومەت تەنیا بڕی (430 ملیار) دیناری لەبەردەستدایە بەپێی زانیاریەكانی (درەو) بە نیازە لەم هەفتەیەدا دەست دەستبەدابەشكردنی موچە بكات لە وەزارەتی تەندروستی و  ناوخۆوە دەستپێدەكات،هەوڵ دەدات دابەشكردنی موچەی وەزارەتەكانی دیكە بۆ 60 رۆژ درێژ بكاتەوەو چاوەڕێی ئەوە دەكات لە هەفتەی داهاتوودا رێككەوتنەكەی لەگەڵ حكومەتی عێراق بكەوێتە بواری جێبەجێكردنەوەو بەشە بودجەى مانگانە لە بەغداد زامن بكات و كورتهێنانی خەرجی موچەی ئەم مانگەی پێ پڕبكاتەوە.  

(درەو): رێواز فایەق سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار سۆران عومەر هەڵوەشاندوە، پارتی توڕەیە‌و مەسعود بارزانی پێشوەختە پەیامی هۆشداری بۆ یەكێتی ناردووە‌و وەڵامەكەشی وەرگرتوەتەوە. رێواز فایەق سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان بەفەرمی بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار سۆران عومەر هەڵوەشاندەوە. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار سۆران عومەر، كە لە دانیشتنی رۆژی 7ی ئایاردا بە زۆرینەی دەنگ لە پەرلەمان پەسەندكرا، دوێنێ لەلایەن رێواز فایەق سەرۆكی پەرلەمانەوە واژوكراوەو هەڵوەشێندراوەتەوە. (درەو) زانیویەتی، لە كۆبونەوەی رۆژی پێنج شەممەی رابردوودا، مەكتەبی سیاسی یەكێتی داوای لە رێواز فایەق كردووە بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر سۆران عومەر هەڵوەشێنێتەوە. بڕیارەكەی مەكتەبی سیاسی یەكێتی دوای ئەوە هاتووە، پەرلەمانتار سۆران عومەر نوسراوێكی ئاڕاستەی هاوسەرۆكەكانی یەكێتی كردووە‌و تێیدا بۆی رونكردونەتەوە بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر ئەو لە پەرلەمان بڕیارێكی نایاسایی بووە‌و سەرۆكی پەرلەمان كە سەربە یەكێتییە بەپێی یاسا دەتوانێت رایگرێت‌و بەرپرسیارێتییەكەی دۆسیەكەی خستوەتە ئەستۆی یەكێتییەوە. پارتی بەنیازە لە ئەنجومەنی شورا تانە لە بڕیارەكەی رێواز فایەق بدات سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار سۆران عومەر، ئەمە بەپێی قسە پێشەوا هەورامانی بڕیاردەی فراكسیۆنی پارتی لە پەرلەمانی كوردستان. بەڵام بەپێی نوسراوێك كە شوان محێدین عەلی سەرۆكی ئەنجومەنی شورا رۆژی 22/4/2015 ئیمزای لەسەر كردووە، بەپێی بڕگەی (یەكەم) لە ماددەی (دەیەم) لە یاسای ئەنجومەنی شورا ژمارەی 14ی ساڵی 2008، تەنیا لە دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەماندایە داوای راوبۆچوون لە ئەنجومەنی شورا بكات لەبارەی هەر بابەتێكەوە، واتە بەپێی ئەو نوسراوەی شورا، هێمن هەورامی جێگری سەرۆكی پەرلەمان مافی ئەوەی نییە تانە لە بڕیارەكەی رێواز فایەق بدات سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار سۆران عومەر. بڕیاری مەكتەبی سیاسی یەكێتی بۆ هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار سۆران عومەر لەڕێگەی سەرۆكی پەرلەمانەوە، بەپێی قسەی هەندێك لە بەرپرسانی یەكێتی كە (درەو) قسەی لەگەڵ كردوون، بۆ گەڕاندنەوەی شكۆیە بۆ پەرلەمان كە سەرۆكایەتییەكەی بەدەست یەكێتییەوەیە، هەروەها یەكێتی دەیەوێت لەو رێگەوە پەیامێك بە پارتی بدات لەبارەی ئەوەی رێگەنادات پارتی كارتی زۆرینە لەناو پەرلەمان بەئارەزووی خۆی بەكاربهێنێت‌و تەوافوق تێكبدات. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، بەر لەوەی رێواز فایەق سەرۆكی پەرلەمان بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر سۆران عومەر هەڵوەشێنێتەوە، مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی لەڕێگەی چەند كەسێكەوە پەیامی بۆ یەكێتی ناردووە‌و ئاگاداری كردوون لەوەی ئەگەر ئەو بڕیارە لە پەرلەمان بدەن، كارێك بە یەكێتی دەكەن كە "تەوەقوع"یان نەكردبێت. (درەو) زانیویەتی، یەكێتی پەیامەكەی بارزانی بە هەند وەرنەگرتووە‌و بەو كەسانەدا كە پەیامی بارزانییان هێناوە، پەیامیان بۆ بارزانی ناردووەتەوە‌و پێیان وتووە: هەر قسەیەكی هەیە با خۆی راستەوخۆ بیكات‌و پەیام نەنێرێت. رۆژی 7ی ئایاری رابردوو، پەرلەمانی كوردستان لەسەر داوای فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان پرسی هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر ژمارەیەك پەرلەمانتار خستە دەنگدانەوە كە سكاڵای یاساییان لەسەر بوو، ئەوانەی داواكرا پارێزبەندییان لەسەر هەڵبگیرێت بریتی بوون لە هەریەكە لە: •    سۆران عومەر- ئەندامی فراكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی •    ئومێد خۆشناو- سەرۆكی فراكسیۆنی پارتی •    عەلی حەمەساڵح - سەرۆكی فراكسیۆنی گۆڕان •    شیرین ئەمین- ئەندامی فراكسیۆنی گۆڕان فراكسیۆنەكانی (یەكێتی- گۆڕان- كۆمەڵ- یەكگرتوو- نەوەی نوێ- شیوعی- سەربەخۆكان) دژی هەڵگرتنی پارێزبەندی بوون لەسەر پەرلەمانتاران، بەشداری كۆبونەوەكەیان نەكردو بایكۆتیان كرد، پارتی بەدەنگی فراكسیۆنەكەی خۆی‌و بەهاوكاری كۆتاكان، بە دەنگی زۆرینە پارێزبەندیی لەسەر پەرلەمانتار سۆران عومەر هەڵگرت‌و هەڵگرتنی پارێزبەندییان لەسەر سێ پەرلەمانتارەكەی تر رەتكردەوە. رێواز فایەق سەرۆكی پەرلەمان دژی بڕیارەكە بوو، پێشوەخت رایگەیاند، واژۆ لەسەر بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتاران ناكات. سۆران لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ تەلەفزیۆنی (پەیام) سەربە حزبەكەی باسی لەوەكرد، مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێم كۆمپانیا‌و بانكی تایبەت بەخۆی هەیە، ئەمە مەسرور بارزانی توڕەكرد، لەڕێگەی پارێزەری تایبەتی خۆیەوە لە دادگا سكاڵای یاسایی لەسەر تۆماركرد، هەڵوەشاندنەوەی پارێزبەندی لەسەر سۆران عومەر لە پەرلەمان پەیوەندی بە سكاڵا یاساییەكەی مەسرور بارزانییەوە هەبوو. لە كۆی (111) پەرلەمانتار، (53) پەرلەمانتار دژی هەڵگرتنی پارێزبەندی بوون لەسەر پەرلەمانتاران، بەڵام پارتی لەگەڵ نوێنەری پێكهاتەكان بەكۆی دەنگی (57) پەرلەمانتار نیسابی یاسایی بۆ بەڕێوەچوونی دانیشتنەكە تەواوكرد‌و پارێزبەندی لەسەر سۆران عومەر هەڵگرت. یەكێتی لە چوار پۆستی سەرۆكایەتی (سەرۆكایەتی هەرێم، سەرۆكایەتی پەرلەمان، سەرۆكایەتی حكومەت، سەرۆكایەتی ئەنجومەنی دادوەری) لە هەرێمی كوردستان یەك پۆستی بەدەستەوەیە كە پۆستی سەرۆكی پەرلەمانە، ئەم پۆستەش لەژێر هەڕەشەی ئەو زۆرینەدایە كە پارتی لەم خولەی پەرلەماندا هەیەتی، دەیەوێت پەرلەمان لە هەژمونی زۆرینەی پارتی رزگاربكات، ئەمە یەكەمین هەنگاوی یەكێتییە بەو ئاڕاستەیەدا، دیارنییە لێكەوتەكانی چی دەبێت، بەتایبەتی لەكاتێكدا لەسەر ئاستی حكومەت‌و حزبیش لەنێوان پارتی‌و یەكێتی ناكۆكی هەیە.  

  راپۆرتی: دڵشاد ئه‌نوه‌ر - دەنگی ئەمریكا هێرشی گروپە چەكدارییەكان بۆ سەر گوندنشینە كاكەییەكانی ناوچە جێناكۆكەكان جارێكی تر پرسی پاراستنی پێكهاتەكانی لەو ناوچانە گەرمكردەوە. گوندی دارا، ئەو گوندە کاکەیی نشینەیە، شەوی ڕابردوو هێرشیکرایە سەری و ( 5 )هاوڵاتی کاکەیی تێدا کوژران، لەکاتی ڕۆیشتنیان بەرەو گوندەکەش بۆ بە هاناوەچوونی دانیشتوانی گوندەکە، بۆمبێکی چێنراو بە کاروانێکی سوپای عێراق دا تەقیوەتەوە، بەو هۆیەوە دوو سەرباز کوژراون، کە یەکێک لەسەربازەکانیش کاکەیی بووە. رەجەب کاکەیی چالاکوانی کاکەیی، بەدەنگی ئەمەریکای وت"ئەو ناوچەیەی هێرشیکراوەتە سەر و 5 کاکەییەکەی تێدا شەهید بوون، سنوری دەسەڵاتی حەشدی شەعبی یە، ئێمە ئەوان بە بەرپرسیار دەزانین." بەپێی بەدواداچوونەکانی دەنگی ئەمەریکا، کاتژمێر (9:30)   خولەکی شەوی ڕابردوو، پێش ئەوەی هێرش بکرێتە سەر گوندی دارای کاکەیی نیشین، درۆنێکی چاودێری بەسەر گوندەکەدا سوڕاوەتەوە، دوای دیارنەمانی درۆنەکە، هێرشەکە دەستیپێکردووە. زانیاریەکانی دەنگی ئەمەریکا، ئاماژەبەوەش دەکەن، ئەو چەکدارانەی هێرشەکەیان ئەنجامداوە، ژمارەیان 10 بۆ 12 چەکداربوون، کە بە ئۆتۆمبێلێکی سەربازی لە جۆری مێکزەمینی هاتوونەتە ناوچەکە و دەستیان بە هێرشەکە کردووە. هاوڵاتیەکی کاکەیی ،سوڕانەوەی درۆنەکەی پێش دەستپێکردنی هێرشەکە بۆ دەنگی ئەمەریکا پشتڕاستکردەوە، وتی"چەکدارەکان بە مێکزەمینیەک هاتوون، لەنزیک ئاوی باڵەجۆ دابەزیوون، هێرشەکەیان دەستپێکردووە." بەپێی زانیاریەکان، مێکزەمینیەکە کە چەکدارە هێرشبەرەکانی دابەزاند، بەسەر جادەی گشتی دا بەرەو خانەقین ڕۆیشتووە. چەکدارەکان لە سێ جێگە بۆسەیان دانابووە، لە پشت گوندی دارا، لەنزیک باڵەجۆ و لە سەر ڕێگەی خانەقین. ئەو ناوچەیەی هێرشیکراوەتە سەر، سنوری دەسەڵاتی لیوای 23 ی حەشدی شەعبییە، بەڵام هێچ هێزێکی سەر بەو لیوایە، نە ئەمڕۆ و نە شەوی ڕابردووش، نەچوونەتە گوندەکە، لەکاتێکدا چەند هەمەرێکی سەربازی پۆلیس و سوپا چوونەتە ناوچەکە و بەهۆی بۆمبەوە، دوو سەربازیان لێکۆژراوە. رەجەب کاکەیی، چالاکوانی کاکەیی، بەدەنگی ئەمەریکای وت"سوڕانەوەی درۆنی چاودێری، جۆری هێرشەکە، هەمووی جێگەی گومانن." هێرشەکەی شەوی ڕابردوو، لەکاتێکدایە پێشتر چەندین جاری تر هێرشکراوەتە سەر گوندەکانی سنوری خانەقین و چەندین هاوڵاتی کورد کوژراون، نزیکەی 500 خێزانی کوردیش گوندەکانیان جێهێشتووە. ئەنجامدانی ئەو هێرشانە لەلایەن چەکدارانی "گومانلێکراو"وە، هاوکاتە لەگەڵ بوونی سوپای عێراق، پێشمەرگە و حەشدی شەعبی لەو ناوچانە، کە ئەو هێزانە توانای پاراستنی سنورەکانیان نیە و ڕێگەش نادەن هێزی تر بۆ هەماهەنگی بڕواتە سنورەکانیان. سەرچاوەیەکی ئاگادار لە بەغدا کە داوایکرد ناوی بڵاو نەکرێتەوە، بەدەنگی ئەمەریکای وت"بەرپرسانی کورد گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی هێرشەکانی سنوری خانەقین، هێرشی تیرۆرستی نین، بەڵکو دەستی سیاسین و دەیانەوێت کورد لە ناوچەکە دەربکەن." سەرچاوەکە، روونیکردەوە لە ڕۆژانی ڕابردوودا، کۆبوونەوەیەک لەبەغدا کراوە، سەرۆک کۆمار و سەرۆک حیزبە شیعیەکان و بەرپرسانی باڵای کورد بەشداربوون، هادی عامری لە کۆبوونەوەکەدا جەختی لەسەر دەرچوونی هێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق کردووەتەوە، وتی"بەرپرسێکی کورد بەشێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو، پەرچە کرداری بەرامبەر ڕووداوەکانی خانەقین نواندووە، وتویەتی: ئێمە دژی چوونە دەرەوەی هێزەکانی ئەمەریکاین، وەزعی کورد لەناوچە کێشەلەسەرەکان خراپە، حەشدی شەعبی سنوری خانەقینی پێ ناپارێزرێت، ڕێگەش نادات ئێمە بڕۆینە سنورەکە، تەواو نیگەرانین." پێشتر بەشێک لە دانیشتوانی کوردی خانەقینی ناڕەزایەتیان دەربڕی و داوای گەڕانەوەی پێشمەرگەیان کردووە، دواتر حەشدی شەعبیش کۆبوونەوەیەکی بۆ هەندێک لە دانیشتوانی خانەقین ڕێکخستووە، ئامانج لە کۆبوونەوەکە پشتگیری کردن بووە لە حەشد و گەیاندنی پەیام بووە، بەوەی خانەقین سەقامگیرە و پێویستی بە هێزی تر نیە.

درەو: پەرلەمانتارێكی كورد لە پەرلەمانی عێراق پرۆژەیەك بۆ گواستنەوەی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم بۆسەر بەغداو هەنگاوەكانیش روون دەكاتەوە. د. رێبوار كەریم، ئەندامی پەرلەمانی عێراق لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەنوانیدا هەنگاوەكانی گواستنەوەی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی بۆسەر بەغداد رونكردنەوە: هەنگاوی یەكەم:  حكومەتی هەرێمی كوردستان تۆماری لیستی بایۆمەتری كە ناوی سەرجەم موچەخۆرانی تێدایە كە ژمارەیان (ملیۆنێك و 256 هەزار و 850 )كەسە رادەستی بەغدا بكات. هەنگاوی دووەم: بەرامبەر رێككەوتنی هەرێم و بەغدا بە رادەستكردنی نەوت و بەشێك لە داهاتی ناوخۆ بەغدا پابەند بكرێت بە پێدانی موچەی فەرمانبەران كە ژمارەیان ( 753 هەزار و 880 )موچەخۆرە، حكومەتی هەرێمیش خۆی موچەی خانەنشینان، چادێری كۆمەڵایەتی، شەهیدان و زیندانیانی سیاسی دابەشبكات كە ژمارەیەك لە كوردستان ( 502 و 970 )كەسە. هەنگاوی سێیەم: هەژماری بانكی بۆ موچەخۆران بكرێتەوە، بەغدا لقی بانكە حكومییەكانی لە هەرێمی كوردستان بكاتەوە، ئێمە قسەمان لەگەڵ بانكی رافیدەین كردوە و ئەوان رازی بون، بەڵام حكومەت هەرێم تەنانەت ئامادە نیە لەگەڵیان كۆببێتەوە.  هەنگاوی چوارەم: پێویست دەكات بەغدا موچەی (753 هەزار و 885) فەرمانبەر بخاتە سەر هەژمارەكانیان.بەهەمانشێوە هەرێمیش بۆئەوانەی موچەیانپێدەدات بیخاتەسەر ئەو ئەژمارەی کە لەبەغداوە بۆی دەکرێتەوە. هەنگاوی پێنجەم:  باس لەوانە كراوە كە بە "بندیواری" ناودەبرێن، بە گوێرەی پڕۆژەكە هەر فەرمانبەرێك لە ماوەی 60 رۆژدا سەردانی بانك نەكات بۆ موچەكەی گومان دەخرێتە سەر هەژمارەكەی و رەشدەكرێتەوە، "لەئێستادا بەداخەوە لە كوردستان كەسێك لە یەك كاتدا پارەی ژمارەیەك موچەخۆری دیكە وەردەگرێت، كە گومانی بندیوار بونی لێدەكرێت و بە گوێرەی پڕۆژەكە دەبێت هەمو كەسێك خۆی بچێت بۆ موچەكە. هەنگاوی شەشەم: لە ماوەی 90 رۆژدا دیوانی چاودێری دارایی عێراق هەڵدەستێت بە بڕینی موچەی ئەو كەسانەی هەژمارەكانیان بندیوارن نەهاتون بۆ موچەكانیان، بەلایانەوە گرنگە ئەم پڕۆژەیە تا كۆتایی ئەمساڵ بخرێتە بواری جێبەجێكردنەوە  هەنگاوی حەوتەم:تا کۆتایی 2020 هه‌مو لیسته‌كان پاكبكرێنه‌وه‌ بۆ 2021 له‌چوارچێوه‌ی یاسای بودجه‌ی عیراقیدا، موچه‌ی سه‌رجه‌م  فەرمانبەرو خانەنشین و چاودێری كۆمه‌ڵایه‌تی و شه‌هیدو زیندانی سیاسی به‌ته‌واوی بخرێته‌سه‌ر به‌غداد ئەمەش لەچوارچێوەی رێکەوتنێکی نوێ و فراوان لەنێوان حکومەتی عیراق و حکومەتی هەرێم.   

درەو: بۆردی بەڕێوەبردن و سەرپەرشتی كردنی خۆراك لە سەر چۆنییەتی دابین كردن و دابەشكردنی (200 هەزار) سەبەتەی خۆراك بۆ خێزانە هەژار و كەمدەرامەتەكان رونكردنەوەیەكی بڵاوكردۆتەوە. ژمارەی سەبەتەی خۆراك (200 هەزار) 🔹هەولێر: 70 هەزار 🔹سلێمانی: 50 هەزار 🔹دهۆك: 50 هەزار 🔹هەڵەبجە: 8 هەزار 🔹ئیدارەی راپەڕین: 12 هەزار 🔹ئیدارەی گەرمیان: 10 هەزار نرخی كەلوپەل: 🔹نرخی یەك تەن ئارد : 483 دۆلار 🔹نرخی یەك لیتر زەیت: 0.915 دۆلار 🔹نرخی یەك تەن نیسك: 975 دۆلار 🔹نرخی یەك دۆشاوی تەماتە: 0.672 دۆلار   دەقی رونكردنەوەكە ڕوونکردنەوەیەک لە بۆردی بەڕێوەبردن و سەرپەرشتی کردنی خۆراک لە سەر چۆنییەتی دابین کردن و دابەشکردنی(٢٠٠،٠٠٠) سەبەتەی خۆراکی بۆ خێزانە هەژار و کەمدەرامەتەکان لە هەرێمی کوردستان لــە ســەرەتــای بڵاو بــوونــەوەی پــەتــای ڤــایــرۆســی کــۆرۆنــا بــە جــیهانــدا, بــە تــایــبەت لــە وڵاتــانــی درواســێ، بـە ڕێــز ســــەرۆکــــی حــــکومــــەتــــی هــــەرێــــمی کــــوردســــتان، پــــاراســــتنی تــەنــدروســتی هــاوڵاتــیانــی کــوردســتانی لــەم پــەتــایــەکــردە ئــەولــەویــەتــی کــاری حـکومـەتـی هـەرێـمی کـوردسـتان،وە بە هــــۆی قــەدەغــەی هــاتــووچــۆ و تــرس لــە داخســتنی دەروازە ســنووریــیەکــان و سســتی لــە هــــاتــــنی خــــۆراکــــی هــــاوردە بــــە هــــۆی کــــۆگــــا کــــردن و کــــەمــــبوونــــەوەی خــــۆراک لــــە وڵاتــــانــــی بــــەرهــــەمــــهێنەر و ڕێــکارەکــانــی تــەنــدروســتی لــە دەروازە ســنووریــیەکــان ،هــەر زوو بــە فــەرمــانــی جــەنــابــی ســەرۆکــی حــکومــەت بــۆ کــونــترۆڵ کــردنــی دۆخــەکــە و بــە لــەبــەرچــاوگــرتــنی دۆخــی نــالــەبــاری خـەڵـکی کـەمـدەرامـەت، بـڕیـاردرا بـە دروسـتی کـردنـی بـۆردی بـەرێـوەبـردن و سـەرپـەرشـتیکردنـی خـۆراک. بــە ســەرۆکــایــەتــی وەزیــری بــازرگــانــی و پــیشەســازی و ئــــەنــــدامــــێتی نــــوێــــنەرانــــی و. بــــارزگــــانــــی و پــــیشەســــازی، و. نــــاوخــــۆ، جــــێگری پــــارێــــزگــــاکــــان و ئــــیدارە ســەربــەخــۆکــان، و. کشــتووکــاڵ و ســەرچــاوە ئــاویــیەکــان، و. تــەنــدروســتی، یــەکــێتی ژوورە بــازرگــانــیەکــان، و. دارایـی وئـابـووری، سـەرۆکـی نـوێـنەرایـەتـی حـکومـەتـی هـەرێـمی لـە بـەغـداد و سـەرۆکـایـەتـی دیـوانـی ئـەنـجومـەنـی وەزیران. ئامانجەکانی بۆردی خۆراک بریتی بوون لە: 1)    پــــەرەپــــێدانــــی ســــەرچــــاوەکــــانــــی دابــــینکردنــــی خــــۆراک؛ هــــاوەردەکــــردن، دروســــت کــــردنــــی لــــە نــــاو هەرێمی کوردستان. 2)     بـــەدواداچـــوونـــی بـــەردەوام بـــۆ جـــۆری خـــۆراکـــەکـــان وە فـــرۆش و قـــەبـــارەی یـــەدەگـــی خـــۆراک لـــە کۆگاکان لە هەردوو کەرتی)گشتی و تایبەت). 3)     بـەدواداچـوون بـۆ ڕەوشـی بـازاڕ وسـوپـەر مـارکـێتەکـان و مـۆڵـەکـان و بـازاڕەکـان وە کـۆنـترۆڵـکردنـی نرخی خۆراک. 4)    ئاسانکاری بۆ پرۆسەی هێنانی خۆراک بۆ هەرێمی کوردستان. 5)     پــەیــوەنــدیــکردنــی بــەردەوام لــەگــەڵ دامــودەزگــا فــیدراڵــیەکــان بــۆ بــەردەوام بــوون و مــسۆگــەر کــردنــی بەشە خۆراکی هەرێمی کوردستان. دابین کردنی سەبەتەی خۆراکی دواتــــر بــــە فــــەرمــــانــــی بــەڕێــز ســــەرۆک حــــکومــــەت بــــڕیــــاردرا گــــوژمــــەیــــەک پــــارە لــــە کــــۆکــــراوەی بــــەخــــشین و هــــاوکــــاریــــیەکــــان تــــەرخــــان بــــکرێــــت بــــۆ کــــڕیــــنی خــــۆراک بــــۆ (٢٠٠،٠٠  ) هه زار خــــێزانــــی هــــەژار وکــــەمــــدەرامــــەت، ئــــەم بـــڕیـــارەش لـــە دۆخـــێکی یـــەکـــجار نـــاهـــەمـــوار درا، ئـــەویـــش تـــرس بـــوو لـــە داخســـتنی دەروازە ســـنووریـــیەکـــان و بـرسـێتی و نـەمـانـی سـەرچـاوەکـانـی خـۆراک بـۆیـە هـەر زوو دەسـت کـرا بـە تـەنـدەرکـردنـی چـەنـد کـەرەسـتەیـەکـی ســەرەکــی خــواردن لــە ســەر بــنەمــای ئــــەم چــوار پــێوەرە: 1)    ســەرچــاوەکــەی لــە دەرەوەی هــەرێــم بــێت. 2)    نــرخــێکی گونجاو بێت 3)    بە کواڵێتییەکی باش بێت 4)    بە کەمترین ماوە بگات بە کۆگاکانی هەرێمی كوردستان. - بــە رەچـاو کـردنـی پـێوەرەکـانـی سـەرەوە بـۆ ئـەوەی بـە زووتـریـن کـات بـگات بـە دەسـتی خـێزانـەکـان، بـڕیـار درا لـە سـەر چـوار کـەرەسـتەی خـۆراکـی (ئـارد، زەیـت، نـیسک و دۆشـاوی تـەمـاتـە)، سـەرەتـا تـەنـدەری ئـارد ڕاگـەیـندرا کـــەمـــتریـــن نـــرخ (٤٨٨) دۆلار بـــوو بو هه ر ته نیك ئارد دوای وتـــووێـــژ لـــەگـــەڵ کـــۆمـــپانـــیاکـــە نـــرخـــەکـــە بـــۆ (٤٨٣)بو هه ر ته نیك ئارد کـــەم کـــرایـــەوە. تـەنـدەری دووەم زەیـتی خـۆراکـی بـوو کـە کـــەمـــتریـــن نـــرخ (1 دۆلار) بۆ هه ر لتریك زه یت بـوو ،دوایی لـە بـەر زۆری نـرخ و بـە هـەدەرنـەدانـی سـامـانـی گشـتی بـــڕیـــار درا تـــەنـــدەری زەیـــتی خـــۆراکـــی دووبـــارە بـــکرێـــتەوە، ئـــەمـــجارەیـــان بـــۆ کـــۆمـــپانـــیایـــەک دەچـــوو بـــە نـــرخـــی (٩١.٥) ســـەنـــت بو هه رلتریك زه یت کـــە بـــە بـــەراود لـــەگـــەڵ نـــرخـــی یـــەک دۆلار بـــۆ چـــوار مـــلیۆن لـــیتر (340.000) دۆلار جـــیاوازی هــەبــوو. تــەنــدەری چــوارەم کــە نیسک و دۆشاوی تەماتەی لــە خــۆ دەگــرت دواتــر پـــرۆســـەی تـەنـدەرینی بو ئەنجامدرا. دوای پـــرۆســـەیـــەکـــی شـــەفـــافـــی تـــەنـــدەرکـــردن، بـــۆ دابـــین کـــردنـــی هـــەر چـــوار کـــەرەســـتەی خـــۆراکـــی بـــە ڕەچـــاو کـردنـی پـێوەرەکـان لـە گـەڵ چـوار کـۆمـپانـیا گـرێـبەسـت کـرا کـە لـە خشـتەی خـوارەوە بـۆ بـەر چـاو ڕوونـی  بڕ و جۆری خەرجییەکان ڕوونکراوەتەوە. سەرجەم گرێبەستەکان بە ڕێکارە یاساییەکانی بەرکار لە حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەنجامدراون. خــــێزانە سوودمەندەکان بـریـاردرا بـۆ دەسـتنیشانـکردنـی ئـەو خـێزانـە هـەژار و کـەمـدەرامـەتـانـەی کـە پـێویسـتە سـوودمـەنـد بـن، وەزارەتـی کـار و کـاروبـاری کـۆمـەڵایـەتـی و وەزارەتـی پـلانـدانـان سـەرپـەرشـتی پـرۆسـەکـە بـکەن بـۆ ئـەوەی هـاوتـەریـب بـێت لــەگــەڵ دابــین کــردنــی خــۆراک. ســەرەتــا بــە ڕەچــاو کــردنــی ڕێــژەی دانیشــتوان و ڕێــژەی هــەژاری بــە گــوێــرەی ئـامـاری بـەردەسـت، رێـژەی سـوومـەنـدان لـە هـەر پـارێـزگـایـەک دیـاری کـرا بـە ڕێـژەی ٦٠% بـۆ پـارێـزگـاکـانـی هەولێر و دهۆک و ٤٠% بۆ پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە بە پێی خشتەی هاتوو. دواتــر فــۆرمــێک لــە لایــەن هــەر دوو وەزارەتــی پــلانــدانــان و کــار و کــاروبــاری کــۆمــەڵایــەتــییەوە ئــامــادە کــرا لــە سـەر بـنەمـای پـێنج پـێوەر بـۆ سـوودمـەنـد بـوون لـە سـەبـەتـەی خـۆراکـی تـەرخـانـکراو، پێوەرەکان بریتین لە: 1)    سـەرۆک خـێزان دەبـێت (بـێوەژن , دابـڕاو , تـەلاقـدراو, خـێزانـی بـەنـدکـراو یـان بـێ سـەرو شـوێـن) بێت و سەرچاوەی داهاتی نەبێت. 2)    سەرۆک خێزان دەبێت خاوەن پێداویستی تایبەت بێت و کەم دەرامەت بێت. 3)    سەرۆک خێزان دەبێت بێکار و کرێچی بێت و سەرچاوەی داهاتی نەبێت. 4)     ســەرۆک خــێزان دەبــێت کــرێــکار بــێت وبــە هــۆی دۆخــی ڤــایــرۆســی کــۆرنــا ســەرچــاوەی داهــاتــی رۆژانەی لە دەست دابێت. 5)    ســــەرۆک خــــێزان دەبــــێت هــــەژار و کــــەمــــدەرامــــەت بــــێت و هــــیچ ســــەرچــــاوەی داهــــاتــــی رۆژانــــەی نەبێت. ئــەم فــۆرمــانــە لــە ڕێــگەی یــەکــە کــارگــێڕیــیەکــان، دراون بــە نــوێــنەرانــی چــاودێــری و گــەشــەپــێدانــی کــۆمــەڵایــەتــی، مـوخـتارەکـان، خـاوەن مـولـیدەکـان و بـریـکارەکـانـی خـۆراک بـۆ کـۆکـردنـەوەی زانـیاری و دەسـت نـیشان کـردنـی ئـەو خـێزانـانـەی شـایـانـی بـەشـە خـۆراکـی تـەرخـانـکراون بـە پـێی پـێوەرەکـان. دوای کـۆ کـردنـەوەی فـۆرمـەکـان، نــێردراون بــۆ دەســتەی ئــامــاری هــەرێــم بــۆ داخــل کــردنــی داتــاکــان و شــیکردنــەوەیــان و دواتــر ئــامــادە کــردنــی لیســتی دابــەشــکردن بــە پــێی شــار و شــارۆچــکەکــانــی هــەرێــم لــە ســەر بــنەمــای دەســت نــیشان کــردنــی چــەنــد بریکارێکی خۆراک لە هەر ناوچەیەک. گواستنەوە و گەیاندن لـــە گـــرێـــبەســـتەکاندا، شـــاری هـــەولـــێر دەســـت نـــیشان کـــرابـــوو بـــۆ بـــە کـــۆگـــا کـــردنـــی خـــۆراکـــی دابیـنکــراو. وا بــڕیــار درا خــۆراکــەکــان بــە دوو قــۆنــاغ بــگوازرێــتەوە بــۆ گــەیــانــدنــی بــە دەســتی خــێزانــە ســوودمــەنــد بــووەکــان. یــەکــەم قــۆنــاغ گــواســتنەوەی لــە کــۆگــای شــاری هــەولــێر بــۆ کــۆگــانــی ســەنــتەری پـارێـزگـاکـان و دواتـر لـەوێـوە بـۆ بـریـکاری خـۆراکـەکـان، ئـەمـەش پـێویسـتی بـە بـوودجـەیـەک هـەبـوو دوای خـەمڵانـدن بـڕیـاردرا گـوژمـەی (٣١٢،٧٦٠) هه زار دۆلار تـەرخـان بـکرێـت بـۆ بـابـەتـی گـواسـتنەوە و گـەیـانـدنـی سـەبـەتـەی خـۆراک بـۆ سـەرجـەم شـوێـنەکـانـی هـەرێـمی کـوردسـتان. دواتـر لـیژنـەیـەک پـێکهێنرا بـۆ گـفتوگـۆ کــردن لــە گــەڵ ئــەو کــۆمــپانــیانــەی پێشــتر بــەشــە خــۆراکــی (بــایــعی) پــارێــزگــاکــانــی هــەرێــمی کــوردســتانیان دەگـواسـتەوە بـۆ بـریـکارەکـانـی خـۆراک بـۆ ئـەوەی بـە نـرخـێکی کـەمـتر سـەبـەتـە خـۆراکـییەکـان بـگەیـنە بــریــکاری خــۆراکــەکــان. ســەرەتــا بــڕی (٨،٥٤١) هه زار تــەن خــۆراک لــە شــاری هــەولــێرەوە گــواســتراوەتــەوە بــۆ کـــۆگـــاکـــانـــی شـــارەکـــانـــی، ســـلێمانـــی (٥،٢٥٦) هه زارتـــەن و دهـــۆک ((٣،٢٨٥) هه زار تـــەن و بـــڕی (٤،٥٩٩) هه زار تـــەن خـۆراک بـۆ پـارێـزگـای هـەولـێر تـەرخـان کـرا. دوای ڕێـکەوتـن و گـرێـبەسـت کـردن لـەگـەڵ کـۆمـپانـیاکـانـی گـواسـتنەوە بـە نـرخـێکی گـونـجاو بـۆ گـواسـتنەوەی بـڕی ئـامـاژە پـێکراو لـە کـۆگـای سـەنـتەری شـارەکـان بۆ بریکارەکانی خۆراک پرۆسەی گواستنەوە و گەیاندنی سەبەتەی خۆراک دەستی پێکرد. دابەشکردن: لـــــێرەدا بـــــۆردی بـــــەڕێـــــوەبـــــردن و ســـــەرپـــــەرشـــــتی کـــــردنـــــی خـــــۆراک ســـــەرکـــــەوتـــــوو بـــــوو لـــــە ئـامـانـجەکـانـی  و ئـەرکـی کـۆتـایـی پـێهات و پــــرۆســــەی دابــــەشــــکردن خــــرایــــە ئــــەســــتۆی وەزارەتــــی نــــاوخــــۆی حــــکومــــەتــــی هــــەرێــــمی کــــوردســــتان. لــــە وەزارەتــی نــاوخــۆ دوو لــیژنــە پــێکهێنران بــۆ دابــەشــکردنــی ســەبــەتــەی خــۆراک لــە هــەرێــمی کــوردســتان. یـەکـەم، لـیژنـەی بـاڵای دابـەشـکردنـی بـەشـە خـۆراکـی دابـینکراو بـە سـەرۆکـایـەتـی نـاوەنـدی هـاوبـەشـی هــەمــاهــەنــگی قــەیــرانــەکــان، و ئــەنــدامــێتی نــوێــنەرانــی وەزارەتــی بــازرگــانــی و پــیشەســازی، وەزارەتــی کــــار و کــــاروبــــاری کــــۆمــــەڵایــــەتــــی، وەزارەتــــی کشــــتوکــــال و ســــەرچــــاوەکــــانــــی ئــــاو و دەســــتەی ئــــامــــاری هـــــــەرێـــــــم.  دووەم، لـــــــیژنـــــــە لاوەکـــــــییەکـــــــان بـــــــە ســـــــەرۆکـــــــایـــــــەتـــــــی جـــــــێگری پـــــــارێـــــــزگـــــــا و جـــــــێگری ئـــــــیدارە سـەربـەخـۆکـان، ئـەنـدامـێتی نـوێـنەرانـی نـاوەنـدی هـاوبـەشـی هـەمـاهـەنـگی قـەیـرانـەکـان، بـەڕێـوەبـەرایـەتـی گشـــتی کـــار و کـــاروبـــاری کـــۆمـــەڵایـــەتـــی، بـــەڕێـــوەبـــەرایـــەتـــی گشـــتی کشـــتوکـــاڵ و ســـەرچـــاوەکـــانـــی ئـــاو، بــــەڕێــــوەبــــەرایــــەتــــی بــــارزرگــــانــــی و پــــیشەســــازی و بــــەڕێــــوەبــــەرایــــەتــــی ئــــامــــار. ئــــەم دوو لــــیژنــــەیــــە دوای پـــێکهێنانـــیان دەســـت بـــەکـــار بـــوون و تـــا ڕێـــکەوتـــی ٢٠٢٠/٦/٥ نـــزیـــکەی حـــەفـــتا لـــە ســـەدی ســـەبـــەتـــەی خۆراکیان دابەشکردووە بە پێی خشتەی خوارەوە.   لە کۆتاییدا دەست خۆشی لە سەرجەم لایەنە بەشداربووەکانی ئەم پرۆسەیە دەکەین سـەرۆکی بۆردی بەڕێوەبردن و سەرپەرشتی کردنی خۆراک كەمال مسلم    

راپۆرت: محەمەد رەئوف- فازل حەمەڕەفعەت نێچیرڤان بارزانی بە چوار ساڵی قەیرانی دارایی (8) موچەی فەرمانبەرانی پێنەدرا، مەسرور بارزانی لە سێ مانگی قەیراندا (2) موچەی نەداوە، قەیرانە داراییەكەی كابینەی پێشوو بەهێزتر بوو یاخود قەیرانی ئێستا ؟ كابینەی پێشوو چۆن قەیرانی دارایی ئیدارە دەدا، كابینەی مەسرور بارزانی چی دەكات؟ داهات‌و خەرجییەكانی سەردەمی قەیرانی دارایی كابینەی پێشوو چۆن بوو، ئێستا چۆنە ؟ نەوت‌و داعش‌و كۆرۆنا كابینەی مەسرور بارزانی تەمەنی لە یەك ساڵ نزیك دەبێتەوە، سێ مانگی ئەم تەمەنە بەناو قەیرانێكی سەختی دارایدا گوزەری كردووە‌و تائێستا بەردەوامە. ئەو قەیرانەی كە كابینەی مەسرور بارزانی توشی بووە، لەو خاڵەدا لەگەڵ قەیرانی كابینەی نێچیرڤان بارزانیدا هاوبەشە كە داڕمانی نرخی نەوتە لە بازاڕی جیهانیدا، بەڵام خاڵی جیاوازییان ئەوەیە، كابینەی نێچیرڤان بارزانی شەڕی "داعش" بەرۆكی گرتبوو، كابینەی مەسرور بارزانی شەڕی "كۆرۆنا". مەسرور بارزانی‌و كابینەكەی چۆن ئیدارەی قەیرانەكەیان داوە ئەگەر بەراورد بكرێت بە ئیدارەی قەیرانی دارایی لەسەردەمی كابینەی نێچیرڤان بارزانیدا؟ دوو قەیران‌و دوو ئاڕاستەی جیاواز نێچیرڤان بارزانی‌و كابینەكەی ناوەڕاستی 2014 كەوتە ناو قۆناغی سەرەتای قەیرانێكی دارایی سەختەوە، "داعش" لە سنورەكانی هەرێمی كوردستان نزیكبووەوە، نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا لە (65) دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك دابەزی بۆ كەمتر لە (30) دۆلار، حكومەتی عێراق كە ئەوكات نوری مالیكی سەرۆكایەتی دەكرد بەتەواوەتی بەشە بودجەی هەرێمی بڕی، مالیكی 2014 لە پۆستی سەرۆك وەزیران دورخرایەوە‌و حەیدەر عەبادی بوو بە سەرۆك وەزیران، عەبادی لەسەر هەمان سیاسەتی مالیكی تاوەكو ساڵی 2018 بەردەوام بوو، واتە هیچ بڕە پارەیەكی بۆ هەرێم نەنارد، هاوكات رێكخراوی "داعش" ئاڕاستەی شەڕی خۆی بەرەو هەرێمی كوردستان گۆڕی، پێشمەرگە بە درێژایی (هەزارو 50) كیلۆمەتر سەنگەری لێدا بۆ بەرگری لە هەرێمی كوردستان، ئەم شەڕە هاوكات لەگەڵ قەیرانی دارایی، خەرجییەكی زۆری مانگانەی خستە سەرشانی حكومەت، لەلایەكی ترەوە پەیتا پەیتا شەپۆلی ئاوارە لە پارێزگاكانی تری عێراق‌و رۆژئاوای كوردستانەوە بەهۆی هێرشی "داعش"ەوە روویان لە هەرێمی كوردستان دەكرد، ئەوكات ژمارەی ئاوارەكان گەیشتە زیاتر لە (2 ملیۆن) كەس، ئەمەش خەرجییەكی تری بۆ كابینەی نێچیرڤان بارزانی زیادكرد لە زەمەنێكدا كە خۆی بەدەست قەیرانی داراییەوە دەیناڵاند. گوڕی قەیرانی دارایی سەردەمی نێچیرڤان بارزانی ئەگەر بەراورد بكرێت بە قەیرانی ئێستای كابینەی مەسرور بارزانی زیاتر بووە، لە كابینەی نێچیرڤان بارزانی ئەو زیانەی كە بەر نرخی نەوت كەوت بۆ هەر بەرمیلێك (35 دۆلار) بوو، بەڵام دابەزینی نرخی نەوت لە كابینەی مەسرور بارزانیدا تائێستا بۆ هەر بەرمیلێك بڕی زیانەكە (15 بۆ 20 دۆلار)ە، چونكە نرخی نەوت كە بەمدواییە‌و هاوكات لەگەڵ قەیرانی كۆرۆنا لە بازاڕی جیهانیدا شكا، نرخی یەك بەرمیل لە (50) دۆلارەوە بۆ كەمتر لە (25) دۆلار دابەزی‌و ئێستا نرخی نەوت بەرزبوەتەوە بۆ زیاتر لە (40) دۆلارو زیانەكەی كەمتر بوەتەوە. خاڵێكی تری جیاوازی قەیرانەكە لەنێوان هەردوو كابینەكەدا ئەوەیە، كابینەی نێچیرڤان بارزانی كە توشی قەیرانی دارایی هات، ماوەی زیاتر لە سێ ساڵ هیچ بڕە پارەیەكی لە بەغدادەوە بۆ نەهات، بەڵام كابینەی مەسرور بارزانی لەدوای دەستبەكاربوونییەوە تاوەكو ئێستا مانگانە موچەی فەرمانبەرانی لە بەغداد وەرگرتووە‌و بڕیارە لەچوارچێوەی رێككەوتنێكی نوێدا هاتنی ئەم بڕە پارەیە بۆ مانگەكانی تریش بەردەوام بێت. ئەو خەرجەیەی مانگانە كابینەی نێچیرڤان بارزانی بۆ شەڕی "داعش" دەیكرد، بەبەراورد بەو خەرجییەی كە كابینەی مەسرور بارزانی بۆ شەڕی "كۆرۆنا" دەیكات زۆر زیاتر بووە (درەو لەم راپۆرتەدا وردەكاری ئەو خەرجییانە دەخاتەڕوو). بەراوردكارییەك بە ژمارە كابینەی نێچیرڤان بارزانی یاخود ئەوەی ناوی لێنراوە كابینەی هەشتەمی حكومەت ئەگەر بەراورد بكرێت بە كابینەی مەسرور بارزانی (كابینەی نۆیەم) لەڕووی داهات‌و خەرجییەوە لەسەرەتای دروستبوونی قەیرانی داراییدا، داتاكان بەمشێوەیە دەدوێن. •    كابینەی نێچیرڤان بارزانی لەسەرەتای قەیرانی داراییدا مانگانە بڕی (ترلیۆنێك‌و 200 ملیار) دیناری لە بەشە بودجەی بەغداد لەدەستدا كە سەرچاوەی سەرەكی داهاتەكانی حكومەت بوو، بەڵام كابینەی مەسرور بارزانی لەسێ مانگی رابردوودا كە دوچاری قەیران بووە مانگانە بەبەردەوامی بڕی (453 ملیار) دیناری لە بەغداد وەرگرتووە. •    لە كابینەی نێچیرڤان بارزانیدا داهاتی نەوت كە بەشێوەی سەربەخۆ دەفرۆشرا، مانگانە نزیكەی (350 ملیار) دیناری بۆ وەزارەتی دارایی دەگەڕایەوە، ئێستاو لە كابینەی مەسرور بارزانیدا لە دواین مانگدا داهاتی نەوت كە بۆ وەزارەتی دارایی گەڕاوەتەوە (30 ملیۆن) دۆلار بووە. •    لەسەردەمی نێچیرڤان بارزانیدا داهاتەكانی ناوخۆ لەسەرەتای قەیرانی دارایدا مانگانە دەگەیشتە (100 ملیار) دینار، بەڵام داهاتی ناوخۆ لە كابینەی مەسرور بارزانیدا بەهۆی رێوشوێنەكانی خۆپارێزی لە كۆرۆنا مانگانە (60 ملیار) دینارە. •    كابینەی نێچیرڤان بارزانی مانگانە بڕی (21 ملیار) دیناری یارمەتی لە هاوپەیمانان وەردەگرت، ئەم یارمەتییە ئێستاش بەردەوامە‌و كابینەی مەسرور بارزانی وەریدەگرێت. •    كۆی گشتی داهاتی مانگانەی كابینەی نێچیرڤان بارزانی لەسەرەتای قەیرانی دارایدا بەبێ وەرگرتنی بەشە بودجە لە بەغداد دەگەیشتە  (600 ملیار) دینار، بەڵام داهاتی ئێستای مانگانەی كابینەی مەسرور بارزانی بەبێ پارەكەی بەغداد نزیكەی (100 ملیار) دینارە، بەو بڕە پارەیەش كە لە بەغداد وەردەگیرێت بۆ ئەم مانگە ناگاتە (500 ملیار) دینار. •    لە كۆتایی كابینەكەی نێچیرڤان بارزانیدا كۆی گشتی داهاتی مانگانەی حكومەت گەیشتە زیاتر لە (ترلیۆنێك‌و 50 ملیار) دینار، داهاتی مانگانەی ناوخۆ لە (100 ملیار) دینارەوە گەیەندرایە زیاتر لە (300 ملیار) دینار، زیادبوونی داهاتەكانی كابینەی پێشوو دوای ئەو رێككەوتنە هات كە حكومەتی هەرێم پاش ریفراندۆم لەگەڵ حكومەتی حەیدەر عەبادی كردی، هەرێم لەچوارچێوەی ئەو رێككەوتنەدا بەبێ ئەوەی نەوت رادەستی بەغداد بكات، مانگانە بڕی (317 ملیار) دیناری لە بەغداد وەردەگرت، بەر لەوەی تەمەنی كابینەكەی كۆتایی بێت، نێچیرڤان بارزانی رێككەوتنێكی تری لەگەڵ بەغداد كرد، ئەمە رێككەوتن بوو لەگەڵ سەرۆك وەزیرانی نوێی ئەوكات (عادل عەبدولممەهدی)، لەم رێككەوتنەشدا حكومەتی هەرێم براوە بوو، بەبێ ئەوەی هەرێم نەوتەكەی رادەست بكات، مانگانە حكومەتی عەبدولمەهدی بڕی (453 ملیار) دیناری بۆ دەنارد، هەندێك لە دۆستەكانی ئەمە بۆ پەیوەندییە باشەكانی نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ بەرپرسانی عێراق دەگێڕنەوە، بەڵام ئێستا كابینەی مەسرور بارزانی ئامادەیە مانگانە بڕی (250 هەزار) بەرمیل نەوت‌و نیوەی داهاتی ناوخۆ رادەست بكات لەپێناو ئەوەی بەغداد هەمان ئەو بڕە پارەیەی پێبدات كە پێشتر نێچیرڤان بارزانی بەبێ رادەستكردنی نەوت‌و داهاتی ناوخۆ وەریدەگرت. ئەمانە بەراوردكارییەك بوون لەنێوان كابینەی پێشووی حكومەت‌و كابینەی ئێستا لەڕووی داهاتەوە، ئەمەی خوارەوە بەراوردكارییەكی لەنێوان خەرجی هەردوو كابینەدا لەسەردەمی قەیرانی دارایدا: •    كابینەی نێچیرڤان بارزانی لەسەرەتای قەیرانی دارایدا موچەی فەرمانبەرانی بەرێژەی جیاواز كەمكردەوە، ئەمەی ناونا "پاشەكەوتی موچە"، واتە پارەیەك كە بەقەرز لەلای حكومەت دەمێنێتەوە‌و دەبێت كاتێكی تر بۆ موچەخۆرانی بگەڕێنێتەوە، لەسەردەمی پاشەكەوتی موچەدا خەرجی مانگانەی حكومەت بۆ موچە لە (890 ملیار) دیناری مانگانەوە كەمكرایەوە بۆ (500 ملیار) دینار، كابینەی نێچیرڤان بارزانی لە چوار ساڵی قەیرانی دارایدا (8) موچەی فەرمانبەرانی نەدا، بەڵام كابینەی مەسرور بارزانی بە سێ مانگی قەیرانی دارایی (2) موچەی نەداوە. •    شەڕی "داعش" (كڕینی چەك، خۆراك‌و لۆجستی‌و شەهیدان‌و بریندارانی شەڕ) مانگانە نزیكەی (70 ملیار) دینار خەرجی خستبووە سەر شانی كابینەی نێچیرڤان بارزانی، بەڵام قەیرانی "كۆرۆنا" لە سێ مانگی رابردوودا بە تێكڕا نزیكەی (20 ملیار) دینار خەرجی خستوەتەسەر شانی كابینەی مەسرور بارزانی، واتە مانگانە مەسرور بارزانیی بە نزیكەیی (7 ملیار) دینار بۆ روبەڕبوونەوەی كۆرۆنا خەرج كردووە‌و بەشێكی ئەم پارەیەش لەلایەن بەغدادەوە دابین كراوە. •    خەرجی مانگانەی كەمپی ئاوارەكان لەڕووی سكیوریتی‌و خزمەتگوزاری‌و تەندروستییەوە لەسەردەمی كابینەی نێچیرڤان بارزانیدا مانگانە دەگەیشتە نزیكەی (10 ملیار) دینار، كابینەی مەسرور بارزانی ئەم خەرجییەی لەسەر نەماوە. •    خەرجی وەزارەتەكان لەسەردەمی قەیرانی دارایی كابینەی نێچیرڤان بارزانیدا مانگانە (120 ملیار) دینار بوو، بەڵام كابینەی مەسرور بارزانی لە سێ مانگ قەیرانی دارایدا خەرجی وەزارەتەكانی بۆ (50 ملیار) دینار كەمكردوەتەوە‌و هێشتا داهاتەكانیشی بەشی موچە ناكات. ئیدارەدانی قەیران كابینەی نێچیرڤان بارزانی كابینەی بنكە فراوان بوو پێنج حزب (پارتی+ یەكێتی+ گۆڕان+ كۆمەڵ+ یەكگرتوو) بەشداربوون تێیدا، كابینەی مەسرور بارزانی ترۆیكایە، واتە سێقۆڵییە لەنێوان (پارتی+ یەكێتی+ گۆڕان). كابینە بنكە فراوانەكەی نێچیرڤان بارزانی كاتێك توشی قەیرانی دارایی بوو، هاوكات دوچاری قەیرانێكی سیاسی گەورەش بوو كە لە مێژووی هەرێمی كوردستاندا كەم وێنە بوو، كە ئەویش قەیرانی سەرۆكایەتی هەرێم‌و درێژكردنەوەی ماوەی سەرۆكایەتی مەسعود بارزانی بوو، ئەم قەیرانە بووە هۆی دەركردنی بزوتنەوەی گۆڕان لە حكومەت، سەرباری فشارە زۆرەكانی قەیرانە سیاسییەكە لەوكاتەدا، نێچیرڤان بارزانی لەبڕیارەكانی تایبەت بە ئیدارەدانی قەیرانی دارایدا، حكومەتەكەی بەدورگرت لە فشارە سیاسییەكانی كێشەی سەرۆكایەتی هەرێم، كابینەی مەسرور بارزانی سەرباری ئەوەی بەبەراود بە كابینەی پێشوو لەڕووی پێكهاتەی لایەنە بەشدارەكانییەوە بچوكترە، بەڵام لە ئیدارەدانی قەیرانی دارایدا لەژێر كاریگەری ناكۆكییە سیاسییەكاندایە‌و خۆی بووە بەبەشێك لەسەرچاوەی ناكۆكییە سیاسییەكان بەتایبەت لەگەڵ هەندێك لە سەركردەكانی یەكێتی. سێكوچكەی ئیدارەی قەیرانی دارایی لەسەردەمی كابینەی پێشوودا بریتی بوو لە هەریەكە لە نێچیرڤان بارزانی سەرۆك وەزیران‌و قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆك وەزیران‌و رێباز حەملان وەزیری دارایی، بەڵام لەپاڵ ئەمەدا ئەنجومەنی نەوت‌و غاز‌و ئەنجومەنی ئابوری كارابوون، خەڵكی پسپۆڕو نوێنەرانی پەرلەمان بەشدارییان لە دەركردنی بڕیارەكاندا دەكرد، نێچیرڤان بارزانی كابینەی پێشوو زیاتر لە (6) جار چووە بەردەم پەرلەمان، رێباز حەملان وەزیری دارایی كە ئەوكات سەربە بزوتنەوەی گۆڕان بوو لەگەڵ قوباد تاڵەبانیدا چەندین جار بۆ گفتوگۆ لەبارەی قەیرانەكە چونە ناو پەرلەمانەوە، سەرباری ئەمە نێچیرڤان بارزانی هەفتانە كۆنگرەی رۆژنامەوانیی دەكرد‌و لەبارەی بڕیارەكانی تایبەت بە روبەڕووبونەوەی قەیرانی دارایی قسەی بۆ رایگشتی دەكرد، بەڵام مەسرور بارزانی لەماوەی سێ مانگی قەیرانی داراییدا تەنیا یەكجار لە ڤیدیۆیەكی تۆماركراودا لەبارەی قەیرانەكە‌و هەنگاوەكانی روبەڕووبونەوەی قسەی بۆ رایگشتی كردووە، وتەبێژی حكومەت‌و سكرتێری رۆژنامەوانی مەسرور بارزانی زۆر بەكەمی وەڵامی رۆژنامەنوسان دەدەنەوە‌و ناوەڕۆكی وەڵامەكانیشیان زیاتر كاردانەوەیە، تیمی سەرۆكی حكومەت راگەیەندراوە رۆژنامەوانییەكانی حكومەت پێش هەموو میدیاكان بۆ دەزگاكانی راگەیاندنی پارتی دەنێرن‌و هەر لەو میدیایانەشەوە هێرش دەكەنەسەر هەموو ئەوانەی رەخنە لە حكومەت دەگرن، هێشتا مەسرور بارزانی دوای نزیكەی ساڵێك كاركردنی لە سەرۆكایەتی حكومەت بەرگە ئەمنییەكەی فڕێ نەداوە‌و تیمەكەشی بەهەمان زمان مامەڵە لەگەڵ ئەو رەخنانەدا دەكەن كە لە حكومەت دەگیرێت. لەسەردەمی دواین كابینەی نێچیرڤان بارزانیدا، بەهۆی كێشەی سەرۆكایەتی هەرێمەوە، بەبڕیاری سەركردایەتی پارتی پەرلەمانی كوردستان بۆ ماوەی دوو ساڵ لەكارخرا، لە كابینەی مەسرور بارزانیدا پەرلەمان وەكو دامەزراوە كارایە، بەڵام لەبری ئەوەی پەرلەمان لێپرسینەوە لە حكومەت بكات، حكومەت لێپرسینەوە لە پەرلەمانتاران‌و دامەزراوەی پەرلەمان دەكات، لەبارەی قەیرانی دارایی‌و چۆنیەتی روبەڕووبونەوەی تائێستا هیچ گفتوگۆیەكی فەرمی لەنێوان حكومەت‌و پەرلەماندا نییە.     هەنگاوی چاكسازی مەسرور بارزانی كە وەكو سەرۆكی كابینەی نۆیەم دەستبەكاربوو، دروشمی چاكسازی‌و روبەڕبوونەوەی گەندەڵی بەرزكردەوە، تەمەنی كابینەكەی لە ساڵێك نزیكدەبێتەوە لەو ماوەیەدا تەنیا یەك هەنگاوی جددی بە ئاڕاستەی چاكسازی هەڵگرتووە كە پەسەندكردنی یاسای چاكسازی بوو لە پەرلەمانی كوردستان، ئەم یاسایەش بە میراتی لە كابینەی نێچیرڤان بارزانییەوە بۆی ماوەتەوە‌و بە كورتهێنانێكی زۆرەوە دەخرێتە بواری جێبەجێكردن، چونكە بەپێی بەدواداچونەكانی (درەو)، پرۆژەیاساكە لە كابینەی پێشوودا ئەگەر بخرایەتە بواری جێبەجێكردن، مانگانە بڕی (120 بۆ 150) ملیار دیناری بۆ داهاتی حكومەت دەگەڕاندەوە، بەڵام ئەوەی ئێستا لە پەرلەمان پەسەندكراوە‌و حكومەت دەیەوێت لەمانگی داهاتووەوە بیخاتە بواری جێبەجێكردن تەنیا بڕی (20 بۆ 30) ملیار دینار بۆ حكومەت دەگەڕێنێتەوە، ئەمە ئەگەر بەتەواوەتی هەموو ماددە‌و بڕگەكانیشی بخرێتە بواری جێبەجێكردنەوە. سەرباری یاسای چاكسازی، مەسرور بارزانی ژمارەیەك بڕیاری دەكردووە تایبەت بە رێكخستنەوەی كاروبارەكان لە خاڵە گومرگییەكان‌و باج‌و رێكخستنەوەی خەرجییەكان، نەچوەنەتە بواری جێبەجێكردنەوە. دوای نزیكەی ساڵێك لە دەستبەكاربوونی مەسرور بارزانی تائێستا هیچ كەسێك لەسەر دۆسیەی گەندەڵی روبەڕووی دادگا نەكراوەتەوە، بەڵام چەندین چالاكوانی مەدەنی‌و خۆپیشاندەر زیندانی كراون، ئەمە وەكو پێشینەیەكی خراپی بواری مافەكانی مرۆڤ بۆ كابینەی مەسرور بارزانی لێكدەدرێتەوە. لەناو ئەنجومەنی وەزیرانیشدا، مەسرور بارزانی بەشێوەیەكی توند مامەڵە لەگەڵ وەزیرەكانیدا دەكات، بەپێچەوانەی نێچیرڤان بارزانییەوە كە وەزیرەكانی لە بەڕێوەبردنی وەزارەتەكانیاندا دەستكراوە كردبوو. مەسرور بارزانی لەبری هەنگاونان بە ئاڕاستەی چاكسازی، لەیەكەم دەركەوتنیدا لە زەمەنی قەیرانی دارایی، بەرپرسیارێتی دۆخی خراپی ئێستای حكومەتی خستە ئەستۆی نێچیرڤان بارزانی‌و كابینەی پێشوو، باسی لەوەكرد حكومەت (27 ملیار) دۆلار قەرزارە، ئەمە لەكاتێكدایە بەرپرسانی كابینەی پێشووی حكومەت دەڵێن ئەوان كە حكومەتیان رادەستی مەسرور بارزانی كردووە، هەرێم (22 ملیار) دۆلار قەرزاربووە، كە بەشی زۆری ئەو قەرزەش پارەی پاشەكەوتكراوی موچەی فەرمانبەران‌و كۆمپانیاكانی بواری نەوت‌و كارەبا بووە‌و بەشێكی ئەو قەرزانە هەر لەسەردەمی كابینەی پێشوودا گەڕێندراونەتەوە، دۆسیەی ئەم قەرزانە ئێستا لەبەردەم چاودێری دارایدایە‌و بڕیارە رادەستی پەرلەمان بكرێت. دۆسیەی نەوت كە بەردەوام گومانی ناشەفافبوونی لەسەر بووە، لە كابینەی مەسرور بارزانیدا هیچ چاكسازییەكی نوێی تێدا نەكراوە، مەسرور بارزانی دوای نزیكەی ساڵێك هێشتا پۆستی وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی پڕنەكردوەتەوە، پەرلەمان لە پرسی نەوتدا نازانێت لەگەڵ كێدا مامەڵە بكات، مەسرور بارزانی لەگەڵ دەستبەكاربوونیدا لە پۆستی سەرۆكی حكومەت هەموو كەسە نزیكەكانی نێچیرڤان بارزانی لە حكومەت دورخستەوە، تەنیا ئاشتی هەورامی وەزیری سامانە سروشتییەكانی هێشتەوە، ئێستا ئاشتی هەورامی یاریدەدەری سەرۆك وەزیرانە بۆ كاروباری وزە، بەڵام سەرۆك وەزیران متمانەی پێی نییە. دەستكاری موچە‌و دوو ئەزمونی جیاواز نێچیرڤان بارزانی‌و تیمەكەی كاتێك حكومەتیان رادەستی مەسرور بارزانی كرد، بڕیاری پاشەكەوتی موچەیان هەڵوەشاندەوە‌و مانگانە (30) رۆژجارێك موچە دابەشدەكرا بەبێ پاشەكەوت، واتە قەیرانی دابەشكردنی موچە لە كۆتایی تەمەنی كابینەی نێچیرڤان بارزانیدا كۆتایی هات. سەرباری ئەمە، ئەوكاتەی نێچیرڤان بارزانی حكومەتی رادەستی مەسرور بارزانی كردووە، كۆی گشتی داهاتی حكومەت مانگانە (ترلیۆنێك‌و 50 ملیار) دینار بووە، هەرێمی كوردستان بەبێ رادەستكردنی نەوت مانگانە (453 ملیار) دیناری وەردەگرت، پرۆژەكانی وەبەرهێنان كەوتنەوە كار، بەشێك لە قەرزی كۆمپانیا‌و بەڵێندەران گەڕێندرانەوە. نێچیرڤان بارزانی‌و تیمەكەی كە دوچاری قەیرانی دارایی بوون، لەبەردەم رایگشتیدا سیستمی پاشەكەوتی موچەیان راگەیاند‌و بەرگەی كاردانەوەو توڕەیی شەقامیان گرت، مەسرور بارزانی بەهۆی ئەوەی نایەوێت بە شوێن پێی كابینەی پێشوودا بڕوات، لە پشتەوە گفتوگۆ لەبارەی دەستكاری موچەی فەرمانبەران دەكات لەحاڵێكدا بە (60 رۆژ جارێك) موچە دابەش دەكات، بەڵام نایەوێت بەشێوەیەكی شەفاف لەبەردەم رایگشتیدا بڕیاری دەستكاری موچە رابگەیەنێت، ئەم خۆپارێزییە لە خستنەڕووی دۆخی حكومەت بەشێوەیەكی شەفاف، لەبری هێوركردنەوە، خەڵكی توڕەتر كردووە‌و متمانەشی بە كابینەكە لاوازكردووە.  

 راپۆرت: فازڵ حەمەرەفعەت - محەمەد رەئوف لە كۆبونەوەی داهاتوی ئەنجومەنی وەزیراندا، سێ لایەنە پێكهێنەرەكەی حكومەت (پارتی، یەكێتی، گۆڕان) بڕیاری خۆیان لەبارەی پرسی دەستكاریكردنی موچەی موچەخۆران رادەگەیەنن، لە هەموو حاڵەكاندا بۆ پرسی موچە، حكومەت لەبەردەم سێ سیناریۆدایە، دەستكاریكردنی موچە، قەرزكردن یاخود دابەشكردنی موچە 60 بۆ 70 رۆژ جارێك، بڕیاربوو چوارشەممە كۆبونەوەی ئەنجومەنی وەزیران بەڕێوە بچێت بەڵام كۆبونەوەی تایبەت بە موچە دواخراوەو كۆبونەوەی تایبەت بە روبەرووبونەوەی كۆرۆنا دەكرێت  كۆبونەوە بۆ موچە    لە كۆبونەوەی داهاتوی ئەنجومەنی وەزیراندا تەوەرێكی سەرەكی كۆبونەوەكە قسەكردن و بڕیاردانە لەبارەی موچەی مانگی (شوباتی 2020)و كۆی موچەی موچەخۆران.  ئێستا كە رۆژمێر لە مانگی (6)دایە، حكومەتی هەرێم تاوتوێی چونیەتی دابەشكردنی موچەی مانگی (2) دەكات، واتا لە 2020دا كابینەكەی مەسرور بارزانی لە كۆی (6) مانگ تائێستا (4) مانگ موچەی دابەشكردووە. حكومەتی بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و كەمبونەوەی داهاتەكانی ناوخۆ لەئەنجامی رێوشوێنەكانی خۆپارێزی لە كۆرۆنا، دووچاری قەیرانی دارایی بووە، مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت و وەزیرەكانی تاوتوێی دۆزینەوەی رێگە چارەیەك دەكەن بۆ ئەو دۆخە داراییە سەختەی كە روبەرووی خەزێنەی هەرێم بوەتەوە، سەرباری ئەمە بڕیار دەدرێت لەسەر دابەشكردنی موچەی مانگی شوبات و شێوازی دابەشكردنەكەی. كۆبونەوەی سبەینێ و بڕیاری موچە كۆبونەوەی  داهاتوی ئەنجومەنی وەزیران  لەڕووی ناوەڕۆك و تەوەری گفتوگۆوە، درێژكراوەی كۆبونەوەی چوارشەممەی رابردووە، كۆبونەوەی رابردوو چەند پێشنیازێك بۆ دەستكاریكردنی موچەی موچەخۆران و رێكخستنەوەی بە گوێرەی ئەو داهاتانەی كە دێنە بەردەست حكومەت خرایەڕوو، بەڵام بەهۆی نەبوونی كۆدەنگی لەناو ئەنجومەنی وەزیران، هیچ یەكێك لە پێشنیازەكان نەكرا بە بڕیار، چارەنووسی بڕیارەكە بەجێهێڵدرا بۆ ئەوەی هەریەكێك لە لایەنە بەشدارەكانی حكومەت (پارتی، یەكێتی، گۆڕان) بۆچونی حزبەكانیان لەبارەی پێشنیازەكانی بڕینی موچەی موچەخۆران وەرگرن.  بەپێی زانیارییەكانی (درەو) كە پێشتر لە راپۆرتێكدا بڵاویكردەوەو كاردانەوەی مەسرور بارزانی سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستانی بەدوای خۆیدا هێنا، لە كۆبونەوەی چوارشەمەی رابردووی حكومەتدا پێشنیازێك لەلایەن سەرۆكی حكومەتەوە خراوەتەڕوو سەبارەت بە كەمكردنەوەی موچەی موچەخۆرانی هەرێمی كوردستان.  مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت نایەوێت بەتەنیا بەرپرسارێتی بڕینی موچەی موچەخۆرانی هەرێم لەئەستۆبگرێت، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە هەر بڕیارێك لەوبارەیەوە بدرێت، دەبێت هەرسێ لایەنی پێكهێنەری حكومەت (پارتی، یەكێتی، گۆڕان) بەرپرسیارێتیەكەی لەئەستۆ بگرن و بەرگری لێبكەن.  ئەمە وای كرد وەزیرەكانی یەكێتی و گۆڕان بۆ وەرگرتنی رای حزبەكانیان لەبارەی دەستكاریكردنی موچەی موچەخۆران بگەڕێنەوە بۆ لای حزبەكانیان. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، لە رۆژی چوارشەممەی رابردووەوە گفتوگۆی چڕ لەناو بزوتنەوەی گۆڕاندا لەسەر ئەم بابەتە دروست بووە، بزوتنەوەی گۆڕان لەژێر ناونیشانی چاكسازیكردن و هەندێك جارێش بەڵێنی گەڕانەوەی موچە پاشەكەوتكراوەكانی كابینەی پێشوو، بەشداری لە كابینەكەی مەسرور بارزانیدا كردووە، وەكو خۆكوژی سیاسی تەماشای بەشداریكردن لە بڕیاری بڕینی موچەی موچەخۆران دەكات لەبەردەم رایگشتی‌و شەقامدا، بەڵام لەلایەكی تریشەوە لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی نوێی شەراكەتدایە لەگەڵ پارتی كە یەكەم تاقیكردنەوەی دوای كۆچی دوای نەوشیروان مستەفایەو رەنگە ئەندازیارانی ئەو رێككەوتنە نەیانەوێت لەسەر بڕیارێكی حكومەت هاوشێوەی كابینەی پێشوو كۆتایی بە پەیوەندییەكانیان لەگەڵ پارتی بهێنن. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، چەند رۆژی رابردوو بزوتنەوەی گۆڕان لەگەڵ تیمی خۆی لە حكومەت كۆبووەتەوەو ئاگاداری كردوون لەوەی بزوتنەوەكە لەگەڵ هیچ جۆرە دەستكاریكردنێكی موچەی موچەخۆراندا نیەو دەبێت لە حكومەت پێشنیازی ئەوە بكەن لە بری دەستبردن بۆ موچەی خەڵك، پەنا بۆ رێككەوتن لەگەڵ بەغداد و جێبەجێكردنی یاسای چاكسازی ببرێت.  كێشەی ئەم هەڵوێستەی بزوتنەوەی گۆڕان لەوەدایە، مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت تەنانەت بەرێككەوتن لەگەڵ بەغداد و جێبەجێكردنی تەواوی یاسای چاكسازیش، هێشتا داهاتەكانی بەردەستی بەتەنیا بەشی داببینكردنی موچەی موچەخۆران ناكات، نەك جێبەجێكردنی پرۆژەی خزمەتگوزاری یاخود خەرجی وەزارەتەكان، ئایا بزوتنەوەی گۆڕان كە خۆی پۆستی وەزارەتی دارایی حكومەتی لەبەردەستدایە، ئاگاداری سەرچاوەی تری حكومەتی هەیە كە تائێستا نەگەڕێندراوەتەوە ناو خەزێنەی گشتی؟ ئەگەر هیچ داهاتێكی تر لەبەردەستدا نییە بڕیارەكەی گۆڕان بۆ رەتكردنەوەی دەستكاریكردنی موچە لەكوێوە سەرچاوەی گرتووە ؟ قوباد تاڵەبانی مێژوو دوبارەدەكاتەوە ؟  لە كۆبونەوەی چوارشەممەی رابردووی حكومەتدا، قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆك وەزیران وەكو سەرۆكی تیمی یەكێتی، یەكێك لەو كەسانەبوو كە داوایكرد بڕیاری دەستكاریكردنی موچە دوابخرێت، بۆ ئەوەی بۆچونی حزبەكەیان لەبارەی ئەو بڕیارە هەستیارەوە وەربگرن.  ئەمە لە كاتێكدا بوو، هەر ئەوكات قوباد تاڵەبانی بۆچوونی سەركردایەتی و هاوسەرۆكەكانی یەكێتی لەوبارەیەوە وەرگرتبوو، بۆچونەكەش ئەوەیە یەكێتی بەهیچ جۆرێك پشتیوانی لەدەستكاریكردنی موچە ناكات. قوباد تاڵەبانی لە كابینەی پێشووی حكومەت بە هەمان شێوەی ئێستا جێگری سەرۆك وەزیران بوو، ئەوكات ئەو یەكێك لە ئەندازیارانی بڕیاری كەمكردنەوەی موچەی موچەخۆران بوو بۆ چارەك و نیوە موچە لەژێر ناوی "پاشەكەوت"دا، هەرخۆیشی هەواڵە قورسەكەی لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا بۆ خەڵكی كوردستان خوێندەوە، ئایا قوباد تاڵەبانی جارێكی تر بڕیاری كەمكردنەوەی موچەی فەرمانبەران دەخوێنێتەوە‌و مێژوو دوبارەدەكاتەوە ؟  سبەینێ رۆژی یەكلاكەرەوەیە، تیمی بزوتنەوەی گۆڕان و یەكێتی، لەبەردەم سەرۆك وەزیران و تیمی پارتیدا بۆچونی فەرمی حزبەكانیان لەبارەی بڕیاری دەستكاری كردنی موچە رادەیەگەیەنن، رەنگە كۆبونەوەی سبەینێ دۆخی لایەنەكانی حكومەت بباتە قۆناغێكی نوێوە، بەتایبەت ئەگەر تیمی یەكێتی و گۆڕان دژی دەستكاریكردنی موچە بن و لەبەرامبەریشدا هیچ پێنشیازێكی بەدیلیان بۆ سەرۆكی حكومەت نەبێت بۆ دەرباز بوون لە قەیرانی دارایی، لەحاڵێكدا خۆیان ئاگادارن ئەو داهاتانەی ئێستا لەبەردەستی وەزارەتی داراییدایە بەشی موچە ناكات. سیناریۆكانی قەیرانی ئەمجارە ئێستا ئەو داهاتانەی كە بۆ ئەم مانگە لەبەردەستی حكومەتی هەرێمدایە، بۆ موچەی مانگی شوبات، بەم شێوەیەیە: •    بەغداد بڕی (400 ملیار) دیناری خستوەتەسەر حسابی حكومەتی هەرێم لە بانك، ئەم پارەیە بەر لە هەرشتێك بڕی (12 ملیار) دیناری لێدەركراوە بۆ دانەوەی ئەو قەرزانەی كە پێشتر حكومەتی هەرێم لە بانكە ئەهلییەكانی كردووە، واتە پارەكە (388 ملیار) دیناری ماوەتەوە، سەرباری ئەمە حكومەتی هەرێم بۆ موچەی مانگی رابردوو بڕی (138 ملیار) دیناری لەسەرمایەداران قەرزكرد‌، بەپێی زانیارییەكانی (درەو) حكومەت لەو پارەی بەغدادوە بۆی هاتووە، (138 ملیار) دینارەكەی  قەرزەی سەرمایەداران داوەتەوە، واتا ئێستا لەكۆی (400 ملیار) دینارەكەی بەغداد تەنیا (250ملیار) دیناری ماوەتەوە.  •    یارمەتییەكەی هاوپەیمانان بۆ هەرێم: 21 ملیار دینارە •    داهاتی نەوت: بەوتەی سەرۆكی حكومەت بۆ ئەم مانگە (30) ملیۆن دۆلارە •    داهاتی ناوخۆ: 60 ملیۆن دۆلار  واتا كۆی ئەو داهاتەی تا ئێستا لەبەردەستی حكومەتدایە (375 ملیار) دینارە، بەبێ دەستكاریكردنی موچە، حكومەت پێویستی بە (894 ملیار) دینار هەیە بۆ خەرجی موچە، ئەمە بەبێ خەرجیەكانی تر، واتا ئەو داهاتەی ئێستا لەبەردەستدایە تەنیا بۆ موچە (519 ملیار) دینار كورتهێنانی هەیە. بەڵام سەرباری ئەمانە (درەو) زانیاری هەیە مانگی رابردوو مەسرور بارزانی جگە لە قەرزكردن لەسەرمایەداران و وەرگرتنی پارەی پێشوەختی فرۆشی نەوت، هەر مانگی رابردوو هەندێك پارەی تری لە دەرەوەی وڵات قەرزكردووە كە بڕەكەی دەگاتە (300 ملیۆن) دۆلار. هەموو ئاماژەكان نیشانی دەدەن بزوتنەوەی گۆڕان و یەكێتی وەكو دوو پێكهاتەی ناو حكومەتەكە رەزامەندی بدەن یاخود نا، حكومەتی هەرێم لەبەردەم سێ سیناریۆدایە: سیناریۆی یەكەم: دەستكاری كردنی موچەی موچەخۆران و كەمكردنەوەی بەرێژەیەك كە لەگەڵ ئەو داهاتەدا بگونجێت كە دوای رێككەوتنی نێوان هەرێم و بەغداد دەست حكومەت دەكەوێت و بەپێی زانیارییەكانی (درەو) داهاتەكە مانگانە بڕەكەی نزیكەی (500 ملیار) دینار دەبێت، لەم حاڵەشدا هێشتا بەبێ دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران حكومەت كورتهێنانی دەبێت لە دابینكردنی خەرجی موچەدا. سیناریۆی دووەم: حكومەتی هەرێم لەدوای رێككەوتن لەگەڵ بەغداد دەستكاری موچەی فەرمانبەران نەكات و بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی خەرجی موچە پەنا بۆ وەرگرتنی قەرزی ناوخۆیی و دەرەكی ببات جێبەجێبونی ئەم سیناریۆیە تا رادەیەك ئەستەمە بەتایبەت لە كاتێكدا مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت نیگەرانە لەو قەرزە زۆرانەی كە لە كابینەی پێشوەوە بۆی بەجێماوەو بڕەكەی بە (27 ملیار) دۆلار خەمڵاندووە.  سیناریۆی سێیەم: ئەمە سیناریۆی رێبەر ئەحمەد وەزیری ناوخۆی هەرێمی كوردستانە بۆ روبەروبونەوەی قەیرانەكە، بەڵام بیرۆكەیەكی نوێ نیەو پێشتریش چەند جارێك باسكراوە، كورتەی پێشنیازەكەی رێبەر ئەحمەد كە لە كۆبونەوەی رابردوودا كەمێك سەرۆك وەزیرانیشی توڕەكرد ئەوەیە، حكومەت لەبری دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران دابەشكردنی موچە لە (30) رۆژەوە بۆ (60 تا 70) رۆژ درێژبكاتەوە، لەم رێگەیەوە حكومەت ئەتوانێت داهاتەكانی زیاتر لە دوو مانگی كۆبكاتەوەو موچەی مانگێكی پێ دابین بكات، تا ئەو كاتەی قەیرانەكە تێدەپەرێت. ئەم سیناریۆیە خۆی ئێستا لە حاڵی جێبەجێبووندایەو موچە بە (60) رۆژ جارێك دابەشدەكرێت، بۆیە ئەگەری هەیە حكومەت بە درێژەدان بەم سیناریۆیە كۆتایی مشتومڕەكانی دەستكاری كردنی موچە بهێنێت، بەڵام بڕگەكانی یاسای چاكسازی بخاتە بواری جێبەجێكردنەوەو لە رێگەیەوە بڕێك لە خەرجی موچە كەمتر بكاتەوە، بەدیاریكراویش دەستبردن بۆ بڕینی هەندێك لە درەماڵەی موچەخۆران، دەرماڵەكان بە كۆی گشتی رێژەی (56%)ی كۆی خەرجی موچە پێكدەهێنن، هەر جۆرە دەستكاریكردنێكی دەرماڵەكان قورسایی خەرجی موچە لەسەر شانی حكومەت كەمتر دەكاتەوەو كاریگەریشی لەسەر كەمكردنەوەی رێژەی خەرجی موچە كەمتر دەكاتەوە.  

راپۆرت: فازل حەمەڕەفعەت -  محەمەد رەئوف چارەنوسی (8) هەزار مامۆستا‌و فەرمانبەری خوێندنی كوردی لە كەركوك‌و ناوچە جێناكۆكەكان لەنێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان‌و بەغدادا بە هەڵواسراوی ماوەتەوە، مامۆستایانی خوێندنی كوردی دەیانەوێت راژەكانیان لە وەزارەتی پەروەردەی هەرێمەوە بخەنەسەر وەزارەتی پەروەردەی عێراق، حكومەتی هەرێم رازی نییە بەمە، حكومەتی عێراقیش مەرجی هەیە، لەم نێوەندەدا ئەوان بەنائومێدییەوە تەماشای دواكەوتن‌و پێنەدانی موچەكانیان دەكەن لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە، دەیانەوێت دوای تەواوبونی رێوشوێنەكانی كۆرۆنا بچنە هەولێر‌و لای مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتدا شكایەت لە دۆخی ژیانی خۆیان بكەن. خوێندنی كوردی لەناوچە جێناكۆكەكان قەیرانی دارایی یەك لەدوای یەكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بڕستی لە مامۆستایانی خوێندنی كوردی كەركوك‌و ناوچە جێناكۆكان بڕیوە. بێ موچەیی وایكردووە، ئێستا مامۆستایانی خوێندنی كوردی لەو ناوچانە بە ئاشكرا داوا دەكەن راژەیان لەسەر حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە بگوازرێتەوە بۆسەر حكومەتی عێراق. بەپێی ئەو داتایانەی كە لەبەردەستی (درەو)دان، لەناوچە جێناكۆكەكان خوێندنی كوردی زیاتر لە (113 هەزار) قوتابی‌و (8 هەزار) مامۆستاو فەرمانبەری هەیە. پارێزگای كەركوك پشكی شێری خوێندنی كوردی ناوچە جێناكۆكەكانی بەركەوتووە، داتای ژمارەكان لە خوێندنی كوردی كەركوك بەمشێوەیەیە: •    ژمارەی فەرمانبەر: هەزارو 100 •    ژمارەی مامۆستای سەرەتایی: 3 هەزارو 200 •    ژمارەی مامۆستای دواناوەندیی: 2 هەزارو 700 مامۆستایانی خوێندنی كوردی لەناوچە جێناكۆكەكان دۆخیان لە مامۆستایانی هەرێمی كوردستان خراپترە، ئەمان سەرباری ئەوەی موچەیان هاوشێوەی موچەی مامۆستایان لە هەرێم دوادەكەوێت، هەست بە نادادپەروەرییەكی تر دەكەن كە ئازاریی دەرونییان دەدات، ئەویش ئەوەیە مانگانە هاوتاكانی خویان كە راژەیان سەربە حكومەتی عێراقە دەبینن لەناو خوێندنگەكانیان موچە وەردەگرن، بەڵام ئەمان موچەكانیان بۆ رەوانە ناكرێت. سەرباری ئەمە، هەندێك ئیمتیازاتی تر هەیە كە مامۆستا هاوتاكانیان كە سەربە عێراقی وەریدەگرن، بەڵام ئەمان لێی بێ بەشن، یەكێك لە ئیمتیازاتەكان ئەوەیە مامۆستایانی سەربە وەزارەتی پەروەردەی عێراق بە كارتی بانكیی موچەكانیان وەردەگرن، ئەم كارتە دەرفەتی وەرگرتنی هەندێك جۆر قەرزی وەكو قەرزی خانوبەرەی پێداون، بەڵام مامۆستایانی خوێندنی كوردی لەم دەرفەتانە بێبەشن. ئێستا مامۆستاو فەرمانبەرانی خوێندنی كوردی لە ناوچە جێناكۆكەكان هاوشێوەی مامۆستاو فەرمانبەرانی هەرێم موچەی (4) مانگی ساڵی 2020 یان وەرنەگرتووە، پاشەكەوتی موچەی ساڵانی پێشووش ئەوانی گرتوەتەوە. "بمانخەنەسەر بەغداد" دواكەوتنی بەردەوامی موچەكانیان لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە، مامۆستایانی خوێندنی كوردی كەركوك‌و ناوچە جێناكۆكەكانی والێكردووە بە ئاشكرا داوای ئەوە بكەن راژەكانیان بخرێتە سەر بەغداد. لە نوێترین هەنگاودا نوێنەرانی مامۆستایانی خوێندنی كوردی نوسراوێكیان بڵاوكردوەتەوە، كۆپییەكی ئەو نوسراوە دەست (درەو) كەوتووە، تێیدا دەڵێن:" داوا دەكەین راژەمان لە وەزارەتی پەروەردەی هەرێمی كوردستانەوە بگوازرێتەوە بۆسەر وەزارەتی پەروەردەی فیدراڵی لە بەغداد، ئەمە مافێكی رەوای خۆمانە، چونكە تێكڕای میلاكەكانی خوێندنی كوردی دانیشتووی كەركوكن‌و خوێندنگەكانیش دەكەونە ناو سنوری پارێزگای كەركوكەوە". مامۆستا رەئوف سەعدوڵا بەرپرسی پێشووی خوێندنی كوردی لە كەركوك لە لێدوانێكدا بۆ (درەو) وتی: بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان لە عێراق لە بنەڕەتەوە لەسەر ژمارەی فۆڕمی خۆراك دانراوە (ژمارەی دانیشتوان)، مامۆستایانی خوێندنی كوردی لە كەركوك كەسیان فۆڕمی خۆراكیان لەسەر هەرێمی كوردستان نییە، بەڵكو لەسەر پارێزگای كەركوكە، بۆیە دەبێت لە كەركوك موچەكانمان وەرگرین". مامۆستا رەئوف دەڵێ:" ئەگەر بیانوی حكومەتی عێراق بۆ بڕینی موچەی هەرێمی كوردستان ئەوەبێت كە هەرێم نەوتی رادەست نەكردووە، خۆ ئێمە لە كەركوك لەدوای 16ی ئۆكتۆبەرەوە حكومەتی عێراق حوكممان دەكات‌و نەوتەكەش دەبات". ئەمە جاری یەكەم نییە مامۆستایانی خوێندنی كوردی لە كەركوك دژی دواكەوتن‌و پێنەدانی موچەكانیان لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە ناڕەزایەتی دەردەبڕن، هەر ئەمساڵ‌و لە رۆژی 17ی ئایاردا مامۆستایان‌و فەرمانبەرانی خوێندنی كوردی لە كەركوك لە باخچەی "قەڵا" گردبونەوەیەكیان رێكخست. ئەوكات‌و لەو گردبونەوەیەدا مامۆستایان بۆ چارەسەركردنی قەیرانی دواكەوتن‌و پێنەدانی موچەكانیان لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە دوو پێشنیازیان خستەڕوو: پێشنیازی یەكەم: ئەو بڕە بودجەیەی بۆ موچەی مانگانەی مامۆستایانی خوێندنی كوردییە، مانگانە لە بەغداد لە بەشە بودجەی هەرێم ببڕدرێت‌و راستەوخۆ رەوانەی كەركوك بكرێت. پێشنیازی دووەم: لە داهاتی پترۆدۆلار بڕە پارەیەك بۆ خوێندنی كوردی تەرخانبكرێت. خوێندنی كوردی لە قەیراندایە تاوەكو ساڵی 2003‌و بەر لە روخانی رژێمی سەددام حسێن، شتێك بەناوی خوێندن بە زمانی دایك لە كەركوك بوونی نەبوو، خوێندنی كوردی لە ساڵی 2003و دوای روخانی رژێمی بەعس لە كەركوك‌و ناوچە جێناكۆكەكانی تر دەستیپێكردووە، لەوكاتەوە خوێندنی كوردی دروستكراوە‌و هەرێمی كوردستان ئەم خوێندنەی وابەستە كردووە بەخۆیەوە. ئێستا بەپێی دەستوری عێراق هەر چوار پێكهاتەكەی كەركوك (كورد، عەرەب، توركمان‌و كلدوئاشوری) بەزمانی خۆیان دەخوێنن‌و لە پەروەردە یەكەی تایبەت بەخۆیان هەیە. قەیرانی بەردەوامی موچە‌و پشتگوێخستنی خوێندنی كوردی ناوچە جێناكۆكەكان لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی حكومەتی هەرێمەوە، تەنیا مامۆستا‌و فەرمانبەرانی خوێندنی كوردی ئەو ناوچانەیان بێزار نەكردووە، بەڵكو بەشێكی زۆر لە دانیشتوانی كوردی ئەو ناوچانەش متمانەیان بە خوێندنگە كوردییەكان نەماوە. بەپێی راپۆرتی سایتی (كەركوك ناو) كە سایتێكی سەربەخۆیە‌و بەتایبەتی لە سنوری پارێزگای كەركوك پەخشی هەواڵ‌و زانیاری دەكات، بۆ خوێندنی ساڵی 2019-2020 ژمارەیەكی زۆر لە خێزانە كوردەكانی دانیشتووی سنوری پارێزگای كەركوك، منداڵەكانیان لە خوێندنگە عەرەبییەكان تۆماركردووە، هۆكاری ئەمە لەلایەك بۆ ئەوە گەڕاوەتەوە كە خەڵكی كورد متمانەیان بە خوێندنی كوردی نەماوە بەهۆی ئەوەی حكومەتی هەرێم گرنگی پێنادات، لەلایەكی ترەوە بیر لە چارەنوسی منداڵەكانیان دەكەنەوە‌و دەڵێن ئەگەر لە خوێندنی كوردی بخوێنن، فێری زمانی عەرەبی نابن‌و لە قۆناغی زانكۆدا دوچاری كێشە دەبن بەتایبەت لەوەدا كە دواتر ناچارن لە زانكۆكانی عێراق بخوێنن. لە كەركوك (535) خوێندنگەو (32) باخچەی ساوایان بە زمانی كوردی دەخوێنن، كێشەی میلاكاتی پێویستیان هەیە، حكومەتی هەرێم لە ساڵی 2014وە بەهۆی قەیرانی داراییەوە ددامەزراندن‌و زیادكردنی ژمارەی موچەخۆرانی راگرتووە، ئەمەش كێشەیەكی ترە كە روبەڕووی خوێندنی كوردی بووەتەوە لە ناوچە جێناكۆكەكان. بەغداد مەرجی هەیە ! بەغداد كە ئامادە نەبوو دوای شەڕی لەناوبردنی رێكخراوی "داعش" ئیدارەی كەركوك بەتەواوەتی رادەستی كورد بكات‌و بەشەڕ گەڕایەوە بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی ناوچەكە، ئێستا ئامادە نییە بەبێ مەرج راژەی مامۆستا‌و فەرمانبەرانی خوێندنی كوردی بخاتەسەر خۆی، ئەمە لەكاتێكدایە خوێندنی توركمان‌و كلدۆئاشوری لە ئەستۆگرتووە، بەپێی قسەی مامۆستا رەئوف سەعدوڵا، بەغداد دوو مەرجی هەیە بۆ ئەوەی راژەی مامۆستا‌و فەرمانبەرانی خوێندنی كوردی لە ئەستۆ بگرێت: مەرجی یەكەم: خوێندنی كوردی كەركوك دەستكاری پرۆگرامەكانی بكات‌و ئەو پرۆگرامە پەیڕەو بكات كە وەزارەتی پەروەردەی عێراق بۆ خوێندنی پێكهاتەكان دیاری كردووە، ئەمە قبوڵكراو نییە، چونكە لە وانە كۆمەڵایەتییەكاندا پرۆگرامەكانی حكومەتی بەغداد وەكو پێویست باسی مێژوو و جوگرافیای كوردی تێدا نەكراوە. مەرجی دووەم: حكومەتی بەغداد قایل بەوەی راژەی مامۆستا‌و فەرمانبەرانی خوێندنی كوردی لە وەزارەتی پەروەردەی هەرێمی كوردستانەوە بخرێتە سەر وەزارەتی پەروەردەی عێراق، بەڵام بەو مەرجەی موچەكانیان لە پشكی هەرێم ببڕدرێت، حكومەتی هەرێم بەمە رازی نییە. ئێستا مامۆستایانی خوێندنی كەركوك لەنێوان حكومەتی هەرێم‌و حكومەتی عێراقدا دەستخەڕۆ بوون، دەیانەوێت دوای كۆتایهاتنی رێوشوێنەكانی خۆپارێزی لە كۆرۆنا، سەردانی هەولێر بكەن‌و لەگەڵ مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێم‌و قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆك وەزیران‌و ئالان حەمەسەعید وەزیری پەروەردەدا كۆببنەوە. بەپێی قسەی خۆیان، یەكێتی نیشتمانی كوردستان‌و چەند لایەنێكی سیاسی تری كەركوك پاڵپشتی داواكاری مامۆستایانی خوێندنی كوردی دەكەن بۆ ئەوەی راژەكانیان لە وەزارەتی پەروەردەی هەرێمەوە بگوازرێتەوە بۆسەر وەزارەتی پەروەردەی عێراق.

(درەو): دوای زیاتر لە مانگێك راوەستان، پەرلەمانی كوردستان هەفتەی داهاتوو دەست بە كۆبونەوەكانی دەكاتەوە، سبەینێ دەستەی سەرۆكایەتی و سەرۆكی فراكسیۆنەكان كۆدەبنەوە، دوو داواكاری لەبەردەم دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەماندایە بۆ بانگهێشتكردنی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت، حكومەتیش دوو پرۆژە یاسای بۆ پەرلەمان ناردووە بۆ گفتوگۆو  پەسەندكردنی، پەرلەمانی كوردستان ئامادەكاری دەكات بۆ دانیشتنەكانی، كە بڕیارە هەفتەی داهاتوو دەستپێبكاتەوە، دەبێت پەرلەمانتاران پشكنینی كۆرۆنا بكەن. بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، بڕیارە پەرلەمانی كوردستان یەكشەمەی داهاتوو دانیشتنەكانی دەستپێبكاتەوە، پێش دانیشتنەكانیش تەواوی ئەندامانی پەرلەمان ئاگاداركراونەتەوە دەبێت پشكنینی كۆرۆنا بكەن.  لەچوارچێوەی ئامادەكارییەكاندا، سبەینێ دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان لەگەڵ سەرۆكی فراكسیۆنەكان كۆدەبێتەوە، گفتوگۆ دەكەن لەبارەی ئەو پرۆژانەی كە لە حكومەتەوە ئاڕاستەی پەرلەمان كراون، لەگەڵ داواكاری ئەندامانی پەرلەمان بۆ بانگهێشتكردنی سەرۆكی حكومەت و جێگرەكەی و وەزیری دارایی. ماوەی زیاتر لە مانگێكە پەرلەمانی كوردستان دانیشتنی ئاسایی خۆی نەكردووە، 7ی ئایار لە دانیشتنێكدا پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار (سۆران عومەر) لە فراكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی هەڵگیرا، سەرۆكی پەرلەمان دژی ئەم هەنگاوە بوو، رایگەیاند، تا شكۆ بۆ پەرلەمان نەگەڕێتەوە بانگهێشتی دانیشتنی پەرلەمان ناكات. سكرتێری پەرلەمانی كوردستان ئاگاداری سەرجەم سەرۆك فراكسیۆنەكانی پەرلەمانی كوردستانی كردوە كاتژمێر 12ی سبەینێ كۆبونەوەی دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان لەگەڵ سەرجەم سەرۆك فراكسیۆنەكاندا بەڕێوەدەچێت. لە بانگهێشتەكەی سكرتێری پەرلەمانی كوردستاندا هاتووە، كۆبونەوەكە بۆ سێ مەبەستە: یەكەم: خۆ ئامادەكردن بۆ دانیشتنەكانی پەرلەمانی كوردستان دووەم: ئەو پرۆژەانەی كە لەلایەن حكومەتەوە هاتوەتە پەرلەمان بەمەبەستی گفتوگۆكردن و پەسەندكردنی سێیەم: ئەو داواكارییانەی ئەندامانی پەرلەمان كە بەگوێرەی مادەی 66 بۆ خستنەڕووی بابەتی گشتی ئاڕاستەی دەستەی سەرۆكایەتی كراون بۆ گفتوگۆ.  یەكێك لەو تەوەرانەی كە سەرۆكایەتی پەرلەمان لەگەڵ سەرۆكی فراكسیۆنەكان لە كۆبونەوەی سبەینێدا تاوتوێی دەكات، داوایەكی (١٧) پەرلەمانتارانی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكانە بۆ بانگهێشتكردنی سەرۆكی حكومەت و جێگرەكەی و وەزیری دارایی لەبارەی كەیسی (٢٧ ملیار) دۆلار قەرزەكەی حكومەت كە رۆژی٢٧ی ئایار پێشكەشیان كردووە، دوێنێش داواكارییەكی هاوشێوەی فراكسیۆنی گۆڕانی هاتەسەر كە ئەمەیان تایبەتە بە پرسی دواكەوتنی موچەی موچەخۆران.  واتە ئێستا دوو داواكاری جیاواز پەرلەمانتاران لەبەردەست سەرۆكایەتی پەرلەماندایە بۆ بانگهێشتكردنی سەرۆكی حكومەت و جێگرەكەی و وەزیری دارایی. ئەو پەرلەمانتارانەی كە بانگهێشتی سەرۆكی حكومەت‌و جێگرەكەی‌و وەزیری داراییان كردووە بۆ پەرلەمان، پەنایان بۆ ماددەی (66)ی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان بردووە. ماددەی (66) تایبەتە بە "خستنەڕووی بابەتێكی گشتی بۆ گفتوگۆ"، بەڕای ئەو پەرلەمانتارانە بابەتی قەرزەكانی حكومەت كە مەسرور بارزانی باسی كرد، بووە بە بابەتێكی گشتی‌و ئێستا هەموان قسەی لەسەر دەكەن، فراكسیۆنی گۆڕانیش بەپێی هەمان ماددە حكومەتی لەبارەی پرسی دواكەوتنی موچەی فەرمانبەران بانگهێشتكردووە. رێواز فایەق سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان یەكێك لەو كەسانە بوو رەتیكردەوە حكومەت ئەو بڕە پارەیە قەرزار بێت كە سەرۆكی حكومەت بەر لە جەژنێ رەمەزان باسی كرد، بۆ ئەمەش ئاماژەی بەوەكرد، قەرزكردن دەبێت لە پەرلەمانەوە یاسای بۆ دەربچێت‌و ئەو بڕە پارەیەی كە سەرۆكی حكومەت باسی كردووە، هیچ یاسایەك بۆ قەرزكردنی دەرنەچووە. بەپێی بڕگەی یەكەم لە ماددەی (66)ی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان، (10) كەس لە ئەندامانی پەرلەمان دەتوانن داواكارییەك پێشكەشی سەرۆكایەتی پەرلەمان بكەن بۆ ئەوەی بابەتێكی گشتی بخرێتەڕوو، بۆ گفتوگۆ لەنێوان پەرلەمان‌و حكومەتدا. لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان و فراكسیۆنی گۆڕان لە بری (10) كەس، ئیمزای (29) پەرلەمانتاریان كۆكردوەتەوە، بەپێی هەمان ماددە، سەرۆكایەتی پەرلەمان دەبێت لەماوەیەكدا كە لە (14) رۆژ تێپەڕنەكات، وادەی ئەو دانیشتنە دیاری بكات. ماددەی (66) تەنیا بۆ گفتوگۆكردنە لەسەر ئەو بابەتە گشتییەی كە باسكراوە، واتە سەرناكێشێت بۆ (پرساندن) یاخود لێسەندنەوەی متمانە لە سەرۆكی حكومەت یاخود كابینەكە.

راپۆرت: فازل حەمەڕەفعەت - محەمەد رەئوف   ئەحۆل‌و شەفە تیڤی‌و فول عەشایەرو نەمران دەفەرموێت، ئەمانە ناوی ژمارەیەك پەیجن لەناو ئەو سەدان پەیجەی تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك، كە دوێنێ كۆمپانیای فەیسبوك لە بەیاننامەیەكدا تۆمەتباریكردنی بەوەی هەواڵی "فەیك" بڵاودەكەنەوە‌و بڕیاریدا دایانبخات، ئێستا تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بەهێزترین بارەگاو ئۆرگانی حزبە سیاسییەكانن، پارتەكان لێرەوە شەڕی گەورەو یەكلاكەرەوەی خۆیان دەكەن، بۆ لێدانی یەكتر تەنانەت تاوەكو لای (مارك زۆكەربێرگ)ی سەرۆكی فەیسبوك دەڕۆن. كوردستان لە بەیاننامەیەكی فەیسبوكدا تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك دوێنێ شەو (324) پەیج‌و (71) ئەكاونتی لە هەرێمی كوردستان داخست، فەیسبوك ئەو پەیج‌و ئەكاونتانەی تۆمەتباركرد بەوەی هەواڵی فەیك-یان بڵاوكردوەتەوە. ئایا لە هەرێمی كوردستان تەنیا ئەم رێژەیە لە پەیج‌و ئەكاونت هەن كە هەواڵی فەیك بڵاودەكەنەوەو ژیانی كۆمەڵایەتی‌و دەروونی كۆمەڵگەیان خستوەتە مەترسییەوە یاخود رێژەكە زیاترە ؟ فەیسبوك چۆن ئەو پەیج‌و ئەكاونتانەی كردوەتە ئامانج‌و سەدانی تری پیشتگوێ خستووە؟ گورزێكی ئەلیكترۆنی ئەوەی رویدا گورزێكی ئەلیكترۆنی بوو كە بەپلەی یەكەم  بەر لاهور شێخ جەنگی هاوسەرۆكی یەكێتی نیشتمانی كوردستان كەوت، چونكە بەپێی راپۆرتی فەیسبوك، ئەو پەیجانەی كە داخراون زۆربەیان سەربە ئاژانسی زانیاری‌و خودی لاهور شێخ جەنگی بوون. بەپێی قسەی فەیسبوك، ئەو پەیجانەی كە داخراون بڕی (270 هەزار) دۆلاریان تەنها لە سپۆنسەركردندا بابەت‌و پۆستەكانیاندا خەرجكردووە، واتە بەو بڕیارە، فەیسبوك زیانێكی ئابوری بەخۆی گەیاندووە. ئەوانەی كە فەیسبوك سزای داون تەنیا پەیج‌و ئەكاونتەكان نین، بەڵكو (پێنج گروپ)و (31) ئەكاونتی ئیسنتاگرام-یش لەخۆدەگرێت. كۆی ئەو پەیجانەی كە فەیسبوك رایگرتوون، نزیكەی (4 ملیۆن‌و 500 هەزار) فۆڵۆوەرو فانیان هەبووە. سكاڵاو نیگەرانی لە خراپ بەكارهێنانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لە هەرێمی كوردستان، هەر لە سەرەتای بەكارهێنانی تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوكەوە لە ساڵی 2006 هەبووە، بەڵام ئەمە جاری یەكەمە تۆڕەكە بەوشێوەیە ژمارەیەك پەیج‌و ئەكاونتی هەرێمی كوردستان بە گروپ سزابدات. داخستنی ئەو پەیجانە لەكاتێكدایە حكومەتی هەرێمی كوردستان كە مەسرور بارزانی سەرۆكایەتی دەكات بە قەیرانێكی دارایی سەختدا تێدەپەڕێت، ناڕەزایەتی‌و خۆپیشاندان لە چەند ناوچەیەكی كوردستانەوە دەستیپێكردووە، حكومەت تاوتوێی دەستكاریكردنی موچەی فەرمانبەران دەكات. كێ لە پشت بڕیارەكەی فەیسبوكەوە بوو ؟ فەیسبوك لە راگەیەندراوەكەیدا، ناوی ئەو لایەنەی ئاشكرا نەكردووە كە سكاڵای لەسەر ئەو پەیجانە تۆماركردووە، بەڵام سەرچاوەكان لەناو یەكێتییەوە دەڵێن پارتی لەڕێگەی حكومەتی هەرێمەوە كارەكەی كردووە. هەندێك لە سەرچاوەكان باسلەوەدەكەن، پارتی پەیوەندییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانی بەكارهێناوە بۆ تۆماركردنی سكاڵا یاساییەكە‌و لێدان لە نەیارە سیاسییەكانی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، هەندێك سەرچاوەی تر دەڵێن، پارتی لەڕێگەی لقی (سایبری ئەمنی نیشتمانی عێراق)ەوە  لە هەولێر سكاڵاكەی رەوانەی فەیسبوك كردووە‌و بەرگێكی فەرمی كردووە بەبەری دۆسیەكەدا تاوەكو بتوانێت كاری خۆی بكات. فەیسبوك لەسەر بنەمای ئەو سكاڵایە، كەیسەكەی داوەتە كۆمپانیای "گرافیكا"، ئەمە كۆمپانیایەكی سەربەخۆیە، لەبواری بنكۆڵكاریدا كاردەكات، وردبینی لە سكاڵاكەدا كردووە‌و راستی تۆمەتەكانی ناو سكاڵاكەی لەسەر كاری ئەو پەیجانە پشتڕاستكردوەتەوە، ئەنجامەكەی خستوەتەبەردەم بەرپرسانی تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك‌و ئەوانیش بڕیاریانداوە لەسەر داخستنی پەیجەكان. پێشبینی دەكرێت لەم پرۆسەیەدا هەندێك پارەش بە خەرجدرابێت. یەكێتی سكاڵا تۆماردەكات فەیسبوك لە راگەیەندراوەكەیدا لەبارەی داخستنی ئەو پەیج‌و ئەكاونتانە، بەفەرمی لاهور شێخ جەنگی هاوسەرۆكی یەكێتی تۆمەتبار كردووە، ئەمە هەندێك سەركردەكانی یەكێتی توڕە كردووە، دەیانەوێت بەشێوەیەكی فەرمی سكاڵایەك لەسەر فەیسبوك تۆماربكەن‌و داوای بەڵگەی سەلمێنەر بكەن لەو تۆمەتباركردنەدا. سەرباری ئەمە یەكێتی لەڕێگەی حكومەتی عێراقەوە دەیەوێت ناڕەزایەتی خۆی نیشان بدات لەبارەی بەكارهێنانی سایبری ئەمنی نیشتمانی عێراق لەلایەن پارتییەوە بۆ لێدان لە ناوبانگی یەكێتی. بڕیارەكەی فەیسبوك تەنیا، ئەو پەیج‌و ئەكاونتانەی نەكردوەتە ئامانج كە پاڵپشتی لە سیاسەتەكانی یەكێتی دەكەن‌و هێرش دەكەنەسەر نەیارانی خۆیان، هەندێك پەیجیشی داخستووە كە سەربە پارتی دیموكراتی كوردستانن، بەڵام زۆرینەی ئەوانەی داخراون لە لایەنگرەكانی یەكێتی بوون. حزبەكان لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ! لەدوای دەركەوتنی كاریگەری گەورەی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر رایگشتی، حزبەكانیش گوتاری خۆیان لە شەقام‌و بارەگا حزبییەكانیانەوە گواستەوە بۆ ناو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، ئەمە قۆناغێكی نوێی كاری حزبایەتییە كە تاڕادەیەك هەموو جیهانی گرتوەتەوە نەك بە تەنیا هەرێمی كوردستان. سەرەتای بەكارهێنانی تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك وەكو سەكۆیەكی بەهێز بۆ بڵاوكردنەوەی گوتاری سیاسی‌و زۆرجاریش لێدان لە نەیارە سیاسییەكان، مێژووەكەی بۆ ساڵی 2009 دەگەڕێتەوە، ئەوكات سەرەتای دەركەوتنی ئۆپۆزسیۆنێكی بەهێز بوو لە هەرێمی كوردستان كە بزوتنەوەی گۆڕان سەركردایەتی دەكرد. ساڵانی دواترو بەدیاریكراویش لەدوای رووداوەكانی 17ی شوباتی ساڵی 2011وە، بزوتنەوەی گۆڕان كە زۆرینەی ئەوانەی پاڵپشتییان لە سیاسەتەكانی دەكرد لە توێژی گەنجان بوون، بوون بە هێزی سەردەست‌و پلە یەك لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان‌و گوتارەكانی ئەوان تۆڕەكەی داگیركرد، ئەمە بۆ ئەو قۆناغە گورزێكی بەهێز بوو كە بەر بنكەی جەماوەری هەردوو پارتی دەسەڵاتداری ئەوكات (پارتی‌و یەكێتی) كەوت.  ساڵی 2017 نەوشیروان مستەفا رێكخەری گشتی بزوتنەوەی گۆڕان كۆچی دوایی كرد، لەدوای مردنی رێكخەرەكەیەوە، لە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانیدا بزوتنەوەی گۆڕان رێژەی 50%ی كورسییەكانی لە پەرلەمانی كوردستان‌و رێژەی 60%ی دەنگەكانی لەدەستدا، لەدوای ئەمە بزوتنەوەی گۆڕان لە تۆڕی كۆمەڵایەتی پاشەكشێی گەورەی كرد. ئەو ماوەیەی كە گۆڕان لە گۆڕەپانی تۆڕی كۆمەڵایەتی پاشەكشێی كرد، شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ تاڕادەیەك تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی كۆنترۆڵكرد، بەڵام ئەمە زۆری نەخایاند، ساڵی رابردوو یەكێك لە ئەندامانی فراكسیۆنی جوڵانەوەی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی كوردستان بەناوی (شادی نەوزاد)، كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی سازكرد‌و باسی لەوەكرد، شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەكەی بە هەڕەشەی بڵاوكردنەوەی ڤیدیۆی سكانداڵی سێكسی، فشاری سیاسی لێكردووە، ئەمە كاتێك رویدا هەندێك لە ئەندامانی فراكسیۆنەكە دەیانویست لە جوڵانەوەی نەوەی نوێ جیاببنەوە. شادی نەوزاد سكاڵایی یاسایی لەسەر شاسوار عەبدواحید تۆمەتباركرد، دوای ئەویش ژمارەیەك رۆژنامەنوس سكاڵایان تۆماركرد‌و رایانگەیاند، شاسوار عەبدولواحید لەڕێگەی پەیجەكانییەوە لە فەیسبوك ناوی ئەوانی زڕاندووە، هێزە ئەمنییەكان شاسوارو ژمارەیەك دەوروبەرەكەیان دەستگیركرد، دادگای چەند دانیشتنێكی كرد، شاشوارو دەستگیركراوەكانی تر ئازادكران، چارەنوسی كەیسەكە بە هەڵواسراوی ماوەتەوە، ئەمە سەرەتای لێپێچینەوە بوو بەشێوەیەكی ئاشكرا لەبەردەم رایگشتیدا سەبارەت بەو بابەتانەی كە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بڵاودەكرێتەوە، ئەم رووداوە پێگەی شاسواری لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لاوازكرد. لەدوای ئاوابوونی خۆری شاسوار عەبدولواحید، لاهور شێخ جەنگی كۆنترۆڵی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی كرد، لاهور شێخ جەنگی ئێستا هاوسەرۆكی یەكێتییە، پەیوەندییەكانی لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان ئاڵۆزە، ئەم ئاڵۆزییەی نێوان هەردوولا لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا رەنگی داوەتەوە، فەیسبوك وەكو دامەزراوەیەكی گەورەی جیهانی لاهور شێخ جەنگی تۆمەتباركردووە بەوەی پەیج‌و ئەكاونتی ساختە بەڕێوەدەبات. پارتی دیموكراتی كوردستان كە لەسەرەتاوە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان پێگەی لاواز بوو، ئێستا بەهێزەوە پێی خۆی لەم بوارەدا جێگیركردووە، بەپێی زانیارییەكان پارتی لە ساڵی 2012دا هەندێك ئامێری تایبەت بە كاری تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی لە سعودیە كڕیوە، لە ساڵی 2017وە بەفەرمی دەستی بەكاركردن كردووە‌و لیژنەیەكی بەناوی (لیژنەی باڵای تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان) دروستكردووە، ئەم لیژنەیە (500) كەس كاری تێدا دەكەن‌و (711) پەیجی هەیە، بەمدواییە پارتی بە ئاشكرا لە مەراسیمێكدا بەشێك لە ئەدیمی پەیجەكانی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی خەڵات كرد. بەرپرسانی یەكێتیش ژمارەیەكی زۆر پەیجیان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان هەیە كە لەرێگەیەوە شەڕی سیاسی خۆیانی پێدەكەن، وا دەردەكەوێت پارتی سەرباری ئەوەی درەنگتر پێی خستوەتە بوارەكەوە، بەڵام بەشێوەیەكی رێكخراو تر كارەكانی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی بەڕێوەدەبات. تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێستا گەورەترین بارەگای حزبییە بۆ لایەنە سیاسییەكان، جگە لە پارتی‌و یەكێتی، لایەنەكانی تریش چونەتە ناو تۆڕەكانەوە، ئەمە لەكاتێكدایە لەسەرەتای دەركەوتنیدا ئەم تۆڕانە زیاتر سەكۆی خەڵكانی چالاكوان‌و ئەوانە بوو كە رەخنەیان لە سیستمی سیاسی وڵاتەكانیان هەبوو. ئێستا لە هەرێمی كوردستان پارت‌و كارەكتەرە سیاسییەكان خەرجییەكی نوێیان بۆ زیادبووە، كە خەرجی بەكرێگرتنی ئەدمینە بۆ بەڕێوەبردنی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، ئەمە لەلایەن دەرفەتی كاری لەناو پارتە سیاسییەكان بۆ سەدان گەنج رەخساندووە، بەڵام لەلایەكی تر پشێوی لە سەرچاوەكانی زانیاریی‌و دەستڕاگەیشتن بە زانیاری راست، دروستكردووە، ئەمە دۆخێكی نوێیە كە تەنانەت دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاشی توڕە كردووە‌و دەیەوێت دەستكاری یاسای تایبەت بە مامەڵەكردن لەگەڵ تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بكات. تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لەیاسای هەرێمدا لە هەرێمی كوردستان نوسین‌و بڵاوكردنەوە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بەپێی یاسای كاری رۆژنامەگەری مامەڵەی لەگەڵدا ناكرێت، بۆ هەر دۆسیەیەك كە لەسەر بڵاوكردنەوە لەو تۆڕانە لە دادگا تۆمار بكرێت، دادوەرەكان بۆ بڕیاردان پەنا بۆ یاسای ژمارەی (6)ی ساڵی 2008ی (یاسای قەدەغەكردنی خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندیكردن) دەبەن. بەپێی ماددەی (دووەم) لەم یاسایە: •    هەر كەسێك گەر بەخراپی تەلەفۆنی خانەیی (موبایل) یان ئامێرێكی پەیوەندیكردنی تەلدار یان بێتەل یان ئینتەرنێت یان پۆستی ئەلیكترۆنی بۆ مەبەستی هەڕەشەكردن یان تۆمەت هەڵبەستن یان جنێودان یان بڵاوكردنەوەی هەواڵی هەڵبەستراو بەكارهێنا كە ترس پەیدا دەكات یان دزەی بە گفتوگۆكردن كرد یان وێنەی چەسپاو و جوڵاو یان كورتلە نامەی (مەسج) بڵاوكردەوە كە لەگەڵ خوڕەوشتی گشتیدا ناگونجێن یان بەبێ رەخسەت‌و مۆڵەت وێنەی گرت یان كاروبارێكی وا كە شەرەف بریندار بكات یان هانی ئەنجامدانی تاوان یان كاری بەدڕەوشتی یان بڵاوكردنەوەی زانیاری پەیوەست بە نهێنی ژیانی تایبەت یان خێزانی بۆ تاكەكان بڵاوبكاتەوە كە بەهەر رێگایەك بێت چنگی كەوتن هەتا ئەگەر راستیش بن، ئەگەر بەهۆی بڵاوكردنەوەیان‌و دابەشكردنیان سوكایەتی یاخود زیانیان پێبگەیەنێت، ئەوا بۆ ماوەیەك بەند دەكرێ (حبس) كە لە شەش مانگ كەمتر نەبێ‌و لەپێنج ملیۆن دیناریش زیاتر نەبێ یان بە یەكێك لەو دوو سزایە سزا دەدرێت. ئەمە رۆحی یاساكەیە كە دادوەرەكان بەكاریدەهێنن بۆ سزادانی ئەوانەی بە تاوانی بڵاوكردنەوە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان سكاڵایان لەسەر تۆماردەكرێت. ئەم یاسایە كێشەی بۆ كاری رۆژنامەنوسی دروستكردووە، یاسای كاری رۆژنامەگەری، نوێ نەكراوەتەوە، لەویاسایەدا بەهیچ جۆرێك باسی میدیای ئەلیكترۆنی نەكراوە، لەحاڵێكدا ژمارەی سایتە ئەلیكترۆنییە فەرمییەكان كە لە حكومەت مۆڵەتی كاركردنیان وەرگرتووە، رۆژ لەدوای رۆژ زیاتر دەبێت، تائێستا هەر سكاڵایەكی یاسایی كە لەسەر بڵاوكردنەوە لە سایتە ئەلیكترۆنییەكان تۆماردەكرێت، دادوەرەكان بەپێی یاسای خراپ بەكارهێنانی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكان مامەڵە لەگەڵ رۆژنامەنوسان دەكەن نەك یاسای كاری رۆژنامەوانیی، بەمدواییە كە لەناو رۆژنامەنوسانەوە نیگەرانی لەوبارەیەوە دروستبووە، لەناو پەرلەمانی كوردستانەوە هەوڵێك هەیە بۆ هەمواركردنەوەی هەردوو یاسای كاری رۆژنامەگەری‌و یاسای خراپ بەكارهێنانی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكان. تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لەگەڵ دەركەوتنیاندا لەسەرتاسەری جیهان كێشەیان بۆ یاساكانی بواری كاری رۆژنامەوانی‌و بڵاوكردنەوە دروستكرد، ئێستا میدیای كۆمەڵایەتی باسی بەسەر هەموو شتێكدا كێشاوە، وڵاتانی جیهان سەرقاڵی هەمواركردنەوەی یاساكانی خۆیانن. بەمدواییە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە تویتێكدا لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر داوای هەڵوەشاندنەوەی ماددەی (230)ی یاسای ئادابەكانی پەیوەندیكردن كرد لە وڵاتەكەی. ماددەی (230) لە یاسای ئادابەكانی پەیوەندیكردن كە كۆنگرێس لە ساڵی 1996 پەسەندیكردووە دەڵێ: •    پێگە ئینتەرنێتییەكان وەكو سەرچاوەیەكی سەربەخۆ ئەژمارناكرێن بۆ خستنەڕووی زانیاری لەلایەن لایەنی سێیەمەوە. •    ئەم ماددە یاساییە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان دەپارێزێت لە هەرجۆرە سكاڵایەكی یاسایی كە لەبارەی ناوەڕۆكی ئەو بابەتانەوە لەسەریان تۆماربكرێت، كە لەلایەن بەكاربەرەكانیانەوە بڵاودەكرێتەوە. •    بەپێچەوانەی یاسای كاری رۆژنامەوانییەوە كە لە زۆرێك لە وڵاتان لە حاڵەتی بوونی سكاڵای یاسایدا لەبارەی ناوەڕۆكی بابەتێكی بڵاوكراوە، بەرپرسیارێتییەكە دەخاتە ئەستۆی سەرنوسەر یان نوسەری بابەتەكان، ئەم ماددە یاساییەی ئەمریكا سەرپەرەشتیارانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان دەپارێزێت لە هەر سكاڵایەكی یاسای كە بەهۆی بڵاوكردنەوەی بابەت لەناو تۆڕەكانیانیان لەسەریان تۆماربكرێت، واتە سەرپەرەشیاری تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان وەكو سەرنوسەرو بەرپرسیار لەبارەی ناوەڕۆكی ئەو بابەتانە ئەژمار ناكات كە لەو تۆڕانەدا بڵاودەكرێنەوە. ترەمپ لەگەڵ دەستبەكاربونیدا لەبری قسەكردن بۆ میدیا فەرمییەكان، تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەری وەكو سەكۆی راستەقینەو بێلایەنی خۆی بۆ قسەكردن دەستنیشان كرد، ئەو رقی لە زۆرێك لە میدیاكان بوو، بە چەواشەكار ناوی دەبردن، گرنگترین قسەكانی خۆی لە ڕێگەی تویتەرەوە دەكرد، بەڵام ئێستا ئیتر بارودۆخەكە گۆڕاوە، سەرۆك لە تویتەر توڕەیە. تویتەر تایبەتمەندییەكی نوێی زیادكردووە، تایبەتمەندییەكە ئەوەیە هەر زانیارییەك كە بەكاربەرەكانی بڵاوی دەكەنەوە، ئەگەر تۆڕەكە لێی دڵنیا نەبێت، خوێنەرەكانی ئاگاردەكاتەوە لەوە بەدواداچوون بۆ ئەو زانیارییە بكەن كە بڵاوبوەتەوە. ترەمپ تویتێكی كرد، تێدا باسی لەوەكرد دەنگدانی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی داهاتووی ئەمریكا ئەگەر بەشێوەی ئەلیكترۆنی بەڕێوەبچێت، ساختەكاری تێدا دەكرێت، تویتەر نیشانەی سەرسوڕمانی شینی لەسەر تویتەكەی سەرۆكی ئەمریكا دانا، واتە خوێنەرانی ئاگاداركرد لەوەی مەرج نییە ئەم زانیارییە راست بێت، ئەمە ترەمپی شێت كرد، ئەو تویتەری تۆمەتباركرد بەوەی كۆتوبەندی ئازادی رادەبڕین دەكات. لێرەوە سەرۆكی ئەمریكا شەڕی دژ بە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بەگشتی راگەیاندو نازانرێت ئاكامەكەی بە كوێ دەگات. بەگشتی لەكاتی هەر هەواڵێك بۆ هەمواركردنی یاسا بەركارەكان، هەندێك لایەنە بەرپرسەكان تۆمەتباردەكەن بەوەی هەوڵی بەرتسككردنەوەی ئازادی رادەربڕین دەدات، بەڵام لەبەرامبەریشدا شەپۆلێكی زۆری داواكاری هەیە بۆ رێكخستنەوەی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لەچوارچێوەی یاسا بەركارەكان‌و كۆتایهێنان بەو جەنجاڵییەی كە لە سەرچاوەكانی زانیاریدا دروستیان كردووە. ئەو پەیجانەی داخراون كۆمپانیای "گرافیكا" كە كاری وردبینی لە پەیجەكانی هەرێمی كوردستاندا كردووە‌و فەیسبوك لەسەر بنەمای راپۆرتی ئەو، پەیجەكانی هەرێمی كوردستانی داخستووە، ناوی هەندێك لەو پەیجانەی بڵاوكردوەتەوە كە لە هەرێمی كوردستان هەواڵی فەیكیان بڵاوكردوەتەوە لەوانە: •    پەیجی (ئەحۆل) •    پەیجی (گشتی) •    پەیجی (puk sat) •    پەیجی (روماڵ) •    پەیجی (Kirkuk press) •    پەیجی (گەردەلوولی سەوز) •    پەیجی (army_ctg) لە ئینستاگرام •    پەیجی (PDK- BERAW KURDSTANEKI BAHEZ) •    پەیجی (ALI ROJ) •    پەیجی (Namran afarmwe) •    پەیجی (شەفە تیڤی) •    پەیجی (habw nabw) •    پەیجی (فوول عەشایەر) •    پەیجی (هەمومان ملازم ئەحمەدین) •    پەیجی (ئەحمەو دیوانە) •    پەیجی (كوڕانی هەولێر) •    پەیجی (عەشیرەتی سوچی) •    پەیجی (Leshaw) •    پەیجی (Hawler press) •    پەیجی (یەكێتی) •    پەیجی (كەركوكی هەمیشە سەوز) •    پەیجی (xor- magazine) لە ئیسنتاگرام     دۆخی حزبەكان لە توێژینەوەیەكدا بەپێی توێژینەوەیەك كە دكتۆر ئامانج شێرڤان‌و هاوڕێكانی لە دیسكی عێراق‌و كوردستانی (ناوەندی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژیی) كردویانە لەبارەی دۆخی ڕاگەیاندن لە هەرێمی كوردستان، دەركەوتووە: •    بزوتنەوەی گۆڕان لە ساڵی 2009 راگەیاندنەكانی بە تیڤی‌و دیجتاڵ میدیاكەیەوە زۆرترین كاریگەریان لەسەر هاوڵاتیان هەبووە تا ساڵی 2013. •    دوای ساڵی 2013 راگەیاندنی پارتی بووە بە یەكەم راگەیاندنی كاریگەر لەڕێگەی كەناڵەكان‌و ئەكاونت‌و پەیجەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە. •    سۆسیال میدیای شاسوار عبدالواحیدو نەوەی نوێ لە ساڵی 2016-2018 لە پلەی یەكەمدا بوون لەگەڵ جیاوازیەكی كەمدا لەگەڵ سوسیال میدیای پارتی دا. •    لە ساڵی 2018 تائێستا سۆسیاڵ میدیای باڵێكی یەكێتی بەهێزترین راگەیاندنی كوردییەو زۆرترین كاریگەریی لەسەر هاوڵاتیان هەیە، بە جۆرێك لەڕێگەی 643 پەیجی فەرمی‌و كاریگەرەوە پەیامەكانی خۆی دەگەیەنێت‌و دەستی بەسەر 64% سۆسیال میدیادا گرتووە. •    لایەنە ئیسلامییەكان (یەكگرتوو - كۆمەڵ- بزوتنەوە) سستترین هێزی راگەیاندن‌و سۆسیال میدیان، تەنها 6%ی هێزی سۆسیاڵ میدیایان لەژێر دەستدایەو هێزە شاراوەكانی وەك مەلا كرێكارو چەند راگەیاندێكی ئەلیكترۆنی (سۆسیال میدیا) لە هی هێزە سیاسییە ئیسلامیەكان بەهێزترە. •    سۆسیاڵ میدیای پارتی‌و گۆڕان‌و هێزە ئیسلامییەكان لە قەیرانی كاریگەریی‌و هێزو متمانەو خۆینەردان، لەبەرامبەردا سۆسیاڵ میدیای باڵێكی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان خاوەنی سوپایەكی ئەلیكترۆنی بەهێزە كە كاریگەری زۆری لەسەر هاوڵاتیان هەیە. •    بەپێی توێژینەوەكە لە ساڵی 2016-2019 بینەری تیڤیەكان بەڕێژەی 21% كەمیكردوە. •    بەپێی ئەنجامەكان 83%ی خوێنەران كەوتونەتە ژێر كاریگەریی هەواڵی ناڕاست (فەیك نیوز)و باوەڕیان پێهێناوە. •    لەڕووی كاریگەربوون لەسەر كوردانی پارچەكانی تر، راگەیاندنی كوردستانی باشور كەمترین كاریگەریی هەبووە بەراورد بە كاریگەریی راگەیاندنی پەكەكە، لە ناو ڕاگەیاندنی باشوردا راگەیاندنی پارتی بەهێزترینان بووە لە ڕووی كاریگەریی لەسەر كوردانی پارچەكانی تر. چوارچێوەی ئەم توێژینەوەیە، پێنج پارێزگا (هەولێر- سلێمانی- كەركوك- دهۆك- هەڵەبجە) شاری (سنەو قامیشلۆو ئامەد)و كوردانی دەرەوەی وڵات بووە. لەكۆی 16 هەزار پەیج‌و ئەكاونتی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان كە پڕ بینەرو پڕ خوێنەرترینن، 3 هەزاریان بە نمونە وەرگیراون كە بۆ شەڕی راگەیاندن و ئاڕاستەكردنی ڕایگشتی بەكارهێنراون لە ماوەی ساڵانی 2009- 2019 بەنمونە وەرگیراوە. https://public-assets.graphika.com/reports/graphika_report_kurdistan_takedown.pdf?fbclid=IwAR2M02G3JGBsN2u9k2ydM3fv5Joy5axr9t5Rr0ToNqi5T4mg-533jKPAcQY https://about.fb.com/wp-content/uploads/2020/06/May-2020-Detailed-CIB-Report.pdf