سەردەشت عەزیز بهڵێ، دهكرێت سیستهمی دهنگدان هاك بكرێت، وهك ههموو سیستهمێكی دیكه، دهكرێت سیستهمهكه هاك بكرێت، بهڵام ئهم حاڵهتهی ئێستا لهكوردستان كێشهی دروست كردوه، هێنده دهسكاری زانیارییه لهههناوی ئامێرهكهوه هێنده ههوڵێكی دهرهكی نیه، واته لهدهرهوهی پرۆسهكهوه نههاتوه وهك ئهوهی كهروسیا لهههڵبژاردنهكانی ئهمهریكا كردی، چونكه ئهم ههوڵه گهر كرابێت ههوڵ دهرهكی نیهو خاوهن ئامێر كردویهتی…گهر وڵاتێكیش ئهم كارهی كردبێت بێگومان زانیاری تهواو یان ئامێرهكهی لابوهو پرۆگرامی بۆ كراوهو، ئهگهری ئهوهی كهلهدورهوه كۆنترۆڵی كردبێت ئهگهرێكی لاوازه بۆ ئهم حاڵهتهی كوردستان، چونكه گهر وابوایه لهتهواوی عێراقدا دهسكاری دهكرا. پێویسته لایهنه ناڕازیهكان داوای چی بكهن؟ یهكهم: بهپێی ئهو قسانه بێت كه لایهنی ناڕازی ههڵبژاردنهكان دهیڵێن كه جیاوازی ههیه لهنێوان دهنگ بهژماردن و دهنگ بهدهست و وه ئێستا داوای ژماردن بهدهست دهكهن، لهبری ئهوهی داوای ژماردن بهدهست بكهن دهتوانن داوای ئهوه بكهن پرۆگرامی ئهو سندوقانه دوباره (reset) بكرێتهوه واته سفر بكرێتهوهو دوباره بهرنامه دابهزێنرێتهوه سهر سندوقهكان بهو شێوهیه داتا كۆنهكان دهسڕێتهوه، ئهم دابهزاندنی بهرنامهش بۆ لایهنی دابینكهری ئهو ئامێرانه زۆر ئاسانه…. ئهم دهسكاریه چۆن كراوه؟ گهر دهسكاری دهنگدان كرابێت وهك لایهنه ناڕازیهكان بانگهشهی بۆ دهكهن چهند ئهگهرێك ههیه: یهكهم: دهكرێت بهبێ پرۆگرامی زیادهو پێش وهخته، تهنها له رێكخستنی ئامێرهكهدا دهسكاری دهنگدان بكرێت و ئهنجام دهسكاری بكرێت بهڵام بهمهرجێك ئهو ئامێره ئهو تایبهتمهندیهی ههبێت. دووهم: پێش وهخته ئهم ئامێرانه پرۆگرام كراون و دواتر براون بۆ بنكهكان…ئهم حاڵهتهش لهڕوی ئایتیهوه دهكرێت واكرابێت چونكه لهبهرئهوهی ئهم ئامێره پێشوتر پرۆگرام كراوه، كهواته دهشتوانرێت دوباره پرۆگرام بكرێت. چونكه ئهم ئامێرانه میمۆریان ههیهو توانای ههڵگرتنی زانیاریان ههیه. سێیهم: گهر ئهم كاره بهپرۆگرامی پێش وهخته كرابێت، ئهو لایهنانهی كردویانه بهدڵنیاییهوه تایبهمهندی ئامێرهكانیان لابوهو زانیویانه ئهم ئامێره چۆن كاردهكات و ئهو ڕێگانهیان زانیوه كهدهكرێت چۆن دهسكاریهكه بكهن، بۆیه دهكرێت دهسكاری دهنگدان بكرێت لهڕێگهی پێچهوانه كردنهوهی دهنگی لیستهكان واته دهنگی لیستێك بۆ لیستێكی دیكه بچێت، بهمهرجێك ئهم ئامێره ئهو تایبهمهندیهی ههبێت. سێیهم: یاخود دهكرێت بهپێی رێژهی سهدی كرابێت كه لهسهد كهس رێژهیهكی بۆ لایهنێك بێت. چوارهم: دهكرێت دهسكاریكردنهكه بهژماره بێت واته ههر لهسهرهتاوه دیاری كرابێت لایهنێك چهند دهنگی ههبێت بهڵام ئهمهیان كهمێك دوره لهئهگهرهوه چونكه لایهنهكان نهیانزانیوه چهند كهس دهنگ دهدات تاوهكو بهو ڕێژهیه دیاری بكهن. پێنجهم: رێگایهكی دیكه لهگۆڕانكاری زانیاریهكان ئهوهیه كه لهڕێگهی دورهوه(remote access) بچیته ناو بنكهی سهرهكی كۆمیسیۆن و دهسكاری داتاكان بكات بهڵام ئهمهیان ئهگهرێكی زۆر زۆر لاوازه چونكه هێشتا دهنگ نهگهڕابوهوه بۆ بهغدا لایهنهكان هاواریان لێ ههستا، وه ههروهها كۆمیسیۆن دوێنێ رایگهیاند كه بنكهی سهرهكی پارێزراوه، وه لهحاڵهتی روودانی ئهم ئهگهرهشدا دۆزینهوهی بۆ كهسانی تهكنیكی ئاسانه بۆ نمونه لهڕێگهی (log file)هوه كه سهرجهم زانیاریهكانی ناو بنكهكهی تێدایه و دهتوانن بزانن، چۆن و كهی دهسكاری زانیاری كراوه بهڵام وهك وتم ئهم ئهگهره بۆ ئهم رداوه دووره. شهشهم: دهكرێت ههر بهههمان شێوازی خاڵی چوارهم لهڕێگهی دورهوه (remote access)هوه كهسێك(هاككهرزێك) بێته نێوان لایهنی نێرهر كه بنكهكهیه لهگهڵ لایهنی وهرگر كه كۆمیسیۆنهو دهسكاری ناو پاكێتهكان (packet) كرابێت كهئهمهش ئهگهرێكی دووره چونكه وهك وتمان پێش ئهوهی دهنگ بڕاوتهوه بۆ بهغدا ئهم حاڵهته رویداوه. حهوتهم: دهیان و سهدان رێگهی تر ههیه كه دهكرێت ئهم دهسكارییهی پێ بكرێت بهڵام پشت دهبهستێت بهتایبهتمهندی ئامێرهكهو پێشكهوتویی ئهو لایهنهی كه كردویهتی و بۆیه زۆر قورسه بڕیار بدهیت بزانیت كام رێگهیهیان بهكارهێناوه بۆ دهسكاریكردن بهبێ بهڵگهی تهواو. دهبوو لایهنهكان پێش دهنگدان چیان بكردایه؟ لهبهرئهوهی دهنگدان پرۆسهیهك بوو تهكنۆلۆژیای تێدا بهكاردههات دهبوو لایهنهكان تیمی ئایتیان ههبووایهو ههموو لایهنه بههێزو لاوازهكانی ئهو ئامێرانهیان لهبهرچاو بگرتایه كاریان لهسهر بكردایه، وه باشتربوو سهرهتای رۆژ بهبهرچاوی ههموو نوێنهرهكانهوه بهرنامهی سهر ئامێرهكانیان تێست بكردایهو كۆپیهكیشیان لێ رابكێشایه بۆ دڵنیابوون لهوهی ههموو داتاكان سفره لهسهرهتای رۆژدا، چونكه گهر پێش وهخته پرۆگرام كرابێت بهو شێوهیه دهكرا دهربكهوێت. بهڵام بهداخهوه لهبری ئهوهی خهڵكی ئایتی قسه بكات، لهبهر پهرلهمانتارو چالاكوان لایڤ بهرنهدهكهوت و وهكو ههموو بابهتهكانی دیكه قسهی بێماناو سهرنج راكێشیان دهكرد بهس بۆ هێنانی لایك… كۆتایی: بههێزترین ئهگهر ئهوهیه گهر ئهم دهسكاریه راست بێت، ئهوا دهكرێت لهڕێگهی بهرنامهی پێشوهختهوه كرابێت و رێژهكان دیاری كرابێت ئهویش به بهپێچهوانهكردنهوهی دهنگی لیست یان بهڕێژی سهدی دهنگدان. تێبینی: لهم نوسینهدا لهروی زانستیهوه باسی شتهكان دهكهم و كهسیش تۆمهتبار ناكهم و دهنگم بۆ هیچ لایهنێكیش نهداوه، ههروهها بهشێوهیهكی گشتیش نوسراوه چونكه گهر بۆ ئامێرێك تایبهت بنوسرێت دهبێت پێش وهخته توێژینهوهی لهسهر بكرێت.
.gif)
نیاز عهبدوڵڵا ساڵانێكه به بهرنامه كار بۆ ئهوه كراوه دهسهڵاتی یاسادانان (پهرلهمان) لهكهدار و بێ نرخ بكرێت، بۆیه 31ی ئاب و 30ی حوزهیران و 10ی ئۆكتۆبهر و چهندین هێرش بهرامبهر پهرلهمانتاران ئهنجامدرا و له چهند قۆناغێكدا تهمهنی پهرلهمان بهبێ ههڵبژاردن درێژكرایهوه، بهو ئامانجهی تهواوی هێز و پایهكانی حوكمڕانی بكهونه ژێردهستی دهسهڵاتی جێبهجێ كردن و سهرۆكایهتی ههرێم. لهبهرئهوانه ئهو مافه سهرهكییهی هاووڵاتی كه بهشدارییه له بڕیاری حومكڕانی له رێگای ههڵبژاردنهوه، به بیانووهكانی بوونی شهڕی ناوخۆ و رێككهوتنی ستراتیجی و بوونی شهڕی داعش و قهیرانی دارایی زهوت كرا. بههۆی خیانهت و تاوانهكانی پارتی دیموكرات و یهكێتی نیشتیمانی خولی یهكهمی پهرلهمانی كوردستان تهمهنی 13 ساڵ بوو، بهڵام ئهوهی ههرێمی كوردستانی خستهوه ناو ژیانی ههڵبژاردن و بهشداری هاووڵاتی له بڕیاری سیاسی دهوڵهتی عێراقی نوێ بوو، بۆیه بههۆی عێراقهوه ههرێم كهوته ناو ئهمری واقعی ئهنجامدانی ههڵبژاردنهوه. ئیستاش دوای 13 ساڵ ههڵبژاردنی 12ی ئایاری ئهنجوومهنی نوێنهرانی عێراق ههمان دهرفهتی زێڕینی 2005ه بۆ ناوخۆی ههرێم و خهباتی سیاسی ههرێم له عێراقی فیدراڵ. ئێمه لهماوهی 26 ساڵدا خاوهنی 4خولی پهرلهمانین و ئهوان له ماوهی 13 ساڵدا خاوهنی چوارهم خول. گرنگه ئهو بێ ئومێدییهی له ههڵبژاردن خراوهته ناو دونیای سیاسی ئێمه و ژیانی سیاسی لهگهڵ عێراق، 12ی ئایار به بهشداریمان له ههڵبژاردنهكان بیڕهوێنینهوه. ئهوانهی پێیان وایه ههڵبژاردن هیچی له ماناكانی ئاڵوگۆڕی دهسهڵات و سیاسهت و یاسا و هێنانه پیشهوهی هێزی نوێ نهگۆڕیوه ههڵهن، چونكه له رابردووش بههۆی ههڵبژاردنهوه بوو چهندین یاسای گرنگ له پهرلهمان دهرچوون و هێزی سیاسی نوێی مهدهنی هاتنه بوون و چهند حیزبێك له كێشی بهشداری سیاسی پارتی و یهكێتی دوور كهوتنهوه وهك یهكگرتوو و كۆمهڵ. ئهم ههڵبژاردنهش بۆ بزووتنهوهی گۆڕان و هاوپهیمانی بۆ دیموكراسی و دادپهروهری و نهوهی نوێ و كۆمهڵ دهرفهتێكی گرنگه تا خهباتێكی سیاسی جیاواز له ساڵانی رابردووی پارتی و یهكێتی پهیڕهو بكهن. بهشداری ئێمه وهك تاك له ههڵبژاردن ژمارهیهكی فهرامۆش كراو نییه، بهتایبهت كه رێفراندۆم-ی 25ی ئهیلول پێگهی كوردی له ئاستێكی چۆنایهتییهوه لاواز كرد و گۆڕی بۆ ئاستێكی ژمارهیی، بهو مانایهی لهم ههڵبژاردنهدا له ههرێمی كوردستان و ناوچه كوردستانییه جێناكۆكهكان ژمارهی دهنگ و كورسییهكان رۆڵ دهبین له خهباتی سیاسی داهاتوومان. بۆیه بهشداری ئێمه وهك هاووڵاتی له دهنگدانی 12ی ئایار جگه لهوهی پیادهكردنی یهكێك له مافهكانمانه له بڕیاری سیاسی، ئهرك و پێویستییهكه كه دهبێت له ناو ژماره گهورهكهدا ههبین، پاشان ناڕهزایهتییهكانمان له حوكمڕانی له رێگای فشاری مهدهنی و چاودێریییهوه به ئاراستهی گۆڕانكاری بهرین. نابێت به ئاسانی دهرفهت بدهین به بێ ئومێدكردنی هاووڵاتییان ههموو رێگاكانمان لێبگرن و زمانی چهك بكهنه رێگای چارهسهر و خهباتی سیاسی.
.gif)
کشانەوەی ئەمریکا لە رێکەوتننامەی ئەتۆمیی لەگەڵ ئێران، بەپلەی یەکەم نمایشی باڵادەستی جولەکە و تارمایی لۆبیە بەهیزەکەی بوو بەسەر سیاسەتی ئەمریکاوە. بەڵام بەرەنجامی هەڵوەشانەوەی ئەم ڕێکەوتنامەیە و ئابڵوقەدانی ئێران، ڕەنگە نەبێتە مایەی ئارامیی بۆ ناوچەکە و، ڕەوینەوەی مەترسیەکان لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی ئیسرایل. توانای سەربازی ئیسرایل لە ئاستێکی بەرزدایە و پاڵپشتە بە موشەکی ستراتیجیی و ئەتۆمیی، بەڵام ئەم وڵاتە جوگرافیایەکی سیاسی نالەباری هەیە. ڕوبەری ئیسرایل هێندەی پارێزگای سلێمانیە و ژمارەی دانیشتوانەکەشی تەنها هەشت ملیۆن و نیوە. هەر دەسپێشخەریەك بۆ لێدانی دەوڵەتێکی گەورەی وەك ئێران، ئەگەر گرەنتی دەسبەجێی پەکخستنی سەرجەم توانا موشەکیەکانی لە ناو ئێران و لە سوریا و لوبنان لەگەڵ نەبێ، ئیسرایل ئەخاتە بەردەم مەترسیەکی جدیەوە و، ئارامیی ناوچەکە و جیهانیش ئەشێوێنێ. زانست چی دیکە بەتەنها موڵکی خۆراواییەکان نیە، تەکنۆلۆجیا بە هەموو جۆرەکانیەوە گەیشتۆتە هەموو شوێنێکی سەر زەوی. توانای زانستیی و پێشکەوتنی تەکنۆلۆجیای ئێران گەیشتۆتە ئاستێکی بەرز بەتایبەتی لە بواری سەربازیدا. ئێران بۆ دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمیی و تەنانەت هایدرۆجینیش، پێویستی بە پسپۆر و بە ڕاوێژی دەرەکی نیە. گۆشەگیرکردنی ئێران بەوێنەی کۆریای باکور، ئاخوندەکانی تاران بەرەو سەرکێشی زیاتر ئەبا، زووتریش ئەیانکاتە خاوەن ئەتۆم و ئەوکاتەش مامەڵەکردن لەگەڵیان ئاسان نابێ!
د. سەردار عەزیز یەکەم، ئەم رێککەوتنە لە سەر بنەمای ئەو دیدەوە هاتبوو کە ئەگەر باش بێت لە گەڵ ئێراندا ئەوا ئێرانیش باش دەبێت. ئەم دیدە زیاتر دیدێکی هەناو دیپلۆماسی ئەوروپیە، بەڵام ئۆباما زۆر نزیک بوو لە دیدی لیبرالی ئەوروپیەوە بۆ دیپلۆماسی، بۆیە هەوڵی بۆ ئەوە بوو کە چۆن لە رێگەی نەرم و چاکەوە ڕەفتاری ئێران بگۆڕێت. دوو، کێشەی ئۆباما ئەوەبوو کە ڕۆشنبیربوو. وەک ڕۆشنبیرێک زۆر ڕەهەندی ئاڵۆزییەکانی دەبینی و لە ئەنجامدا فشار و شەڕ و هێزی وەک بژاردەیەکی گونجاو نەدەبینی بۆ کۆتایی هێنان بە کۆمەڵێک کێشەی ڕەگدار و ئاڵۆز. لە هەمانکاتدا زۆر لە ژێر کاریگەری کەلتور و مێژووی ئێراندا بوو، بۆیە وەهای دەبینی کە لە داهاتوودا ئەمریکا و ئێران دەتوانن ئیدارەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەن، بە شێوەیەکی باشتر، لە دۆستە عەرەبەکانی ئەمریکا. سێ، ترەمپ تەنها نیە، بەشێکە لە ئەو قوتابخانەیەی کە بڕوای وەهایە کە فشار و هێز ڕەفتاری نەیارەکان دەگۆڕێت نەک چاکە و نەرمی. ئەمە بە تایبەتی لە ئێستادا ترەمپ بڕوای وەهایە کە مامەڵەی ڕەقی ئەو لە گەڵ کیمی کۆریای باکور بوە هۆکاری گۆڕینی ڕەفتاری ئەو. لە ڕاستیدا ڕازی بوونی چین بە دانانی ئابلۆقە لە سەر کۆریای باکۆر هۆکاری سەرەکی گۆڕینی ڕەفتاری کیم بوو. چوار، بەرەی عەرب ئیسرائیل زۆر لە ئۆباما ناڕازی بوون و وەهایان بیردەکردەوە زاڵبونی ئێران دەرئەنجامی ڕەفتارەکانی ئەمریکایە، بۆیە دژ بە رێککەوتنی ئەتۆمی ئێران بوون. دیارە پاش رێککەوتنەکە ئێران زیاتر باڵادەستبوە لە ناوچەکەدا، ئەوان هەموو ئەم باڵادەستیە لە دەرئەنجامی ریککەوتنەکەوە دەبینن. پێنج، وەک دەزانن، کە ڕێککەوتنەکە پرسی چەکی ئەتۆمی جوادکردبوەوە لە پرسەکانی تری وەک هەژەمۆنیەت لە ناوچەکە، چەکی تەقلیدی، پرسە نەرمەکانی تری وەک دیموکراسی و مافی مرۆڤ. ئێستا ئەمریکا و دۆستە عەرەب و جولەکەکانی دەیانەوێت ئەم پرسانە بهێننەوە ناو رێککەوتنێکی ترەوە. ئێران دەبێت رۆکێتی بالسیتی نەبێت و واز لە هاوکاری هێزە دۆستەکانی بهێنێت لە ناوچەکە و خۆی قەتیس بکات بە ناو سنوری خۆیەوە. ئەمە بۆ ئێران سەختە چونکە ئێران بڕوای وەهایە کە ئەگەر لە دەرەوە شەڕ نەکات ئەوا لە ناوەوە شەڕی پێدەگێڕن. شەش، ترەمپ لە کشانەوەی یەکێک لە بنەماکانی تری سەردەمی ئۆبامای هەڵوەشانەوە، ئەویش ئەمریکا بە هاوکاری لە گەڵ ئەوانیتردا ئیدارەی دونیا دەکات. کشانەوە ئەمریکا دەخاتە ژێرفشار دۆستەکانیەوە، وەک لە سەفەری سیاسیە ئەوروپاییەکاندا بینیمان بۆ ئەمریکا. بەڵام ترەمپ دەیەوێت ئەمریکا وەها پێشان بدات کە ناکەوێتە ژێر فشاری کەسەوە. تەنها کاتێک هاوپەیمانی دەکات کە ئەوانیتر لە گەڵیدا هاوڕابن، نەک ئەمریکا لە بچێتە سەر ڕای ئەوانیتر. ئەروپاییەکان لە بەردەم دوو بژاردەدان: یەکەم، دەرکردنی یاسای نوێ کە ڕێگە بە کۆمپانیا ئەوروپیەکان بدات سەرباری ئابلۆقەی ئەمریکی کار لە گەڵ ئێراندا بکەن، بە دڵنیایەوە ئێران هەوڵی ئەمە ئەدات لە گەڵ ئەوروپیەکاندا، لە لایەکی ترەوە ڕەنگە ئەوروپیەکان هەوڵی ئەوەبدەن کە ئەمریکا ڕازی بکەن کە بە کردار بڕیارەکانی جێبەجێ نەکات. دیارە ئەوروپاییەکان پەیوەندی خۆیان لە گەڵ ئەمریکادا تێک نادەن بۆ ئێران. حەوت، ترەمپ کشانەوەکەی پێشخست لە بەر کۆریای باکور. لە کاتی قسەکردنی ترەمپدا پۆمپیو لە ئاسماندابوو بۆ سەردانی کۆریای باکور، پێش گەیشتنی پەیامەکە گەیەنرابوو. هەرچەندە یەکێک لە ڕەخنەکان لە ترەمپ دەگیرا ئەوەبوو ئەگەر ئەمریکا لە رێککەوتنی ئێرانی دەکشێتەوە ئەوا چۆن کوریای باکور باوەڕی پێبکات کە لەگەڵیدا رێکبکەوێت، بەڵام بڕیاری کشانەوەکەو گەیشتنی پۆمپیو ئەو ڕەخنەیەی پوچکردەوە. هەشت، ئێران وەها هەوڵ ئەدات کە دەیەوێت بەرگری بکات. چەند ڕۆژێک لەمەوپێش زەریف لە یوتویب لێداوانێکی بڵاوکردەوە تێکەڵەیەک بوو لە هەڕەشە و پاڕانەوە. بەڵام ئێران بژاردەی کەمە، چونکە نایەوێت پاڵپستی ئەوروپی لە دەست بدات، هەتا پەرچەکردار مامەڵە بکات ئابوریەکی زیاتر دادەتەپێ، ڕەنگە دڵیشی بەئەوە خۆش بێت کە ئەمریکا بە ئاسانی ناتوانێت رێگری بکات لە کڕیارانی نەوتی ئێران واز لە کڕینی نەوتی ئێران بهێنن. نۆ، ئەمە سەرەتای شەڕێکی ساردە، کە ئابلۆقە و رێگری و فشار و میتۆدی تر دژ بە ئێران بەکاردێت. ئایا ئێران لە بەرامبەردا چیدەکات؟ ئابلۆقەکانی بە گشتی پایزی ئەمساڵ جارێکی تر دەسەپێنرێنەوە. دە، ترەمپ گەرچی ئەم ململانێیەی دەست پێکرد بەڵام نایەوێت پارە و سەربازی ئەمریکی تیادا بەکاربهێنێت. ئایا پارەی کەنداو و سەربازی میسری و چەک و تەکنەلۆجیای ئەمریکی دەتوانن ئەم ململانێیە بەڕێوەبەرن؟
.gif)
رێبین هەردی رێگهكانی گۆرانكاری له كوردستاندا ههمیشه به كراوهیی ماونهتهوه..ئهو بۆچونه راست نیه ئهم هێزانه بههێز هاتوون و به هێز ئهگۆڕێن..راستیهكهی ئهوهیه بهههر ڕێگهیهك بووه ههردوو هێزی دهسهلاتدار ههمیشه ههلبژاردنهكان ئهبهنهوه و بهمهش ڕهوایهتی بهههموو ئهو حوكمرانیه گهندهڵ و خراپه ئهدهن كه نزیك سێ دهیهیه ههرێمی كوردستان له قهیرانهوه بهرهوه قهیرانێكی تر ئهبات. یهكێك له هۆكاره سهرهكیهكانی ئهم دۆخهش ئهوهیه لایهنگرانی دهسهڵات به بڕواوه بێت یان به تهماعی پارهو چاو ترساندنهوه بێت. لهههموو ههڵبژاردنێكدا به رێكخراوی بهشداری ئهكهن و دهنگ بهو دهسهلاته ئهدهنهوه كه بوارێكی ژیان نهماوه گهواهی لهسهر شكست و دۆرانیان نهدات. بهشێكی زۆری ئهم دۆخهش نائومێدی ئهو دهنگه ناڕازیانه دروستی كردووه كه بهشداری له ههلبژاردندا ناكهن و لێئهگهڕێن لایهنگرانی دهسهلات به مهیلی خۆیان سنوقهكان پڕ بكهن له دهنگی خۆیان..راست نیه بگوترێت ههمیشه تهزویر ئهكهن و ههمیشهش براوه ئهبن..گهر وابوایه بزوتنهوهی گۆران له ههلبژاردنی ٢٠٠٩دا ٢٥ كورسی و لهههڵبژاردنی دوای ئهوهدا ٢٤ كورسی نه ئههێنا. كاتی ئهوه هاتوه وهك چۆن لایهنگرانی دهسهلات له ههڵبژاردندا به توندی یهك یهك ئهگرنو تهنانهت ناشرینترین شتهكانیش بۆ سهركهوتنی خۆیان ئهگرنه بهر، دهنگه ناڕازیهكانش كه دڵنیام زۆر له لایهنگری دهسهڵات زیاترن یهك بگرن و به حهماسهتهوه بهروه سنوقی دهنگدان بڕۆن. تا ناڕازی زیاتر بهرهو دهنگدان بڕوات، ڕهوایهتی دهسهڵات كهم ئهبێتهوه، ئهمه گهر بهتهواوی لێی نهسێنرێت ههموو شتهكانش ئهڵێن ئهو رێ و شوێنانهی ئهمجاره بۆ رێگری له تهزویر گیراوهته بهر، سنوری تهزویر گهر بشهێڵێت، ئهوا به دلنیاییهوه یهكجار كهمی ئهكاتهوه.. جارێك ئهبراهام لینكڵۆن گوتبووی وهرقهكانی دهنگدان جێگهی گولهكانی شهڕی ناوخۆ ئهگرنهوه..با لهرێگهی ئهو وهرقانهوه لهبری گوله دهنگ دژی ئهم دهسهلاته نا ئینسانی و نا دیموكرات و چهقۆكێشه بدهین. دهنگه نارازیهكان یهكبگرن بۆ ئهوهی ئهو بیانووه ببڕین كه به دهنگی خهڵكی كوردستان هاتوون.
نووسینی: باقر جەبر زوبەیدی وەرگێڕانی : نامیق رەسوڵ حزبی دەعوەی ئیسلامی نامەیەكی بۆ سەماحەتی مەرجەعی باڵا بەڕێز عەلی سیستانی نارد، داوایلێكرد هەڵوێستی شەرعی خۆی روونبكاتەوە دەربارەی ئەوەی مالیكی خولی سێییەم پۆستی سەرۆك وەزیران بگرێتەوە دەست، لە ناو بوونی بڕێكی زۆر لە رەخنە و ناڕەزایەتی نەك تەنها لە گۆڕەپانی نیشتمانیدا، بەڵكو لە ناو خودی هاوپەیمانی نیشتمانیدا بە شێوەیەكی وردتر لەناو ریزەكانی حزبی دەعوەدا. دوای مانگێك لە نامەكەی حزبی دەعوە، كە كۆپییەكیمان بەدەست نەگەیشت، سەماحەتی سیستانیی وەڵامی دایەوە كە لە خوارەوە دایدەنێم، ئەو گڵۆپی سەوزی بۆ دەعوە و هاوپەیمانی نیشتمانی هەڵكرد گۆڕانكارییەكە بكرێت و لەوەڵامەكەیدا مەرجەعی باڵا جەختی لێكردەوە. ئەوەی روویدا ئەوەبوو كە وەڵامەكەی مەرجەعی باڵا بۆ مانگێكی تەواو لای حزبی دەعوە بە پێچراوەیی مایەوە و ناكۆكییەكی توندیش لە ئارادابوو خەریك بووە حزبی دەعوە نغرۆی دابڕان ولێكترازانێكی توند بكات، بەڵام گروپێك لە دەعوە سەركەوتوو بوو لە كۆكردنەوەی 38 ئیمزای ئەندامی دەوڵەتی یاسا لە پێناوی دەستكردن بە كۆكردنەوەی ئیمزا بۆ بەدەستهێنانی زۆرینە لەناو هاوپەیمانی نیشتمانیدا. رۆژی 11/ 8/ 2014 كۆبوونەوەیەك لە ماڵی دكتۆر جەعفەری رێكخرا، بە سیفەتی ئەوەی سەرۆكی هاوپەیمانی نیشتمانی بوو، دوو كاتژمێری خایاند و تێیدا ئیمزای سەرۆك كوتلەكان كۆكرایەوە بۆ هەڵبژاردنی ئەوەی كە زۆرینەی حزبی دەعوە لەسەری رێككەوتون كە عەبادی وەك كاندید بۆ سەرۆك وەزیران پێشكەشدەكەن. ئەوانەی ئیمزایان كردبوو، لە پێشبڕكێدا بوون لەگەڵ كاتدا، چونكە وادە دەستورییەكان لە كاتژمێرەكانی كۆتاییهاتنیان نزیكدەبوونەوە، تەنها 90 خولەك كات مابوو بۆئەوەی جوڵە بكەین بە ئاراستەی وەڵامدانەوەی وادەی دەستوری بۆ ئەوەی عەبادی وەك سەرۆك وەزیران دیاریبكرێت و وەك وەڵامدانەوەیەكیش بۆ بانگەوازی مەرجەعەیەتی باڵا لە گونجان لەگەڵ ئەوەی بە رەزامەندیی نیشتمانی ناونرابوو. پێش ئەوەش چەند گفتوگۆیەكمان لەگەڵ سەركردەی كوتلە سیاسییەكانی گۆڕەپانی نیشتمانیدا كردبوو، بۆئەوەی بۆچونیان بەرامبەر گۆڕانكارییەكە بزانین، هەموو كوتلەكان پشتیوانیان كرد لە بۆچونی بەڕێز مەرجەعی باڵا و ویستی هاوپەیمانی نیشتمانی بۆ گۆڕانكاری. بە كاروانێكی دوورودرێژ بەرەو سەرۆكایەتی كۆمار كەوتینەڕێ، كاتژمێر یەك و نیوی نیوەڕۆ بوو، لە كۆبوونەوەكەمان لەگەڵ سەرۆك نەهاتینەدەرەوە هەتا مەرسومی كۆمارییمان بۆ راسپاردنی عەبادی وەك كاندیدی گەورەترین كوتلە نەهێنایەوە.
د. هەردی مێد لهم رۆژانهی پێشوو یهكێك لهو بابهتانهی بووه جێی سرنجی میدیاكان و رۆژهڤیان، قسهكردن بوو سهبارهت به توانستی كاندیدهكان له زمانی عهرهبیدا. لهم سهروبهندهدا، پهرلهمانتارێكی خولی پێشوویی پارتی دیمۆكراتی كوردستان دان بهوهدا دهنێت كه ٣٠ پهرلهمانتاری پێشوو، كه لهم خولهدا ئهركیان تهواو دهبێت، زمانی عهرهبیان نهزانیووه، یان توانای زمانهوانیان بهو شێوهیه نهبووه كه ڕێگهی گفتوگۆیان پێبدات. گهر بڕوا بهم زانیارییه بكهین، دهشێت بڵێین نیوهی ئهندام پهرلهمانتارانی كورد له پهرلهمانی فیدراڵ زمانی عهرهبیان نهزانییوه. لێرهوه پرسیارێك، زۆر ساده به رواڵهت بهڵام زۆر گرنگ له جهوههردا، كه دهشێت بكرێت ئهوهیه: رۆڵی ئهم پهرلهمانتارانه له پهرلهمان چیبووه له كاتێكدا زمانی قسهكردنی ئهم دهستگایهیان نهزانیووه؟ ئهم بابهتهی ئێمه ههوڵێك نییه بۆ وڵامدانهوهی ئهم پرسیاره له بهرئهوهی پێویستی به رووماڵ و لێكۆڵینهوهیهكی جدی ههیه كه دهبوو له كاتی خۆێیدا بكرابایه بۆ دهستنیشانكردن و له نزیكهوه خهمڵاندنی رۆڵ و چالاكی ئهمان. ئێمه تهنها دهمانهوێت له سهر دوو پرس كه پهیوهندیدارن بهم پرسیارهوه قسه بكهین. ١. نهزانین یان جڵهونهكردنی زمانی گفتوگۆی پهرلهمان چ كاریگهرییهكی له سهر رۆڵی پهرلهمانتار دهبێت؟ ٢. نهزانینی زمانی پهرلهمان چ گرفتێك له بهردهم پرسی نوێنهرایهتیكردندا(Representation) دهخولقێنێت؟ پهرلهمانتار له دوو شوێنی جودای پهرلهمان دهتوانێت رۆڵی سهرهكی بگێڕێت، كه ههرچهند ئهم دوو رۆڵه له ناوهڕوهكدا جودان. له یهكهم شوێندا له هۆڵی گشتی پهرلهمان (Hemicycle)، واته ئهو شوێنهی گفتوگۆ له سهر پرۆژه و پێشنیاره یاساییهكان دهكرێت و دهكرێنه دهنگدانهوه. له دووهم شوێنشدا، له هۆڵی لیژنهكان. له هۆڵ گشتی ههموو پهرلهمانتاران ئامادهن، كهچی له كۆبونهوهی لیژنه تهنها ئهندامانی لیژنه. له هۆڵی پهرلهمان زۆرترین نمایشی سیاسی، به سیاسیكردنی پرسهكان، خۆنمایشكردن…دهكرێت چونكه میدیاكان ئامادهن و ڕووماڵی دانشتنهكان دهكهن. وهلێ، له دانیشتنی لیژنه، لهبهرئهوهی به داخراوه یی دهگوزهرێت،گفتوگۆی تهكنیكی و پسپۆڕیانه جێی به نمایشی سیاسی و خۆدهرخستنی سیاسیانه لق دهكهن. له هۆڵی پهرلهمان گهشتن به تهوافق(concensus) دهبێته كارێكی سهخت و دژوار چونكه ههر هێزێك ههوڵی سهپاندنی روانگه و دیدی ئایدولۆژییانهی دهدات، بۆیه دهنگدان دهبێته ئامرازی رێكخستنی ململانێكان و ڕێگهلێگرتنیان بۆ ئهوهی سهرنهكێشن بۆ بهكارهێنانی هێز. كهچی لیژنهكان، ههروهك سیاسهتناسی ئیتالی سارتۆری دهڵێت، خودی خۆیان دهبنه ئامرازی گهشتن به تهوافق و دوورخستنهوهی ململانێی ئایدۆلۆژی و سیاسیهكان به هۆی داخراوییان له لایهك، هاوكات پێویستی توانستی تهكنیكی و پسپۆڕی بۆ شهنوكهوكردن و تاوتوێكردنی تێكسته یاساییهكان له لایهكی دی. وهلێ، ههم له هۆڵی گشتی پهرلهمان و ههمش له كۆبونهوهی لیژنهكان، زمان و لهولهبانی (Eloquence) چهكێكی ههره گرنگ و كاریگهرن له دروستكردن و خوڵقاندنی تهوافق، له بهرئهوهی لهولهبانی له زمان و گهمهكردن به وشه و بهكارهێنانی گونجاویان دهشێت پهیڤ بكاته دهسهڵات و ئامرازی كاریگهری. پهرلهمانتاری لهولهبان دهتوانێت به دهوری تێكستێكی یاساییدا زۆرترین دهنگ و زۆرترین سازان دروست بكات. به مانایهكی دی، لهولهبانی زمان له ئامرازێكی پهیوهندیكردنهوه دهكات به خانهی ههژمون و ههیمهنه و قهناعهتپێكردن. راسته، زمان جودایه له لهولهبانی، واته ههموو ئهوانهی جڵهوی زمان دهكهن ناتوانن ببنه لهولهبان، چونكه كاریگهری و سحری لهولهبان ههم لهو ئارگومێنت و بورهانانهدایه كه كهسی قسهكهر بهكاریان دێنێت، ههمش له رهزامهندی كۆمهڵایهتی زمانی قسهكهر. بهڵام، بۆ بهدهستهێنانی لهولهبانی جڵهوكردنی زمان مهرجی سهرهكییه. ئهم جڵهوكردنهش له دوو ئاستدا. له یهكهم شوێندا له رووی ڕێزمانییهوه، واته كهسی قسهكهر دهبێت زمانهكهی ڕهوان بێت و دوور بێت لهههڵه و خواروخێچی. ههمش له رووی كۆمهڵایهتیهوه. كۆمهڵناسی فهرهنسی پییهر بۆردیۆ زۆر نایابانه بۆ ئهم پرسه چووه. بۆ ئهم، زمانی بهرز، به تهنها ئهو زمانه نییه كه له رووی ڕێزمانییهوه پتهوه و ڕهوانه، بهڵكو له رووی كۆمهڵایهتیهوه جێی ڕهزامهندییه. قبوڵی كۆمهڵایهتی زمانش تهنها ئهو كاته مهیسهر دهبێت كه زمانی بهكارهێنراو زمانێكی دووربێت له دهستهواژه و دهربڕینی میللی، بازاڕی و نزم. له ههموو حاڵهتهكاندا، به بێ جڵهوكردنی زمانی بهكارهێنراو له پانتایی پهرلهمان، ئهندام پهرلهمان نهدهتوانێت به چالاكی و ئهركهكانی ههستێت، نهدهتوانێت له دهرهوهی رهدهڵ و بهدهڵه سیاسی، جڤاتی، دینی، تد كان، توانای دروستكردنی تهوافقی ههبێت، یان دروستكردنی كاریگهری له سهر دینامیك و گهمهی پهرلهمان. ئاشنانهبوون و كۆنترۆڵنهكردنی زمان ڕێگه له گفتوگۆ، تێگهشتن له دهقه یاساییهكان، قوڵی و تهكنیكی یاساكان، گهمه و گرهوهكانی پشت تێكسته یاساییهكان دهگرێت و ئهندام پهرلهمان دهكاته تاكێكی موجهڕهد و ناچالاك. به مانایهكی دی، ئاشنا نهبوون به زمان، ئهندام پهرلهمان دهكاته كهسێكی بهكاربهری سیاسی له جیاتی بهرههمهێنهر، واته دهبێته كهسێك نه توانای پێشنیاری دهبێت، نهههموار و داڕشتنهوه و گهڵاڵهكردن له پرۆسهی دروستكردنی یاسادا. ئهمه جگه لهوهی نهدهتوانێت خودان روانگه و توانای سهپاندنی روانگهی خودی خۆشی بیت. له لایهكی دی، ئاشنانهبوون به زمان گهورهترین پرسیار له سهر وهزیفه و رۆڵی نوێنهرایهتی ئهندام پهرلهمان دروست دهكات. چۆن پهرلهمانتارێك دهتوانێت نوێنهرایهتی شار و دهنگدهرانی بكات و بهرگری له بهرژهوهندی و پێگهیان بكات له پهرلهمان، گهر توانای قسهكردن و كایهی زمانهوانی سنوردار بێت؟ نوێنهرایهتی گهل لهوهدا دهبێت كه توانای تێگهشتنت له كۆی گرهو و ڕێسای گهمهكان ههبێت و سهردهرچوانه تێیاندا شوێن بۆ جێگرتنهوهی ئهو بهرژهوهندیانه بكهیتهوه كه بۆیان ڕاسپێردراوی. له راستیدا، ئاشنانهبوون به زمان و نهتوانینی قسهپێكردنی، پهرلهمانتار له نوێنهرایهتی دهخات، چونكه دواجار نوێنهر ئهو كهسهیه كه ڕاسپێردراوه كه له جیاتی ڕاسپێردهر بدوێت و له جیاتی ئهو بڕیار بدات. بهڵام، گفتوگۆ و ههمش بڕیاردان پێویستیان به زمانێك ههیه كه ڕێگهی سازدانیان بدات. ههموو ئهوانهی ئاشنان به زمانی فهرهنسی و ئینگلیزی دهزانن، زاراوهی پهرلهمان (Parlement) له فرمانی (parlementer)هوه هاتووه كه به مانای <قسهكردن> دێت. به مانایهكی دی پهرلهمان له جهوههردا پانتایی و خانهی قسهكردن و گفتوگۆیه. پهرلهمان ئهوهنده به شوێنی قسهكردن و گفتوگۆی پهرلهمانتاران ناسراوه كه له مێژووی پهرلهماندا زۆرجار بوۆته شوێنی رهخنه و سیخۆڕمه. ئهوانهی ئاشنای مێژووی پهرلهمانی فهرهنسا و بریتانیا بن دهزان مێژوونوسان، به تایبهتی ئهوانهی مهیلی ڕاستڕهوییان ههبووه، چهند ناووناتۆرهیان له پهرلهمان داوه و وهك خانهی <ههڵهوهڕی>، شوێنی <چهقهچهق>، تد،. وێنایانكردووه. كهم نین ئهوانهی دژی پهرلهمان بوونه و له ههول بچوككردنهوه و فهرامۆشكردنی ئهم دهستگایهدا بوونه، پاساوشیان بۆ ئهمه ئهوه بووه كه پهرلهمان جگه له مهكینهی <قسهكردن> هیچی تر نییه. وهلێ، كهمش نین ئهوانهی له خۆرئاوا له ههوڵی بههێزكردن و كاراكردنی ئهم دهستگایهدا بوونه و ویستوویانه ههمیشه وهك >ئاگۆرای>هك بێت، واته شوێنێك بێت كه پرس و گرفتهكانی شار و مهملهكهتی تێدا باس بكرێت؛ شوێنێك بێت كه زۆرترین قسه و زۆرترین گفتوگۆی تێدا بكرێت له مهڕ تهنگوچهڵهمهكانی كۆمهڵگا و چهرمهسهری توێژه ههژارهكان. له كۆتایدا، تۆ بڵێی به ناردنی كهسانێك كه ئاشنا نهبن به زمانی گفتوگۆی پهرلهمان دواجار دهنگدهر به دهستی خۆی پهرلهمان بێدهنگ و كپ نهكات؟
كەمال چۆمانی ... وانەیەک لە ریفراندۆمی دەستوریی تورکیا وەربگرن دەنگدان لەو هەڵبژاردنەدا، ئەگەر ئامرازێكیش نەبێت بۆ باشتر بون، ئامرازێکە بۆ خراپتر نەبون. پێویستمان بە گۆڕینێکە لە شێوەی سیاسەت و پەیوەندییەکانی هەرێم و کورد لەگەڵ بەغداد و نەتەوەکانی دیکەی عێڕاق، لەپێش هەمویانەوە عەڕەب. پێویستمان بە دونیابینییەکی نوێیە کە دونیابینیی پارتیی و یەکێتیی، بەتایبەتتر هی پارتیی، بۆ عێڕاق و هەرێمی کوردستان تێبپەڕێنێت. نمونەیەکی سادە لە دەنگدان وەک ئامرازێک بۆ رێگریکردن لە خراپتر نەبون: لە ١٦ی نیسانی ٢٠١٧، ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا ریفراندۆمێکی دەستوریی بەسەر تورکیادا سەپاند. سیستەمی پارلەمانیی ئەو وڵاتەی گۆڕی بۆ سیستەمی سەرۆکایەتیی، رونتر سیستەمێکی سوڵتانیی کە لەگەڵ ویستە پاوانخوازییەکانی خۆی دەگونجێت. بەشداریکردن لەو هەڵبژاردنەدا ٪٨٥.٤٣ بو، بەڵێ ٪٥١.٤١ بو، نەخێر٪٤٨.٥٩ بو. ئەوانەی بەشداریی ریفراندۆمەکەیان نەکرد، بەدڵنیایی دۆستانی ئەردۆغان و سیستەمی سەرۆکایەتیی نەبون. بەڵام بە هەر هۆکارێک بێت بەشداریی ریفراندۆمەکەیان نەکرد. ئەگەر لەو ٪١٥یە نیوەی بەشداریی بکردبوایە، بەدڵنیایی رێژەی دەنگدان دەگۆڕا لە بەرژەوەندیی نا کە وای دەکرد خەونە سوڵتانییەکانی ئەردۆغان کۆتایییان پێ بێت. ئەو ٪١٥یە دەیتوانی رێ لەوە بگرێت دۆخی تورکیا خراپتر نەبێت. دوای ٢٠١٧، بە هۆی سیستەمی سەرۆکایەتیی تورکیاوە، کۆمەڵگای تورکیا و ئابوریی و سیاسەتەکەی، توشی دابەشبون و دڵڕەقیی و تیرۆر و گرتن و کوشتنی زیاتر بۆتەوە. خەونی بەدیموکراتیبونی تورکیا تا رادەی مردنە. پەیوەندیی کورد و تورک هێندەی تر مەودای تێکەوتوە. تەداخولی تورکیا لە سوریا و عێڕاق زیاتر بوە، پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ ئەوڕوپا و ئەمریکا تێكچوە، هیچی لە بەرژەوەندیی تورکیا و گەلانی تورکیا نەبوە. بۆیە، بەشداریکردنت لەوانەیە زۆر شت نەگۆڕێت لەو قۆناغەدا، بەڵام ئەگەر خەونی گۆڕانکارییت هەیە لە داهاتودا، بڕۆ دەنگبدە تا خراپتر نەبێت. دەنگبدە بۆ ئەوەی لە داهاتودا باشتر بێت، نەک لە پێتوابێت لە ئێستا هەمو شتێک بە هەڵبژاردن چاک دەبێت. گۆڕانکاریی و چاکسازیی لە عێڕاق و هەرێمی کوردستاندا پشودرێژیی دەوێت، خەبات و تێکۆشانی زیاتری دەوێت، قۆستنەوەی دەرفەتەکانی دەوێت، بێهیوانەبون و بەردەوامیی دەوێت. دەبێت وانەیەک لە ریفراندۆمی دەستوریی تورکیا فێرببین و هەمو هەوڵێک بدەین بە شێوەیەکی گەورە بەشدار بین، نەک بۆ باشتربون، بەڵکو بۆ خراپترنەبون. کاتێک خەونی پاسەوانانی سیستەمی کۆنت راگرت کە دەیانەوێت دۆخی هەنوکەیی بهێڵنەوە، قۆناغی چاکسازیی و گۆڕانکاریی دەستپێدەکات. بۆیە، بڕۆ بۆ دەنگدان ئەگەر لە پێناو ئێستاش نەبێت، لە پێناو داهاتو.
ئاسۆس هەردی بانگەشەی هەڵبژاردنی ئەمجارە تا ئەم ساتەی ئەم دێڕانە دەنوسم، زۆر بەسستیو ساردوسڕی بەڕیوە دەچێت. هاوڕێیەکم پێی وایە ئەم “هێمنی”و ساردییە نیشانەی ئەوەیە حیزبەکان (بەتایبەت دەسەڵاتدارەکان) بۆیان دەرکەوتوە بەهاشوهوشو شەڕە پەڕۆو پەلاماردانی یەکترو یەکتر بێزارکردن هیچیان دەستگیر نابێت، بۆیە بانگەشەی ئەم جارە “هێمن”ە! ئەگەرچی لەناخی دڵەوە هیوادارم ئەو بۆچونە راست بێت، بەڵام پێم وایە لەپاڵ گەلێک هۆکاری تردا، هۆکاری سەرەکیی ئەم ساردییە تۆرانی خەڵکو بێهیواییانە بەرامبەر پرۆسەی هەڵبژاردنو دەنگدان. کەم نین ئەو هاوڵاتییانەی دەڵێن “چەند ساڵە بەشداری لەهەڵبژاردندا دەکەین، بەڵام بارودۆخی ژیانو وڵاتمان نەک باشتر نابێت، بەڵکو بەردەوام بەرەو خراپتر دەڕوات…. حیزبەکان وەک یەکنو بێ بەڵێنو گەندەڵن… شەڕیان بۆ پلەو پایەو دەسەڵاتی خۆیانە، نەک ئێمە…هتد، کەواتە بۆ بچین بۆ دەنگدان؟”. لەراستیدا پاش ئەزمونی هەڵبژاردنەکانی رابردو، نابێو ناتوانین ناهەقی خەڵک بگرین، بەڵام با دور لەتوڕەیی کەمێک بیر بکەینەوە. کێن ئەوانەی توڕەو ناڕازینو نایانەوێ بچن بۆ دەنگدان؟ بەنەچونیان چییان دەستدەکەوێ؟ کێ لەم بێهیواییەی ئەوان قازانج دەکات؟ لەهەمو شوێنێکی دنیادا هەمیشە رێژەیەکی بەرچاو لەخەڵک لەبەر هەر هۆیەک بێت بەشداریی هەڵبژاردنەکان ناکەن، بۆیە ئەگەر لەشوێنێک رێژەی بەشداری لەسەدا شەست تێپەڕێنێت، بەسەرکەوتنو بەشدارییەکی گرنگی خەڵک لەقەڵەم دەدرێت. من قسەم لەسەر ئەم بەشەیان نیە. ئەوەی مەبەستی منە ئەو رێژەیەیە کە لەساڵانی رابردودا لەمەیدانەکەدا بونو ئێستا لەبەر بێهیواییو بێ متمانەییان بەسیاسەتمەدارو حیزبەکان، نایانەوێ دەنگ بدەن. پێم وایە زۆرینەی هەرەزۆری ئەمانەی دوایی، خەڵکە ناڕازییەکەن. ناڕازی لەدۆخی ئێستا، لەقسەو کردەی دەسەڵاتداران، لەبەڵێنە بێناوەرۆکەکانیان، لەشکستە گەورەو بچوکەکەنیان، لەگەندەڵیو ناعەدالەتی… هتد. بەواتایەکی تر، زۆربەی هەرەزۆری ئەو ناڕازییانە خەڵکە ئاساییەکەن نەک ئەندامو لایەنگرانی حیزبەکان. ئەمانەی دوایی وەک ئیلتیزامێکی حیزبی هەر دەچنە سەر سندوقو هەر دەنگیش بەحیزبەکانی خۆیان دەدەنەوە. ئەگەر ئەوەشمان لەبیر بێت کە هەمیشە خەڵکی ناحیزبی زۆرینەی کۆمەڵگە پێکدێنن، بەحسابێکی زۆر سادە بۆمان دەردەکەوێ بەشدارینەکردنی خەڵکی ئاسایی- ناڕازی، راستەوخۆ خزمەت بەحیزبەکانو بەتایبەت خزمەت بەحیزبەدەسەڵاتدارەکان دەکات. چونکە ئەو کاتەی ناڕازییەکان دەست لەمافی دەنگدانی خۆیان هەڵدەگرن، بیانەوێ یان نا، رازی دەبن بەوەی خەڵکە حیزبییەکە لەجیاتی ئەوان بڕیار لەسەر چارەنوسیان بدەنو سەرکردەکانی خۆیان بکەنەوە بەئاغای مەملەکەت! رێژەی بەشداری کەم بێت یا زۆر، ئەوەی لەسندوق دێتە دەرەوە، بەبڕیارو ئیرادەی خەڵک لەقەڵەم دەدرێت، بەوانەشەوە کە ناچن بۆ دەنگدان. جگەلەوەش پێم وایە دیسان خزمەتێکی گەورەی حیزبەدەسەڵادارەکان دەکەین ئەگەر بڵێین هەمو حیزبەکان وەک یەکنو وەک یەک بەرپرسیارن لەم دۆخەی پێی گەیشتوین. زۆر بەکورتی هەر ئەوەندە بەسە لەخۆمان بپرسین ئەم هەمو ساڵە بڕیاری سیاسی، ئابوری، ئیداریو ئەمنی بەدەست کێ بوە، بۆ ئەوەی بزانین کێ بەرپرسیارە لەم وێرانەیەی ئێستا. بۆیە هاونیشتمانیی بەڕێز، ئەگەر تۆش وەک من لەم دۆخە ناڕازیت، دودڵ مەبەو لەئێستاوە بڕیاری خۆت بدە. چونکە بەشداری نەکردنت، تەنها خزمەتی ئەوانە دەکات کە لێیان ناڕازیتو کوردستانیان بەم رۆژە گەیاند. رۆژنامەی ئاوێنە
تارمایی ئەوەیە کە لێرەیە و لێرە نیە. لێرەیە و ئێمە هەوڵئەدەین کە لە گەڵیدابین، بەڵام هەوڵەکانمان هەرگیز ناگاتە ئامانجی ئەوەی کە بە تەواوی ئەوەی کە تارماییە، چیدی لە دۆخی تارماییدا نەمێنێت. بەڵام تارمایی ئەو بونەیە کە پاش دەرکەوتنی دەبێتە بەشێک لە ئێمە، هەمیشە بێ جەستەیە، تەنها ڕۆحێکە، بە دوای ئەو جەستانەدا دەگەرێت کە بە دوایدا دەگەڕێن. کاتێک جەستەکان بە ڕۆحی ئەم تارماییە ئاشنا دەبن، ئیتر پچڕانێک دروست دەبێت لە نێوان خۆیان و دونیادا، کات دەپچڕێت، چونکە ئەو ساتەوەختەی کە بە جۆرێکی تر بیرمانکردەوە ئیتر هەرگیز هەمانکات نیە، هەمان پلەبەندی شتەکان نیە، دونیا هەرگیز بە هەمانجۆر نیە. ئەو پیاوەی کە ئەم جۆرە تارماییەی لە دونیای ئێمەدا دروستکرد نەوشیروان مستەفا بوو. پێش هاتنی ئەو، زمانی گۆڕان، خەونی گۆڕان، خواستی گۆڕان، دووربوو لە ڕۆحی گشتی، لە هێز، لە نۆرم. ئەو هات پچڕانێکی لە حەکایەتە گەورەکانی شاخ و خەبات و چەکداردا دروستکرد و وەک لیوتار ووتی سەردەمی چیرۆکە گەورەکان تەواو، ساتی ئەوەیە گوێ لە چیرۆکی هەریەکێک لە ئەندامانی ئەم کۆمەڵگایە بگرین و گورزەیەک لە ووردە چیرۆک دروست بکەین، بۆئەوەی ڕەنگی هەمومان و ئاهی هەمومان و خواستی هەمومان ئامادەیی تیادا هەبێت. بەڵام لە بەگشت بوونی ئەم رۆحە، جارێکی تر، دەبێتەوە بە تارمایی. تارماییەک کە ترس دەهێنێت. ترس لە هەناوی ئەو جەستانەی کە ڕۆحیان تیادا نەماوە یان توانای وەرگرتنی ڕۆحێکی تریان نیە. بۆیە وەک درێدا دەڵێت، تارمایی هەمیشە تارماییەکانە. بەڵام تارمایی چی ئامادەییەکی هەیە؟ یان ئەوە چ ئێستایەکە کە ئامادەییەکی تارماییانەی هەیە؟ ئامادەیی تارماییانە ئەو ئامادەییە کە بونی هەیە بەڵام ئاگایی نیە بەرامبەر بونی، یان نکوڵی دەکرێت لە بونی یان رێگری دەکرێت لە بونی. بۆ نمونە داهاتوی گەنجان و لاوان تارماییەکە بەدوامانەوەیە، لە پێشمانەوەیە، ئەگەر ئێستا هەستی پێنەکەین ئەوا هەرزوو ڕاوەدومان دەنێت. بۆیە گۆڕان ئەو پرۆسەیەیە کە تارماییەکان دەناسێتەوە، جەستە ئامادە دەکات بۆ ڕۆحەکان. نەوشیروان مستەفا ئەو تارماییەیە کە لە هەموو ئاگاداربونەوەیەکمان لە تارماییەکان دێت تارماییانە سەرەتاتکێیەکمان لە گەڵدا دەکات. تارماییەکان لەوێن، کە هەستمان پێکردن دەبنە هاوەڵمان، کە لێیان ترساین دەبنە دێوزەمە بۆمان، کە لە بیرمانکردن جارێکی تر دەبنەوە تارمایی و راوەدومان دەنێن. بۆیە هەمیشە ئێستایەک هەیە کە هەرگیز تەواو ئێستا نیە، ئێستایەک هەیە کە ماسیانیکە.
دانا هەڵەبجەیی پرۆسەی دەنگدان، لە کوردستان سیما و ڕەزمێکی سەیر و سەمەری لە خۆگرتووە. ساڵی 1992 کە یەکەم جار کورد لە باشوور بە تاس وجۆشەوە ئەم ئەزمونەی تاقیکردووە، بۆ بەگەڕخستنی یەکەم پەرلمانی کوردستان،. ئەوەندەی نەبرد شەڕی نەگریسی حیزبە کوردستانییەکان دەستی پێکرد و بە هێنانی تانکی دوژمن بۆ سەر پەرلمان، ئەنجامی ئەوهەڵبژاردنە پەنجا بە پەنجایەمان بینی. ئەوەندەی ئەم هەڵبژاردنە بۆ برابەشکردن(گومرگ) و ڕێگڕی لە هەڵگیرساندنی شەڕی یەکێتی و پارتی بوو، چارەکە ئەوەندە فڕی بەسەر دیموکراسی و مافی دەنگدانەوە نەبوو. ئەمانە مێژوویەک لە شەڕی دەسەڵات و دارییان هەیە، کە لە جەلالی و مەلاییەوە بگرە تا ئەوەی کە ئێستا ڕۆیان چوانەتە ناو ماڵی هەموو کوردێک. لە شاخ بە چەک و پاوانکاری، حەق و حسابیان لەگەڵ یەک ئەکرد، ئێستاش بۆ هەمان ئامانج، بە ڕێگەی هەڵبژاردن و میدیاکانیان ئەیکەن. ئەگەر شەرمی میللەت و ترسی بەغدا و دەوڵەتان نەبوایە،هەمان شەڕیان بۆ ئەکردینەوە دیاری،. بەڵام خۆشبەختانە بەشێکی فرەی میللەت لە مەرام و مورادی ئەمانە گەیشتوون. ئەم 27 ساڵە ڕووی شاراوەی خۆیان و بنج وبنەوانیان بە تەواوی دەرکەوت، کە ئەمانە چ کانزایەک و چ بونەوەرێکی نامۆن بە جەستەی میلەتێکی ستەمدیدەی کوردەوە. ئەمانە تا ئێستاش شەڕە پەرۆ و شایی و لۆغان و خۆنمایشکردنێکی ساویلکانە ئەکەن، وا ئەزانن ساڵەکانی نەوەدەکانی سەدەی پێشووە. جگە لە هەڵدانەوە پەڕە خویناوی و هەڕەشە و گوڕشە و زمانی چەکی یەکترکوشتنەکانیان کە دەیان هەزاریان لەیەکتر کوشت و ماڵوێرانکرد، بەناوی شەهید و شاخ و شۆڕشەوە، هیچی تازەیان پێ نییە، بۆ ئەو میللەتە داماوە. ئەوان ئەوەندەی قاڵبووی شەڕ و شۆرن، ئەوندە بە تەنگی بە مەدەنیکردنی کۆمەڵگە نین. ئەوەندەی باس لە ئامڕاز و ئامانجەکانی شۆڕشی چەکداری ئەکەن ئەوەندە باسی یاسا و داد و خزمەتگوزارییەکانی کۆمەڵگە ناکەن،. ئەمان لە ئاشتی و ئاوەدانی و لە ناو میللەتێکی تێر و تەسەلدا، خەرمانیان بەرکەت نایات. ئەگەر وەک چاودێرێکی بیانی گوێقوڵاغی وتارە ڕەق و تیژەکانیان بین، وا هەست ئەکرێت کە تا ئێستا پێشمەرگە بە شاخەوەیە و دژی دوژمنێک ئەجەنگێت. ئەمانە جگە لە پەرچە کردار و خۆ بە ئۆپۆزیسێۆنزان و پارتی پێشەڕەو زیاتر، هیچیان لە هەگبەدا نییە، ئەگەر هەبوایە لە کەمپینەکانیاندا ڕەنگی ئەدایەوە. تازە باسی دەسکەوتی زیاتر و دروستکردنی ئایندە ئەکەن، وەک بڵێی پێشتر بۆیان نەلوابێت ئەمانە بکەن. بەڵام لە سایکۆلۆژی سیاسەتدا لە خودی دروشمەکەدا ئەبینرێت، کە بەڵێ، دەسکەوت و ئایندەیان بۆ خۆیان بە زیادەوە فەراهەم کردووە، ئەوە میللەت و دۆزی کوردە کە بێ بەشە لەو دەسکەوت و ئایندەیە. هەربۆیە، ڕەنگاندنی زەمین و ئاسمانی شەقامەکان، و گرداندنی ڕەشە ئەندامانی حیزب لە مەیدان و گۆڕەپانەکاندا، دادی کاڵبونەوە و هەڵوەڕاندن نادات، میللەتی هۆشیار ئەمجارە ئەزانێت بێدەنگانە چۆن دەنگ ئەدات، وەهەرچەندە دەنگی قەوانە سواوەکان، بگاتە کەشکەلانی فەلەک، بەڵام نابێتە مێشە میوانێکی خەڵکی هۆشیار. ئەو کولتوورەی حیزبی چەکدار و شەڕوشۆڕی سەدەی بیست، فریای خەباتی مەدەنی و عەقڵانی و سیاسی ئەم سەردەمە ناکەوێت، چونکە خەرمانی دەیان ساڵەمان نە بە مشت، بەڵکو بە سایلۆش بینیوە و چەشتووە. بێدەنگانە دەنگە هۆشیار و ژیرەکانی میللەت، چیدی توخنی زۆربڵێ بێ بەرهەمەکان ناکەوێت، بەڵکو دوای خەڵکی دەوڵەت و دەوڵەتداران ئەکەوێت، کە گوزەران و ژیانی ئاسودەی بۆ مسەوگەربکات. نەک شانامەی بۆ بخوێنێتەوە.
نیاز عهبدوڵڵا..... ئهفسانهی دهسهڵات له رێگای تاوان و ههڵهكانی دهسهڵات خۆیهوه تێكدهشكێت. یهكێك لهو ههڵه مێژووییانهی دهسهڵاتی خۆ بهڕێوهبهری كوردی له تێكشكاندنی ئهو ئهفسانهیهی خۆیدا كردی كه چهندین ساڵ به خهرجكردنی پاره و بهكارهێنانی چهك دروستی كردبوو، تیرۆركردنی رۆژنامهنووسی لاو سهردهشت عوسمان بوو. ئهو هێزانهی پایهكانی دهسهڵاتیان له رێگای ترساندن و درۆكردنهوه راگرتووه ئاسانتر گوتاری ساختهیان له پهنای بانگهشهكردن بۆ سیستهمێكی دیموكراسی ئاشكرا دهبێت. تیرۆركردنی سهردهشت عوسمان لهژێر فهرماڕهوایی سهربازی پارتی دیموكراتی كوردستان له شاری ههولێر، ههردوو پایهكهی دهسهڵاتی لهق كرد كه ئهوكات تهمهنی 19 ساڵ بوو. ئهوان لهپێناو درزتێنهكهوتنی پایهكانی ترس و درۆی حوكمڕانیان تیرۆریان كرد، كهچی 8ساڵه ناڕهزایهتی له مهرگی ئهو سیمبولهی ئازادی شهپۆلی بههێز دهدات بۆ خستنی پایهكانی ستهمكاری له كوردستان و بونیادنانی ژیانێكی دادپهروهرانهی پڕ له كهرامهت. لهو كاتهی سهردهشت وتاری "یهكهمین زهنگی كوشتنم لێی دا"ی نووسی و وتی "له چهند رۆژی رابردوودا بۆ یهكهمین جار پێیان گوتم ژیانت چهندی نهماوه، یان به گوتهی خۆیان مۆڵهتی ههناسهدانم لهم شاره نهماوه، بهڵام من نهباكم به مردنه و نهئازاردان، لهچاوهڕوانی كۆتاییهاتنی مۆڵهتهكهمم تا به دیداری بكوژهكانی خۆم بگهم" ئهو باش ناسنامهی سیاسی بكوژهكانی دهناسی، دهیزانی چۆته ههناوی چهقبهستووی سیاسییان و له دیدگایان "ئهمنی قهومی وڵاتهكهی بهزاندووه و دهكهوێته بهر رهحمهتی تفهنگ و قهڵهمهكانی ئهوان" و چیتر ئهو "وهك ئهوهی شوفێرێك" بێت و "له ترافیكی سوور"ی دابێت چاوهڕوانی سزای "ئهم دهسهڵاته بووه، كه باكی به مردنی نهوهكانی خۆی نییه". بكوژناسی ئهو دهگهڕێتهوه بۆ ناسینی ئهو سیستهمه سیاسی و بنهماڵه سیاسییانهی له كوردستان رهخنهیانی دهكرد و دهیزانی له نێو ئهفسانهی سیاسیی ئهواندا "نابێت به سهرۆكهكهت بڵێی مووچهكهت چهنده؟ بۆ كوڕ و نهوه و خزم و كهسوكارت ئهو ههموو پۆسته سهربازی و حكومییهیان پێدراوه؟". ئهو باش زانیبووی مهترسییهكانی نووسین چین، بۆیه ههر خۆی دهیپرسی "ئهبێ مهترسییهكانی نووسینێك چی بێت، بهشێوهیهكی كۆمیدیا كه رهگهزێكی گرنگی ئهدهبیات و هونهره باس له سهرۆك بكهین؟". دوای تێپهڕبوونی 8ساڵ بهسهر تیرۆركردنی، وانهیهك كه له سهردهشتهوه بۆ ئازادیخوازان جێدهمێنێت جگه له ناسینی سیستهمی سیاسی و راددهی چاوهڕوانیمان له پهرچهكرداری ستهمكارانهی ئهم حوكمڕانییه، راددهی خۆڕاگری و بهرگری ئێمهیه له بیروباوهڕی ئازادیخوازانه و دادپهروهری و كهرامهتی گشتی و تاك. نهگهڕانهوهمانه بۆ دواوه له خهباتی مهدهنی و بهرگریكردن له ئازادی رادهبرین و ئازادی كاری رۆژنامهوانی و دروست كردنی پایهكانی حكومڕانییهكی دیموكرات له كوردستان.
لاوك سەڵاح تێگەیشتن لە هەیکەل و بەرنامە و بونیادی پارتەکان فاکتەرێکی سەرەکییە یارمەتی دەنگدەر دەدات بۆ ئەوەی رۆژی هەڵبژاردن بریار بدات دەنگ بە کێ دەدات. بۆ نموونە، دەنگدەر، دوور لە هاوار و قیرە قیر، ئەو پرسیارە لە خۆی بکات کە لە کوردستاندا چ جۆرە سیستمێکی حوکمرانی دەوێت؛ پەرلەمانی یان سەرۆکایەتی؟ ئەم هەڵبژاردنەی عێراق وەک راهێنانێک وایە بۆ هەڵبژاردنی کوردستان. ٢. دەنگدەر دەبێت ئەو پرسیارە بکات کێ دیاردەیەکی عەرەزی و سەرپێیانەیە لە دونیای سیاسیماندا؟ کێ هەڵگری پرۆژەیەکی ریفرۆمکردنی سیاسییە؟ رەنگە تێروانین و رای جیاوازمان لەسەر ئەم مەسەلەیە هەبێت. کێ بە مردنی سەرۆکی لیستەکەی تیپ هەڵدەوەشێتەوە؟ ٣. بەرێوەبردنی دارای هەرێم پێویستی بە گیانێکی ماراسۆنی هەیە، هەر بۆ نموونە بەرێوەبردنی پرۆژەی تایبەت زۆر جیاوازە لە بەرێوەبردنی پرۆژە گشتییەکان، یاساکانی جیاوازە، ئامانجەکانی جیاوازە، کەسایەتییەکانی جیاوازن..هتد هەر لەبەر ئەوە، دەنگدەر دەبێت ئاگادار و وریا بێت کە بۆ ئاییندە کێ دەخوازێت ئابووری لە سیاسەت و دەستەڵات جیا بکاتەوە. ئەمە کارە ماراسۆنییەکەیە، ئەمە جەوهەری مەسەلەکەیە. ٤. دوور لە فۆبیای بەکارهێنانی میدیا، کێ دەتوانیت لە گەرمەی هەڵمەتی هەڵبژاردندا لە تێروانینی دەنگدەرەوە بڵی من هەڵەمکرد وفێربووم و جارێکی تر ئەو هەڵانە ناکەمەوە، بێگومان ئەمە جیاوازە لە تاوانی ستراتیژی، ئەویان دەکەوێتە خانەی نەبوونی ئەزموونی ئیداری وهەڵبژاردنی کەسەکان. ئەم فاکتەرە جەوهەرییە بۆ ئەوەی هێشتا بە دەنگدەر بڵێت من لە سەنگەر و ریزی تۆم. ٥. کێ دەتوانیت لەسەر هێلێکی بیانی تا رادەیەکی جێگیر پرۆسەکە بەرێوەبەرێت، کێ دەتوانێت پرۆژەیەکی نیشتمانی بە دەنگدەر بناسێت دوور لە رەنگدانەوەی سایکۆلۆژیەتی دیاریکراو بە گیانێکی پیشەییانەوە و دوور لە تۆمەتبازی بەڵام پشتئەستوور بە راستگۆیی وحەقبێژی کە رەنگدانەوەی ماف پاراستنی هەموو پێکهاتە کۆمەڵاتییەکان بێت هەر لە ئیسلامییەوە تا دەگاتە عیلمانییەکان، دواجار ئەم نیشتمانە هی هەموومانە.
.gif)
کۆمەڵێک خوێنەر پرسیاری ئەوەیان لە من کردوە ئایا ھەڵبژاردن لە ھەرێمدا ھیچ دەگۆڕێت؟ ئایا بەشداربوون لە ھەڵبژاردندا چ سودێکی ھەیە؟ ئەمەش وەڵامێکی کورتی من بەو دوو پرسیارە. بە بۆچونی من وەڵامی پرسیاری یەکەمیان پابەستە بەوەوە چ مانایەک بە ”گۆڕان“ ئەدرێت؟ ئەگەر مەبەست لە گۆڕانکاریی کەمکردنەوەی ڕوەکارە زینابەخشەکانی سیستمە سیاسییەکەی ئەمڕۆکە بێت و ھەوڵدانبێت بۆ بەگژاچوونەوەی کێشە ھەرە سەرەکیی و گەورەکانی، لەوانە بۆ نموونە بەگژاچوونەوەی دەسەڵاتی خێزانی و ھێنانەدەرەوەی بڕێکی بەرچاوی دەسەڵات لە ژێر دەستی ئەو خێزانانە، بەھێزکردن و چالاککردنی پەرلەمان وەک دەزگای شەرعی ژمارە یەکی ھەرێم، بەگژاچوونەوەیەکی جدیی و ڕاستەقینەی دیاردەی گەندەڵیی، بەرقەرارکردنی شەفافیەت و ڕوونی لە ئابووریی نەوتدا، داڕشتنەویە پەیوەندییەکانی ھەرێم بە بەغدا و وڵاتە ئیقلیمییەکانەوە لەسەر بنەمایەکەی نیشتیمانیی و بەشێوەیەکی دەزگایی، ھەوڵدان بۆ سەربەخۆکردنی دادگاکان و وەگەڕخستنی میکانیزمێکی چالاکتر بۆ لێپرسینەوە لە تاوانباران، ڕێکخستنەوەی ھێزە چەکدارەکان و دەستکردن بە دامەزرادندنی سیستمێکی تر لە ئاسایش بۆ پاراستنی ھەرێم و دانیشتوانەکەی، دەڵێم ئەگەر ئەمانە خاڵە سەرەکیی و بنەڕەتییەکانی گۆڕانکاریی بن، ئەمانە ئەو تەوەرانە بن کە کردەی گۆڕانکاریی لە ھەرێمدا ڕووبەڕوویان ببھتەوە، ئەوا ئەگەری دەسکاریکردن و گۆڕانکارییان لەئارادایە و شتێک نییە مەحاڵ بێت. ئەمانە ھەموویان بە بڕیاریی سیاسیی و لەپاڵ کۆمەڵێک تەماح و خەونی سوڵتانیدا دروستکراون، بۆیە بڕیاری سیاسیی تر و خەونی سیاسیی و کۆمەڵایەتی تر دەتوانێت بیانگۆڕێت. بێگومان ئەم دۆخە کە بە لەزیاد لە چارەکەسەدەیەک و بە سەدان و ھەزاران بڕیار دروستکراوە ناکرێت لە دەورەیەکی پەرلەمانیدا کۆتایی بە ھەموو دەرکەوتە خراپەکانی بھێندرێت. بەڵام دەکرێت سەرەتایەکی ڕاستەقینە بۆ گەیشتن بەو کۆتاییە دەستپێبکرێت، بە بۆچوونی من بەشێک لەو سەرەتایە خۆشی لەگەڵ دروستبوونی ئۆپۆزیسیۆندا ھاتۆتەکایەوە و دروستبووە، ئەوەی گرنگە بەردەوامیدان و پتەوکردن و فراوانکردنی ئەو سەرەتایەیە. خاڵێک کە دەبێت لای ھەمووان ئاشکرابێت ھیچ گۆڕانکارییەک نییە بێکێشە و لەسەر ھێڵێکی ڕاست بڕوات و دروستببێت، کردەی گۆڕانکاریی کردەیەکی مێژوویی ئاڵۆزە و پڕیەتی لە ھەڵبەز و دابەز و چوونەپێشەوە و پاشەکشەکردن. ئەوەی گرنگە بوون و ئامادەگیی ئەو ئیرادە و خواستەیە کە دەیەوێت گۆڕانکاریی بکات، بوونیکۆمەڵێک بکەرە کە لەو پێناوەدا کاردەکەن. ئامادەگیی کۆمەڵگایەکیشە کە نایەوێت بەو شێوەیە بژی کە تا ئێستا ژیاوە. سەبارەت بە وەڵامی پرسیاریی دووھەمیان دەڵێم: دەسەڵاتدارانی ھەرێم و سیستمە سوڵتانییەکەیان گیریان بەدەستی پەرلەمانێکەوە خواردبوو، وە ناچاربوون دایبخەن کە خۆیان زۆرینەیان لەو پەرلەمانەدا ھەبوو. ئەگەر دۆخێک بێتەکایەوە ئەوان ئەو زۆرینە پەرلەمانییە لەدەستبدەن و نەتوانن حکومەت تەشکیلبکەن، ئەودەم گیرخواردنەکەیان دەقات دەبێت. پەرلەمان لای نوخبە دەسەڵاتدارەکە دیکۆرێکی سیاسیی بێڕۆح بوو، بەڵام لە دوو دەورەی پەرلەمانیدا ئەم دەزگایە لە گەشەی خۆیدا گۆڕان بۆ ھێزێک کە ناچاربن دایبخەن. بۆیە من پێموایە ھەوڵدان بۆ ھێنانەکایەی پەرلەمانێک کە دوو پارتە حوکمڕانەکەی ئەمڕۆکە، لەناویدا زۆرینە نەبن ھەنگاوێکی ھێجگار گرنگ و سەرەتایەکی تازەی ترە. ئەمەش داوای ئەوە لە دەنگدەران دەکات بەشداربن لە دروستکردنی ئەو واقیعە سیاسییە نوێیەدا و دەنگبدەن. ئەو ھێزەی کە دەتوانێت پەرلەمانێک دروستبکات کە تیایدا پارتی و یەکێتی زۆرینە نەبن دەنگدەرانن. ھەمووان دەزانین ھەڵبژاردنی ئەمجارە بۆپەرلەمانی عێراقە، ئەم ھەڵبژاردنە ئەگەر و توانای ئەوە بە خەڵکی ھەرێم ئەدات نوێنەرایەتیکردنی خۆیان لە بەغدا لە دەستی دوو بنەماڵە سیاسییەکەی ھەرێم دەربھێنن و سەرەتایەکی نوێ بۆ نوێنەرایەتیکردنێکی تر بھێننەکایەوە.
ههڵیژاردنی پهرلهمانی عێراق دابهشكردنی كورسی و كۆتای ئافرهتان دڵشاد نامق فهرهج ههڵبژاردن له عێراقی دوای سهدام بهچهند قۆناغێكدا تێپهڕی، سهرهتا له یاسای دهسهڵاتی هاوپهیمانان ههموو عێراق وهك یهك بازنهی ههڵبژاردن حسابكرابوو، وه ژمارهی كورسیهكانی 275 كورسی بوو، كه 230 كورسی بهشێوهی كێبهركی دهبراو (40)كورسیشی بهسیستهمی (HARE) دابهش دهكرا. بهڵام لهیهكهم گۆڕانگاری و ههمواری یاسای ههڵبژاردندا له ساڵی 2009 سیستهمهكه له یەك بازنەییەوە گۆڕا بۆ فرە بازنەیی و عێراق بوو بە ١٨ بازنەی هەڵبژاردن، ئەمەش واتە کوسیەکانی پەرلەمان دابەشی سەر پارێزگاکان کرا و هەر پارێزگایەك ژمارەیەك کورسی بەرکەوت کە لیستەکانی ئەو پارێزگایانە تەنها لەسەر ئەو ژمارە کورسیەی پارێزگاكهی خۆیان کێبەرکێ دەکەن، بۆ نمونە سلێمانی ١٨ کورسی بەرکەوتووه، وە کۆی گشتی کورسیەکانی پەرلەمانیش کرا به ٣٢٥ کورسی. لە ساڵی ٢٠١٣ گۆڕانکاریەکی تر لە ڕویدا، کە سیستەمی دابەشکردنی کورسیەکان کرا بە (سانتلیگۆی هەموارکراو١.٦)، وە ژمارەی کورسیەکانیش بوو بە ٣٢٨ کورسی. کۆتا هەموارکردن کە لەیاسای هەڵبژاردنەکانی عێراقدا کرا ساڵی ٢٠١٧ بوو، کە سەرەڕای بەلیکترۆنیکردنی هەژمارکردنی دەنگدان، دوو بابەتی تریش زیادکرا، سیستەمی سانت لیگۆی هەموارکراو کرا بە ١.٧ و کورسیەکیش بۆ کۆتای کوردی فەیلی زیادکرا. سانت لیگۆ و سانت لیگۆی هەموارکراو: ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا هاوکێشەیەکی بیرکاریە کە بەناوی خودی زاناکەوە ناونراوە، بریتیە لەوەی کە کورسیەکان ڕاستەوخۆ بەپێی دەنگی لیستەکان دابەشی سەر لیستەکان ناکرێت، بەڵکو دەنگی دروستی لیستەکان دابەشی سەر ژمارە تاکەکانی (١ ، ٣ ، ٥ ، ٧ ،....) دەکرێت و پاشان کورسیەکان لە گەورەترین ژمارەوە دابەشی سەر لیستەکان دەکرێت سانتلیگۆی هەموارکراو: لەم سیستەمەدا دەنگەکانی هەرلیستێك لەجاری یەکەمدا لەبری ژمارە (١) دابەشی یەك و کەسرێك یاخود پۆینتێك دەکرێت، بۆ نمونە لە عێراق بۆ جاری یهكهم (1.7) دانراوه، وەپاشان دابەشی ژمارە تاکەکانی (٣ ، ٥ ، ٧ ، ٩ ،٠٠٠٠٠) دهكرێت، وەبەهەمان شێوە بهپێی دهرهنجامهكان لە گەورەترین ژمارەوە کورسیەکان دابەش دەکرێت. جیاوازیەکە ئەوەیە کە لە سانت لیگۆی هەموارکراودا هەتا کەسرەکە-پۆینتەکە- زیاتر بێت ژمارەی یەکەمی لیستەکان بچوکتر دەبێت، هەروەها ئەم سیستەمە لە سود و بەرژەوەندی لیستە گەورەکانە و لە زیانی لیستە بچوکەکانە، وەك لە نمونەکاندا دەردەکەون. دابەشکردنی کورسی بەسەر کاندیدەکاندا: دوای ئەوەی هەر لیستێك بەپێی ڕێژەی دەنگی خۆی کورسی بەرکەوت، ئیتر پێوەرێکی تر هەیە بۆ دابەشکردنی کورسیەکانی لیستەکە بەسەر کاندیدەکانیدا، ئەویش بەم جۆرە: ١- جارێکی تر لەسەر بنەمای ژمارەی ئەو دەنگانەی بەدەستیان هێناوە کاندیدەکانی ناو ههرلیستێك لهسهرهوه بۆ خوارهوه ڕیزبەندی دەکرێنەوە. ٢- گوێ بەپۆستی ناولیستەکان و ڕیزبەندی پێشویان نادرێت، واتە ڕەچاوی ئەوە ناکرێت کە سەرۆکی لسیت بخرێتە پێشەوە...، بەڵکو کێ لەناو لیستەکە زۆرترین دەنگی هێنا دەبێتە یهكهم كهس. ٣- خاوەنی زۆرترین دەنگ یەکەم کورسی لیستەکەی خۆی دەبات و خاوەنی دووەم زۆرترین دەنگیش دوەم کورسی و...وەهەروەها..... . 4- ئهگهر دوو كاندید یهكسان بوون لهژمارهی دهنگدا ئهوا بهتیروپشك یهكلایی دهكرێتهوه. ٤- لەهەموو حاڵەتێکدا پێویستە ٢٥٪ ی ڕێژەی ئافرەت بپارێزرێت، کە ئێستا باسی دەکەین. کۆتای ئافرەت: بە پێی دەستوری عێراق پێویستە ٢٥٪ ئەندامانی پەرلەمانی عێراق ژن بێت، کەواتە پێویسته له كۆی (329) ئهندامانی پهرلهمانی عێراق (83) كهسیان ئافرهت بێت، چهسپاندنی ئهم ڕێژهیهش لهڕێگهی هاوكێشهیهكی دیاریكراوهوه دهبێت كه كۆمسیۆنی باڵای ههڵبژاردنهكانی عێراق له ڕێگهی پهیڕهوی ژماره (12) وه دیاریكردووه و بهم شێوهیهی خوارهوه دهبێت: 1- له حاڵهتی ئاساییدا لهدوای ههر 3 پیاو ژنێك دهبێته خاوهنی كورسی. 2- ئهگهر بهو شێوهیه نهگونجا وهاوكێشهكه جێبهجێنهبوو، بۆنمونه لیستهكه كهمتر له 4 چواركورسی هێنابوو، ئهوا ئهم خاڵانه جێبهجێ دهكرێت بۆ مسۆگهركردنی ڕێژهی ئافرهت: أ- ژمارهی كورسیهكانی ههرلیستێك دابهشی ژماره 3 دهكرێت، ئهو ژمارهیهی كهدهردهچێت یهكسانه به ژمارهی ئهو ژنانهی كه لهو لیستهدا دهبنه خاوهن كورسی. ب- ئهگهر ژنێك به مافی خۆی كورسی هێنابوو، بهبێ كۆتا، ئهوا لهو ژمارهیه دهردهكرێت و كهم دهكرێتهوه. ت- لهدوای ههر 2 پیاو ژنێك دادهنرێت. ث- ئهگهر بهم شێوهیهش نهتوانرا كۆتای ئافرهت مسۆگهر بكرێت، ئهوا ئهو لیستانهی كه 2 كورسیان هێناوه یهكێكیان دهدرێت به ئافرهت. ج- ئهگهر بهم شێوهیهش نهتوانرا كۆتای ژنان مسۆگهر بكرێت، ئهوا ئهو لیستانهی كه تهنها یهك كورسیان هێناوه دهدرێت به ئافرهت. بهم شێوهیه دهبێت و مهرجه کە كۆتای ئافرهت وهك خۆی جێبهجێ بكرێت و بهێنرێتهدی، بۆ نمونه لهپارێزگای سلێمانی دهبێت (5) كهس له ئهندامه دهرچووهكان ژن بێت لهكۆی 18 كورسیهكه.
.png)
