■ یاسین تەها ..... كەم هەفتە هەیە فەتوایەك، بەیاننامەیەك، چالاكییەكی سیاسی و ئاینی موقتەدا سەدر نەبێتە جێگەی باس و گرنگیی پێدانی میدیاو ناوەندە سیاسییەكان. ئەم رێبەرە گەنجە (45 ساڵ) كە هیچ بەهرەیەكی وتاردانی نییەو و ئاخاوتنیشی زۆر پاراو نییه‌، خاوەن جەماوەریترین رەوتی میللی ناو شیعەی عێراقە، لەتەمەنی دەركەوتنی سیاسیشییدا هەمیشە حەزی لەیاخیبوون و خۆ جیاكردنەوە بووە لە شەپۆلی باوی هێزەكانیتری شیعە، زۆربەی هەرە زۆری هەوادارو لایەنگرەكانیشی بۆ دەستخستنی رەزامەندیی خودا، پەلاماری چمكی كەواكەی و لەپی دەستەكانی دەدەن بۆ ماچكردن. ناوبانگی كاریزمیانەی موقتەدا سەدرو هێزی فەتوا كورتە دەستنووسەكانی كە ناو بەناو لەلایەن نووسینگە تایبەتەكەیەوە بڵاودەكرێتەوە دەگەرێتەوە بۆ پاشخان و قوربانییەكانی بنەماڵەكەی (آل الصدر) كە لەبنەڕەتدا لەباشووری لوبنانەوە بۆ خوێندنی ئاینی روویان كردوەتە عێراق. زۆر بە كەمیی وێنەی موقتەدا هەیە كە هی باوكیشی لەگەڵدا نەبێت كە بە "شەهید سەدری دووەم" بەناوبانگەو موقتەدا بە "سید الوالد" ناوی دەبات، هەموو نوسینگەو چالاكییەكانیشی هەر بەناوی ئەوەوەیە؛ "شەهید سەدر" و زۆرجار وەكو تەواوكەری پرۆژەكەی باوكی خۆی دەناسێنێت. باوكی سەدر كە ناوی تەواوی محمد محمد صادق الصدر ـ ـه (1943 _1999ز)، یەكێك بوو لەو رێبەرانەی لەساڵانی نەوەدەكان بە ئەنجامدانی نوێژی هەینی كە لای شیعەكان لەسایەی ئیمامی دادگەردا ئەنجام دەدرێت و بە پۆشینی كفنی سپی لەكاتی وتارداندا سەرنجی زۆرێكی بۆلای خۆی راكێشا. ئەم پیاوە ریش بەفرینە باڵا مامناوەندییە خۆی بە مەرجەعی شایستەی شیعەی عێراق دەزانی، هەروەها تا لەژیاندا مابوو لە كێبەركێی تونددا بوو لەگەڵ مەرجەعیەتی ئایەتوڵڵا خوئی و یاریدەدەرەكانی كە دیارترین و دەركەوتووترینیان بریتیبوو لە سەید عەلی سیستانی. هەرچەندە هەندێ لەپیاوە ئاینییەكانی بنەماڵەی حەكیم و مەرجەعیەتی نەجەف، محمد صادق الصدر یان بە "شێت"، "گەمژە"، "هاوكاری رژێم" دەزانی، بەڵام ئەو پێیوابوو شتەكە پێچەوانەیەو رژێمی سەدام لەپشت گەورەكردنی ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی ـ یەوەیە بۆ پەراوێزخستن و لاوازكردنی مەرجەعیەتی سەدر، هەروەها ئامانجی ئەوەبوو ببێتە مەرجەعی باڵای شیعەكان و بەردەوام كاری بۆ ئەمە دەكرد، بەڵگەنامە ئاشكرا كراوەكانی ئەمدواییەش دەریدەخەن رژێمی سەدام ئەم خواستەی محمد صادق الصدری پێ خۆش بووە، هەندێ ئاسانكاریشی بۆ كردووە، بەو پێیەی ناوبراو پیاوێكی ئاینی شیعەی بەرەچەڵەك عەرەب و بەرەگەزنامە عێراقییە، بەپێچەوانەی بنەماڵەو پیاوە ئاینییە زۆر ناودارەكانی نەجەفەوە كە بریتی بوون لە سیستانی (ئێرانی)، بنەماڵەی ئایەتوڵڵا خوئی (توركمانی ئێرانی)، بەشیر نەجەفی (ئەفغانی)، ئیسحاق فەیاز (پاكستانی). لە گەرمەی ئەم ململانێیەی سەدرو مەرجەعیەتی سیستانیداو لەتەمەنی 55 ساڵیدا، سەدر و هەردوو كوڕە گەورەكەی (مصطفی) و (مؤمل) لە پاش دەرچونیان لەمزگەوتی كوفە تیرۆر كران (1998)، كوڕی سێیەمیشی (مرتضی) لەژیانی گشتی كشایەوەو خۆی شوێن بزر كرد، بەم پێیەش موقتەدای كوڕە بچووك بوو بە میراتگری ئەم رق و كێبەركێ و خەونی بەمەرجەع بوونەو ئێستا جار جار بەهەمان نەفەسە توندو رووشكێنەكانی باوكی و زۆربەی جاریش برێك نەرمتر درێژە بەكاروانەكەی دەدات.  ساڵێك پاش لەتیرۆری محمد صادق الصدر و كوڕەكانی، رژێمی بەعس تاقمێك پیاوی ئاینی و دەسترۆشتوی شیعەی تۆمەتباركرد بە تیرۆركردنی ناوبراو و لە ئازاری 1999 لەسێدارەی دان، بەڵام لەئەدەبیاتی رەوتی سەدر و بەلای هەوادارەكانییەوە پلانی تیرۆری سەدر پلانێكی بەعسییە، هەر ئەم رژێمەش بە بكوژی رێبەرە ئاینییەكەیان دەزانن چونكە لە ساڵی 1980 دا محمد باقر الصدری مامی كە دامەزرێنەری حیزبی دەعوە بوو لەگەڵ بنت الهدی ـ ی خوشكیدا بە ئاشكرا لە سێدارە دا. یەكەم دەركەوتنی موقتەدا تا رژێمی سەدام نەڕوخا (2003) كەس نە ناوی موقتەدای چوارەم كوڕی سەدرو نەناوی رەوتەكەی "رەوتی سەدر" ی نەبیستبوو، ناوی ئەم گەنجە مێزەر بەسەرە كە ئەوكات تەمەنی تەنها 30 ساڵ بوو تێكەڵ بوو لەگەڵ ناوی ئەنجامدەرانی تاوانی تیرۆركردنی عبدالمجید الخوئی كوڕی مەرجەعی كۆچكردووی شیعەو كلیداری رەوزەی حەیدەریی نەجەف بەچەقۆ لەناو مەزاری ئیمام عەلی. عەبدولمەجید جیا لەوەی كوڕی مەرجەعی گەورەی كۆچكردوو ئەبولقاسمی خوئی بوو، سەروكاریی دامەزراوەیەكی خێرخوازیی گەورەی دەكرد لە شاری لەندەن كە وەكو ماڵی هەموو شیعەكانی تاراوگە وەهابوو، جگە لەوەش تۆرێك پەیوەندیی لەگەڵ ئۆرگانە نێودەوڵەتییەكان هەبوو. دادگای لێكۆڵینەوەی نەجەف لە 2003 بڕیاری دەستگیركردنی بۆ موقتەدا سەدر دەركرد بەتۆمەتی پلان دانان بۆ ئەنجامدانی ئەم تاوانە، بەڵام تائیستا ئەو فەرمانە جێبەجێ نەكراوە، جاروبار لەسەردەمی مالیكیدا وەكو كارتێكی گوشار لەدژی هەڵوێستە سیاسیی و ركابەریكردنەكانی سەدر بەكاردەهێنرا.  هەرچەندە لەناوەندە شیعییەكان وا بڵاوە كە موقتەدا بە هۆی كەمتەرخەمییەوە لەكاری فەقێیەتی پەیوەندیی لەگەڵ باوكیدا باش نەبووە، بەڵام لەپاش كوژرانی باوك و دووان لەبرا گەورەكانی و كشانەوەی برای سێیەمی (مرتضی) لەژیانی گشتی و سەفەركردنی بۆ جێگەیەكی نادیار (بڕوا وەهایە لەقوم بێت)، بووە میراتگریی رەوتە ئاینیەكەی و هاوسەرگیریی لەگەڵ كچی محمد باقر الصدر ـ ی مامی هێندەیتر یارمەتیدا بەخێرایی ببێتە تاقە میراتگری ناوبانگ و قوربانییەكانی ئالی سەدر بەبێ ئەوەی پێشتر هیچ ئامادەكارییەكی فیكریی و سیاسیی بۆ كردبێت. موقتەدای رابەر.. موقتەدای سەركردە هەرچەندە موقتەدا سەدر هێشتا پلەی ئیجتیهادی وەرنەگرتووە، بەڵام زوو زوو فەتوا دەردەكات كە لەناو ئاینزای شیعەدا ئیشی مەرجەعی گەورەی ئاینییە. بەهۆی ئەوەی موقتەداو رەوتەكەی پەیوەست نین بەتەقلیدی مەرجەعیەتی سیستانییەوە لەپرسە گرنگ و جومگەییەكان دەگەڕێنەوە بۆ سەر مەرجەعیەتی ئایەتوڵڵا كازمی حائیری كە لەشاری كەربەلا لە دایكبووە و ئێستا لەشاری قومی ئێران نیشتەجێیە، بەو پێیەی ئەمە خواست و وەسێتی باوكی موقتەدا بووە لەغیابی خۆیدا لەگۆڕەپانی ئاینی نەجەف. هەرچەندە موقتەدا لەدوای پێكدادانە ناوخۆییەكانی هێزە شیعییەكان (2007) و راگرتنی چالاكییەكانی میلیشیاكەی "سوپای مەهدی" رویكردە حەوزەی قوم بۆ خوێندنی ئاینی و وەرگرتنی پلەی ئایەتوڵڵا، بەڵام هێشتا بەم مەرامە نەگەشتوە چونكە گەشتن بەم پلەیە لەسیستمی خوێندنی حەوزە ئاینییەكانی شیعە 15 _20 ساڵ خوێندن و توێژینەوەی شەرعزانیی پێویستە، بۆیە لەئێستادا پلەی ئاینیی سەدر "حجة الإسلام والمسلمین" ـە كە قۆناغی پێش گەشتنە بەئیجتیهاد كردن و پایەی ئایەتوڵڵا. جگە لەم پایە ئاینییەش سەدر هەڵگری نازناوی فەرماندە (القائد) ـه، چونكە رێبەرایەتی تەوژمی سەدر دەكات و رێبەرایەتی "سوپای مەهدی" كردوە (2003 _ 2007) كە بەناوبانگترین میلیشیای شەڕكەری شیعە بووە. جگە لەوەش لە هەڵبژاردنی 2010 لیستی ئەحراری پێكهێنا چارەكی كورسییەكانی تایفەی شیعەی بردەوە (40 كورسی)، ئێستاش جگە لە لیستێكی پەرلەمانی، چەندین نوسینگەو میلیشیایەكی سەربازیی هەیە بۆ شەڕی داعش بەناوی "سرایا السلام" كە زیاتر لەدەوروبەری سامەڕا بڵاو بونەتەوە. بەهۆی ئەوەی رەچەڵەكی بنەماڵەكەیان دەگەرێتەوە بۆ سەر ئالوبەیت هەڵگری نازناوی "سید" یشە كە لەهەموو نازناوەكانیتر گرنگترە لای پەیڕەوانی شیعەو ئینتیمایە بۆ ئال و بەیت كە ئیمامەكانیان سەروەرو سەرداری تایفەی شیعەن، ئەم هەموو نازناوەش پیرۆزیی و گرنگیی زۆری پێ دەدات و هەمیشە لەكاتی دەركەوتنەكانیدا دەبێتە پاڵ پاڵێن بۆ دیتن و تەبەڕوك كردن پێی. جگە لەمانەش لەدەرەوەی حكومەتی عێراق سیستمی دادگەری و لێپێچینەوەی تایبەتی هەیە بۆ ئەو كەسانەی كاركردن و پلەو پایەی نووسینگەكانی بەكاردەهێنن بۆ مەرامی تایبەتی خۆیان و جارجارەش لەزیندانی تایبەت توندیان دەكات، بەڵام ئەم رێوشوێنە شتێكی زۆر بچوك رەمزییە لە چاو ئەو هەموو گەندەڵی و پارە خستنە لای كە وەزیرو بەرسە سەدرییەكان بەكەڵك وەرگرتن لە رەوتەكەیان كردویانە لەناو حكومەتی عێراقدا. دۆستایەتی و دوژمنایەتی سەدر تا سەر نییە هەموو ئەوانەی ئاگایان لەگوتارو هەڵویستەكانی موقتەدا سەدر هەیە، هاوڕان لەسەر ئەوەی ئەم سەركردەیە لەسەر زۆربەی هەڵوێستەكانی جێگیرو چەسپاو نییە و زۆر بەخێرایی ڕا دەگۆرێت، هۆكاری ئەمەش دەگەرێتەوە بۆ ئەوەی خاوەن حیزبێكی رێكخراوو پەیڕەوو پرۆگرامێكی سیاسی دیاریكراو نییە وەك حیزبی دەعوەو ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی. جیاواز لە حیزبەكانیتری شیعەوە لەناو رەوتەكەی سەدردا هەموو چین و توێژێك هەن و بەشێكیان ئەم رەوتەیان كردوەتە پەیژە بۆ گەشتن بە دەسەڵات، زۆرێكیش پێیانوایە ئەم رەوتە نزیكترین هێزی ئاینی شیعەن لە خەڵكانی نیشتمانی و لیبراڵ، چەند جارێكیش پشتیوانی لە داواكاریی ئەو چالاكوانە مەدەنیانە كردوە كە بە نەیاریكردنی هێزە مەزهەبییەكان ناسراون. جاران موقتەدا سەدر و رەوتەكەی بە نەیاری سەرسەختی كورد ناسرابوون، بەڵام لەپاش ئەوەی لە هەوڵی كەنارخستنی مالیكیدا بوو بە هاوپەیمانی بارزانی و سەردانی هەولێری كرد گوتاری خۆی لەدژایەتی فیدرالیزمەوە گۆڕی بۆ قبوڵكردنی ئەگەری جیابوونەوەو سەربەخۆیی وەرگرتنی كورد. لەسەر ئاستی پەیوەندییە ناوخۆییەكانی ماڵی شیعەش موقتەدا پەیوەندی گرژی بنەماڵەكەی و بنەماڵەی حەكیمی گۆڕی بۆ هاوپەیمانێتی سیاسی، كاتێكیش خۆی و سوپاكەی خزێنرانە شاری نەجەف (2004) نێوانگریی سیستانی قبوڵ كرد و سەردانی ماڵەكەی كرد، سەرباری ئەوەی ناو بەناو توانجیش لەمەرجەعیەتی تەقلیدیی شیعە دەگرێت، بەڵام نەیگەیاندوەتە ئەوەی وەكو باوكی بە ئاشكرا ململانێی توند لەگەڵ مەرجەعیەتدا بكات كە ئێستا جگە لە پشتیوانیی جەماوەریی خاوەن سەنگ و قورساییەكی گەورەی ناوخۆیی و نێو دەوڵەتییە. باجەكانی هەنگاو بەرەو میانڕەویی هەرچەندە میلیشیاكەی سەدر "سوپای مەهدی" بەشدارییەكی چالاكی لەكوشتاری سوننەكاندا كردوە (2006 _2008)، بەڵام لەئێستادا موقتەدا، وەكو نزیكترین رێبەری شیعە لە تایفەی سوننەوە خۆی نمایش دەكات، یەجۆرێك لە پەیامێكی دەنگیدا دانی بە خەلافەتی ئەبوبەكر، عومەر، عوسمان ـ دا ناوە، هەروەها لە سەردانی قەتەردا لەمزگەوتی عومەری كوڕی خەتاب لە گەڵ سوننەدا نوێژی هاوبەشی كردووە، لە هەندێ لێدوانیشدا پشتیوانیی لە دەنگی سوننەكان كردووە، لەسەر ئەم هەڵوێستانەشی لە هەندێ ناوەندی شیعیدا بەردەوام رەخنە باران دەكرێت. بەهۆی هەڵپەساردنی چالاكییەكانی سوپای مەهدی و ركابەریكردنی توندی نوری مالیكی و حیزبی دەعوە، رەوتەكەی دووچاری چەندین جیابوونەوە بووەتەوە، كە دیارترینیان جیابونەوەی گروپی "عصائب أهل الحق" و سەركردەكەیان قیس الخزعلی بوو كە جاران یەكێك بوو لە یاریدەدەرەكانی سەدر، كەچی ئێستا هاوپەیمانی نوری مالكییەو شەرێكی ساردی گەورەی لەگەڵ موقتەدا هەیە. سەرباری ئەمەش موقتەدا هەر بەژمارەیەكی قورس لە گۆڕەپانی شیعی و عێراقی دەمێنێتەوە چونكە كەسایەتی ئەو وەكو موگناتیس وایە لە ناو گەنجە شیعە پەراوێزخراوەكان و خەڵكی هەژاری نیشتەجێی شارۆچكە سیخناخ و جەنجاڵەكانی سەورە "مدینە الصدر" و كازمییە، زۆرێكیش بەجێگرو بریكاری ئیمانی زەمان (محمد المهدی) دەزانن و بەردەوامیش بەهەڵوێستە كتوپڕو لێدوان و فەتوا جۆربەجۆرەكانی توانای دروستكردنی شۆك و هەڵای سیاسی و میدیایی هەیە.

■ كارۆخ عوسمان.... توركیا لەژێر سێبەری بودجەیەكی ٨ ملیار دۆلاری وەزارەتی بەرگری نیشتمانیدا خاوەنی سوپایەكە لەسەرئاستی دونیادا ھەشتەمینە. وە لەناو ڕێكخراوی (NATO)دا پلەی چوارەمی ڕیزبەندی گرتووە. بەپێی ڕیزبەندی سەندیكای ھێزی ئاگرین بۆ سوپا توركیا خاوەنی ئەمانەی خوارەوەیە:- ١-ھێزی پیادەدا; أ. (٧٤٣) ھەزارو (٤١٥) سەرباز، كەلەنێویاندا (٨٥٠) پلەداری سەربازی ھەیە. ب. (٢) ھەزارو (٤٤٥) تانكی ھێرشبەر. ج. (٧) ھەزارو (٥٥٠) ئۆتۆمۆبێلی زرێپۆشی شەڕكەر. د. نزیكەی (٤) ھەزار شەڕكەر لەھێزی ڕەش، كە داخلی سیستەمی سەربازی عالەمی نین. ٢- ھێزی ئاسمانی; أ. (٢٠٧) فڕۆكەی بەرگری. ب. (٢٠٧) فڕۆكەی ھێرشبەر. ج. (٤٣٩) فڕۆكەی گواستنەوە. د. (٢٧٦) فڕۆكەی فێركاری. ھ. (٤٥٥) ئێلی كۆپتەر، كە (٨٥) دانەیان ھێرشبەرن. ٣- ھێزی دەریایی; أ. (١٦) كەشتی گەورەی جەنگی لەجۆری (Firkate). ب. (٩) كەشتی جەنگی ناوەند، لەجۆری (Corvet). ج. (١٢) ژێر دەریایی. د. (٣٤) كەشتی بنكەی پۆلیسی دەریایی. ھ. (١١) كەشتی مین. ھەربەپێی ئەو ڕاپۆرتە، توركیا ساڵانە (٨) ملیارو (٢٠٨) ملیۆن دۆلاری وەك بودجە بۆ سوپای وڵاتەكەی خەرج دەكات. سەرەڕای ئەوەی كەبەھۆی شەڕی بەردەوامی لەگەڵ ھێزەكانی PKK و چالاكوانانی ناوخۆیی و ڕەوشی ئاوارتە بڕی زیاتری بودجە خەرج دەكات. ھەروەھا جگە لەسوپا، خاوەنی ھێزێكی گەورەی (٢٧٣) ھەزار و (٨٤٦) پۆلیسیە كە كاردەكەن لەئەمنیەتی ناوخۆیی توركیاو سوپا تەنھا ئەركی شەڕەكانی سنور بەجێ دەگەیەنێت. كەواتە قەندیل و ھێزە بەرگریكارەكەی كە پەكەكەیە زۆر نابەرابەرن لەگەڵ توركیا. دەكرا لەماوەی ڕابردوو و لەئێستاشەوە بۆ ئایندە میكانیزمێكیتر لەسیاسەت بەرامبەر توركیا بۆ وەدەستھێنانی مافەكانی كورد بگیردرێتەبەر، چونكە لەھەشتاكانی سەدەی ڕابردووەوە بەچڕی شەڕی چەكداری دژ بەدەوڵەتی توركیا دەكرێت لەلایەن پەكەكەوە كەچی ھیچ بەرھەمێكی سەوزی نەبوو، بەڵكو ڕەوشی مافەكانی كورد ڕۆژ دوای ڕۆژ خراپتر دەبوون تا ساڵی ٢٠٠٢ كەئیخوانەكان جیاوازتر لەھەر قۆناغێكیتر حوكمیان دەست پێكرد. لەماوەی حوكمی ئەواندا كوردان مافی جوڵانەوەی مەدەنیان سەرەتا لەچوارچێوەی شەخس و دواتریش گروپ و كۆمەڵ و پارت پێدرا، لەئەنجامی بەشداری كردنی ھەڵبژاردن كوردەكان خاوەنداری كورسی پەرلەمانی و شارەوانی و والیەكان بوون لەزۆربەی ھەرەزۆری شارە كوردنشینەكان. ئەمە بەبەرھەمی خەباتی سیاسەتی مەدەنی دادەنرێت نەك چەكداری. بۆعێڕاق و سوریاش ئەمە ڕاستە، چونكە ئەگەر شەڕی كەنداو نەبوایە كوردانی باشور ھەرگیز بەكڵاشینكۆف سوپای عێڕاقیان پێ وەدەرنەدەنرا، ئەگەر شۆڕشی عەڕەبی و معادەلەی نێودەوڵەتیش نەبوایە كانتۆنەكانی ڕوژئاوا ھەر لەناو جانتاكان دەبوون. لە ھەڵبژاردنی ٧ی حوزەیراندا كورد ١٣٪‏ی بەدەست ھێناو بوو بەخاوەنی ٨١ كورسی پەرلەمان و حزبی حاكمیش نەگەیشتە ئەو ڕێژەیە كەحكومەت بەتەنھا پێك بھێنێت بۆیە ناچاری كواڵسیۆن بوو، یەكەم لیستی براوەش كە تەكلیفی شەراكەتی لێكرد ھەدەپە بوو بەڵام بەھۆی غروری و لاوازی دیبلۆماسی و زەختی قەندیل واتا پەكەكە ئەو تەكلیفەی ئاكپارتی ڕەت كرایەوە، لەدوبارەی ھەڵبژاردندنیشدا توشی نوشستی ھات و بەئاستەم توانای تێپەڕاندنی ١٠٪‏ی ھەبوو. ئەمەش جگە لەڕەوشی نائاسایی كە كاری كردە سەر دەنگەكانی بەڵام دەنگدەرانی ھەدەپەش سزای پارتەكەیاندا كەبەشداری تەشكیلی حكومەتیان نەكردو بوون بە ئۆپۆزسیۆنێكی مەدەنی لەبازنەی دوژمن گوتاردا، بیریان چوو كە ئەوان دەبێ جیاوازبن لە پەكەكە، چون پەكەكە ھێزێكی چەكداریەو وەك دوژمنی دەوڵەت پێناسەكراوە كەچی ھەدەپە ڕكابەرێكی دژە. ئەوان سودیان لەوە وەرنەگرت كە ئەوەی لەبەشداریەكی مەدەنی ئاشتیانەی دوورمەودادا دەستیان دەكەوێت لەشەڕێكی چەكداری ماوەكورتدا لەدەستی دەدەن. لێرەدا كوردانی ڕێكخراو لەپارتە مەدەنیەكان ئەگەر وەكو دوژمن سەیری دەوڵەتی توركیا بكەن پێویستە لەشاخ بن و چەك ھەڵگرن چونكە ئەوكاتە دەوڵەت حەق دەداتەخۆی ھەر كاردانەوەیەكی ھەبێت. كەچی واشیان كردو لەبازنەی مەدەنیەت دەرچوون، لەجیاتی پەیوەندی لەگەڵ ھێزە مەدەنیەكانی توركیا ببەستن خۆیان بەدرێژكراوەی سیاسەتی پەكەكە دایە قەڵەم، وەلێ ھێشتا مافی بەشداری ھەڵبژاردنیان لێ نەسەندرایەوە. بەڵام ھێشتا كات زۆری ماوە دەكرێ بەفعلی و لەئاستی گوتاری سیاسیدا دژبەری بازنەی مەدەنیبن و خۆیان لەقەندیل بەجودا وێنا بكەن. ئەوكاتەش كەكانتۆنەكانی ڕۆژئاوا دامەزران ھەمان پێشنیار بۆ پەیەدە كرا كەدووركەوێتەوە لەپێناسەو دروشمەكانی پەكەكە، تاكو نەبێتە مەھانە بۆتوركیا كەسنوری سوریا ببەزێنێت و داگیركاری ئەنجام بدات، بینیمان كەھیچ وڵاتێك دژی لەشكركێشی سەر عەفرین نەبوو بەڵكو حەقیان دەدا بەدەوڵەتی توركیا سنورەكانی بپارێزێت لەئۆپۆزسیۆنی چەكداری وڵاتەكەی كە پەكەكەیە. ئەمە دیفاع كردن نیە لەدەوڵەتی توركیا بەڵكو دەرخستنی كێماسی سیاسەتی كوردە كەنەیزانیوە تەریب لەگەڵ پێناسەكەی خۆیدا بڕوات و بەقەبارەی بەرامبەرەكانی فێڵی سیاسی بدۆزێتەوە. كوردانی باكور لەساڵی ١٩٧٨ بەدواوە لەناو پارتێكی شیوعی لەسێبەری دروشمەكانی پەكەكە خۆیان ڕێكخستووەو ھێزی ڕكابەری چەكداریان پێكھێناوە، تا ئەم ساتە ھیچ ئامانجێكیان وەدی نەھاتووە لەناو خاكی توركیادا، بەڵام دوای ھاتنە حوكمی ئاكپارتی ھێزی مەدەنی كورد جگە لەجوگرافیایەكی جیاكراوە گەیشتە بەشێكی زۆر لەمافەكانی وەلێ نەیانتوانی وەبەرھێنانی زیاتر لە وەدەستھاتوەكان بكەن. مەدەنیەكان بەچەشنی پەكەكە كاریان لەوروژاندنی ھەستی خەڵكدا كرد لەجیاتی شەڕی دیپلۆماسی لەبازنەی شارستانیدا، بێشك پەلكێشی ئەم ھەڵەیە كران نەك خۆیان داھێنەری ھەڵەكان بن. ئێستێش لەم ئۆپەراسیۆنە عەسكەریەی توركیا بۆسەر باشوری كوردستان و ناوچەی نشینگەی گەریلاكانی پەكەكە دیسان بەردەوامی دەدرێت بەگوتاری حەماسی و ھۆتافی پۆپۆلیستی، كەچی قۆناغەكە پێویستی بەگرێبەستی سیاسی ھەیە بۆ ئەوەی بتوانرێت ڕێگە لەكەوتنی قەندیل بگیردرێت و عەفرینێكیتر دووبارە نەبێتەوە، چون كەوتن و مردن سەركەوتن نیە بەڵكو مانەوە لەسێبەری سیاسەتێكی حەكیمدا وەرچەرخانی قۆناغە بەئاراستەی قازانج. وەك خۆری سەرلەبەیانی كەنیشانەی ڕۆژ دەدا دیارە كەنەك پەكەكە بەڵكو سوپای عێڕاقیش توانای پێش پێگرتنی لەشكری دەوڵەتێكی وەك توركیای نیە، چونكە ئیمكانیاتی سوپایی لەئاستێكدایە ٦٥٪‏ لەچەكە پێشكەوتووەكانی ھەر خۆی دروستیان دەكات ئەمما ھێزەكانی گەریلا ھێشتا باشترین سیلاحیان كڵاشینكۆفە. بۆیە بێشك بەم میكانیزمە كۆنگەراییە سوپای توركیا لەقەندیلەو بەم لەشكركێشیە حوكمی تۆتالیتاری ھەرێمی كوردستانیش درێژتر دەبێتەوە كە موستەقیم لەگەڵ پاڵپشتی توركیا دەڕوات. ڕەنگە بگوترێت كەئەم شەڕە پەیوەندی بەھەڵبژاردنی نێوخۆیی توركیاوە ھەیە، بەڵام ئەم تێڕوانینە ھەڵەیە چونكە لەساڵی ٢٠١٤ لەئەنجامی ھەڵوەشانەوەی پڕۆسەی ئاشتی دەوڵەت-پەكەكەدا ئەم بڕیارە دراوە، بڕیاری دەستپێكردنەوەی شەڕیش بەتەنھا دەوڵەت لێی بەرپرسیار نیە بەڵكو پەكەكەش دەگرێتەوە، چونكە نەیتوانی موماتەڵە بەكات بكات تاكو ھێزە مەدەنیە كوردیەكانی نێوشارەكان دەگەنە قۆناغێكی باش لەبەشداری حوكمڕانیداو كاریگەری لەسەر دەستوری ئەو وڵاتە دائەنێن لەبەرژەوەندی گەلی كورد. ئێستاش كە پەكەكە دەڵێ قەندیل لەدوژمن دەكەین بەگۆڕستان ھەڵەترین گوتاری شۆڕشی كوردە، لەبەرئەوەی لەدونیادا نەبووە ھێزێك خاكی خۆی بەگۆڕستان وێنابكات بەڵكە خاكی دوژمن دەبێ بكرێتە ئامانج، ئینجا بەھۆی زۆری نابەرابەریەوە ترس لەپێچەوانە بوونەوەدایە. با چیتر بەھۆی ترس لەتەخوین شەپۆلی ڕەخنە لەكەناری خۆمان نەوەستێ ئەگینا بەیەكجاری دەریای سیاسەتی كورد بۆگەن دەبێت و ئامانجە نیشتمانیەكانیش دەبن بەمردوویەكی بێ كێل.  

■ د. ئیسماعیل نامیق.... هەندێک هێزو لایەنى سیاسى بەبیانوى ئەوەى لەدواى 30/ 6/ 2018 بۆشایى دەستورى لەعێراقدا دروست دەبێت، دەیانەوێت ئەنجامەکانى هەڵبژاردن بەو هەمو کەم وکوڕى وسکانداڵانەوە تێپەرێنن وبیکەنە دیفاکتۆ، بۆ ئەم مەبەستەش چەندین داوایان لەدادگاى فیدراڵى کرد بۆ راگرتنى جێبەجێکردنى هەموارى سێیەمى یاساى هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەران، لەم پێناوەدا پەلەپەل وجۆرێک لەفشارى دەرونیان لەسەر ئەندامانى دادگا دروستکرد، بەڵام دادگاى فیدراڵى تەسلیمى ئەو واقعە دروستکراوە نەبو، بەتەواوى بنەما یاساییەکانى جێبەجیکرد وبەکۆى دەنگى ئەندامانى وداواکانیانى رەتکردەوە، ئەمەش بڕیارێکى یاسایى دروستە پشت دەبەستێت بەو بنەما یاسایەى کە دەڵێت: (( یاسا یان بڕیارى کارگێڕى ئەگەر پوچەڵیش بێت، پێویستە جێبەجێ بکرێت تا ئەو کاتەى حوکم دەدرێت بەهەڵوەشاندنەوەى )). لەبەرئەوەى هەموارى سێیەمى یاساى هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق لەبەردەم دادگاى فیدراڵیدا تانە لەیاسایبونى دراوە ودواکراوە هەڵوەشێنرێتەوە، تا ئەو کاتەى هەڵئەوەشێنرێتەوە پێویستە جێبەجێ بکرێت. هەرچەند من باوەڕم وایە هەڵناوەشێنرێتەوە، چونکە ئەو تانانەى تانەدەران لەیاساکەیان داوە لەو ئاست وهێزەدا نین بڕیارى هەڵوەشاندنەوەى یاساکەیان لەسەر بدرێت. بۆیە بەبڕواى من ئەنجومەنى بالاى دادوەرى بەردەوام دەبێت لەريكاره كانى بوجێبەجێ کردنى یاساکە ودەنگەکان بەدەست ئەژمار ئەکاتەوە، ئەم پرۆسەیەش ماوەیەکى ئەوێ، لەکاتێکدا پێویست بو یەکەم کۆبونەوەى خولى چوارەمى ئەنجومەنى نوێنەران لە 1/ 7/ 2018 گرێبدرایە، بەڵام بەپێى هەمو لێکدانەوەیەک، ئەژمارى دەستى دەنگەکان وپەسەندکردنى ئەنجامەکان وبانگهێشتى ئەنجومەنەکە بۆ کۆبونەوە لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە ئەکەوێتە دواى ئەو ماوەیە. پرسیارى یاسایى لێرەدا ئەوەیە، ئایا لەدواى 30/ 6/ 2018 عێراق دەکەوێتە بۆشایى یاسایەوە؟ ئایا چۆن چارەسەرى ئەم بارە دەکرێت؟ دەقە دەستوریەکان وبڕیارى دادگاى فیدراڵى ژمارە ( 8 لە 21/ 1 / 2018 ) بە هیچ جۆرێک رێگە بەوە نادەن ئەنجومەنى نوێنەران تەمەنى یاسایى خۆى درێژ بکاتەوە، کەواتە لە 1/ 7/ 2018 تەمەنى خولى سێیەمى ئەم ئەنجومەنە کۆتایى پێدێت وناتوانێت بەردەوام بێت، ئەو کات عێراق بەبێ پەرلەمان دەمێنێتەوە. پرسیارى گرنگ ئەوەیە ئایا دروستە وڵات بۆ ماوەیەک پەرلەمانى نەبێت؟ ئایا لەبارێکى وادا بۆشایى دەستورى دروست دەبێت؟ لەوەڵامدا دەڵێین، ئەسڵ ئەوەیە وڵات بەبێ پەرلەمان نەبێت، بەڵام نەبونى پەرلەمان بۆ ماوەیەکى کاتى دیاریکراو بارێکى نامۆ نیە لەفیقهى دەستورى وواقعى عەمەلیشدا، ئەم بارەش لە دەستورى عێراقیدا سکراوە، وەکو لەمادە 64 ى دەستورەکەدا هاتوە، دەکرێت ئەنجومەنى نوێنەران هەڵبوەشێنرێتەوە، لەحاڵەتى هەڵوەشاندنەوەشیدا ئەنجومەنى وەزیران بەدەست لەکارکێشاوە دادەنرێت ولەراپەڕاندنى کاروبارى رۆژانە بەردەوام دەبێت، سەرۆکى کۆماریش داواى ئەنجامدانى هەڵبژاردن دەکات لەماوەیەکدا کەلە 60 رۆژ زیاتر نەبێت لەرَوژى هەڵوەشاندنەوەوە. بەپێى ئەم دەقە لەماوەى 60 رۆژ لەرۆژى هەڵوەشاندنەوەى ئەنجومەنى نوێنەرانەوە پێویستە هەڵبژاردن ئەنجامبدرێت، راگەیاندنى ئەنجامەکان ویەکلایکردنەوەى تانەکان وپەسەندکردنى ئەنجامى کۆتایى بەلایەنى کەمەوە 20 رۆژ بۆ مانگێکى ترى دەوێت، کۆى ئەو ماوەیەش کە تەسەور دەکرێت تیایدا پەرلەمان بونى نەبێت بەنزیکەیى دەکرێت سێ مانگ بێت، لەم بارەشەدا وا دانانرێت بۆشایى دەستورى دروست بوە.  راستە ئەم دۆخەى کە ئێستا عێراقى تێکەوتوە پەرلەمان هەڵنەوەشێنراوەتەوە بەڵکو خۆى ماوەکەى تەواو بوە، بەڵام دەکرێت سود لەئەحکامەکانى هەڵوەشاندنەوەى پەرلەمان وەربگیرێت وبەسەر ئەم حاڵەتەى ئێستادا جێبەجێ بکرێت، چونکە لەحاڵەتى هەڵوەشاندنەوەو لەم حاڵەتەشدا لەهەردوکیاندا پەرلەمان بونى نامێنێت، کەواتە هەردوو حاڵەتەکە لەیەک دەچن، بۆیە کارێکى نایاسایى نیە ئەگەر لێکدانەوەیەکى هاوشێوەیان بۆ بکرێت وبوترێت لەهیچیاندا بۆشایى دەستورى دروست نابێت. پشت بەو راستیانە دەتوانین بڵێین لەدواى 30/ 6/ 2018 خولى سێیەمى ئەنجومەنى نوێنەران بونى نامێنێت، حکومەت ئەبێتە حکومەتێکى کاربەڕێکەر وە هیچ بۆشاییەکى دەستورى دروست نابێت، ئەنجومەنى دادوەریش 60 روژى لەبەر دەمدایە بۆ ئەژمارکردنەوەى دەستى دەنگەکان، پاشان دادگاى فیدراڵى ئەنجامى کۆتایى پەسەند دەکات وخولى چوارەم گرێدەدەرێت. بۆیە نابێت بەهیچ شێوەیەک رێگە بدرێت بەبیانوى دروستبونى بۆشایى دەستورى، ساختەکردنى ویستى خەڵک بکرێت بەدیفاکتۆ، چونکە ویستى خەڵک لەهەمو شتێک باڵاترە، دادگاو یاساو دەستوریش دروستکراو وبەرمەبناى ویستى خەڵکن، پێویستە لەخزمەت ویستى خەڵکدا بن وگوزارشتى ڵێبکەن.

■ وەفیق سامەڕائی ... لە كاتێكی زۆر هەستیاری لۆكاڵی و هەرێمیدا رێككەوتنی نێوان سائرون و فەتح هات (تەنانەت ئەگەرچی وردەكارییەكانی تەواونەبوون و هیوادارین تەواوببێت)، ئەمە سەلماندنی ئەوە بوو كە پێشتر وتمان جەنگی شیعە- شیعە وەهمێكە و بوونی نییە. رێككەوتنەكە دەبێتەهۆی بوژانەوەی نیشتمانی و پشوویەكی دەرونی بۆ گەل و مۆتەكەی پیلانگێڕی تەكفیری دووردەخاتەوە و ئاسۆی كارلێكی مەدەنی دەكاتەوە و كۆتایی دەهێنێت بە ئەگەرەكانی ململانێ بەتایبەتی دوای سوتانی كەلوپەلەكانی كۆمسیۆنی هەڵبژاردن. پێدەچێت ریزبەندی كوتلەكانی هەڵبژاردنوەكو ئەوەی هەیە یاخود بەنزیكیی وەكو خۆی بمێنێتەوە. (حكومەتی نوێ لەكاتێكدا) دێت نزیكتر لەو وادەیەی كە گریمانەكرا لەكاتی توندبوونەوە نەرێنیی بارودۆخەكە. پیرۆزبایی لە هەردوولادەكەین، بۆ هەموو ئەوانەشەی پەیوەست دەبن پێوەی، بۆ هەموو ئەوانەی كە هەوڵ بۆئەوە دەدەن عێراق سەربەخۆ و بەهێز و ئارام بێت. گۆڕانكاریی پێویست لەچوارچێوەی سیاسەتی گشتی و عێراقدا لەسەر تاكەكان راناوەستێت.

■ هونەر تۆفیق چیای قەندیل لەناو زنجیرەچیای زاگرۆسدا کە لە باشووری خۆرئاوای ئێرانەوە دەستپێدەکات بەدرێژایی سنورەکانی نێوان ئێران-عێراقدا درێژدەبێتەوە تا دەگاتەوە بە باشووری تورکیا . لەگەڵ زنجیرەچیای تۆرۆسدا یەکدەگرێتەوە بەرەو دەریای سپی ناوەڕاست . قەندیل لەناوەڕاستی ئەو زنجیرەچیایەدا نزیکەی چارەکە سەدەیەکە شێوە کۆمارێکی سەربازی ، ئایدیۆلۆژی ، نیشتمانی ، نەتەوەیی ، تیئۆریە . هێزی بەرگری لەهەردوو ئاستی سیاسی و سەربازیدا دەبەخشێت بە کۆی زاگرۆس . زاگرۆس لە فەلسەفەی بەرگری و تیئۆرە مێژووییەکانی پەکەکەدا تەنیا هەڵکەوتەیەکی تۆبۆگرافی مجەڕەد نیە بتوانێت خۆی تیادا حەشاربدات . بەڵکە وەک چۆن زنجیرەچیایەکی پێکەوە گرێدراوی نیشتمانی کوردانە ، بەهەمان شێوە زنجیرە تیئۆرێکی سیاسی ، سەربازی ، ستراتیژی ، ئایدیۆلۆژی ، مێژووییە ، مان و نەمانی پەکەکە و کوردی پێوە بەستراوە .  ئازادبوونی زاگرۆس ( وەک فیکر و وەک جیوگرافیا) لە فەلسەفەی پەکەکەدا دەکاتەوە ئازادبوونی کورد . تین و قورسایی جەماوەری ئەو حیزبەش لەبنار زنجیرە چیاکانی زاگرۆسەوە دەست پێدەکات و ڕەگی داکوتاوە . سەنتەری ئەو ڕەگەش لەناو چیای قەندیلدایە . قەندیل ستراتیژی زاگرۆس بەهێزدەکات و دەیپارێزێت . ترسی سوڵتان ئەردۆغان و سوپا (نیوعوسمانیەکەی) لە قەندیل ، ترسە لە ئیتۆری زاگرۆسیزمی پەکەکە . بۆیە هەمیشە قەندیل مایەی دڵەڕاوکێ ی ئەنقەرەبووە . تەنیا ستراتیژە لەمێژووی کورددا ، ئەمنی قەومی تورکیای کەمالیستی بێت یان سوڵتانی ئەردۆغانی خستۆتە ژێر خەتەرەوە .  لە شوباتی ٢٠٠٧ دا ، کە ئەوکات توانای قەندیل لە ئێستای کەمتربوو ، تورکیاش لەئێستای بەهێزتربوو ، گەورەترین ئۆپراسیۆنی سەربازی بۆسەر قەندیل دەستپێکرد . بەڵام سوپای تورکیا شکستی هێنا . ناکۆکی خستە نێوان ژەنراڵەکان و ئەردۆغانەوە تا ئەوەی سەرلەشکری سوپاکە گوتی : ئێمە ئەوەندەمان پێکرا . ئەگەر کەسێک زیاتری پێدەکرێت ( مەبەستی لە ئەردۆغان بوو ) بابێت خۆی تاقیبکاتەوە . بۆجارێکی تر لە شوباتی ئەمساڵەوە ٢٠١٨ . سوپای تورکیا لەناو بێدەنگی هەرێمی کوردستاندا کە هەردوو سەرۆکایەتیەکەی ( سەرۆکایەتی هەرێم و سەرۆکایەتی حکومەتی هەرێم ) لە دەستی نێچیرڤان بارزانی دایە و بە نزیکایەتی و هاوڕێ ی سوڵتان ئەردۆغان ناسراوە . هێزەکانی تورکیا لە کۆکردنەوەی هێز و کێشانی جادەی سەربازی و داکوتانی پێگەی هەمیشەیی سەربازین لەقوڵایی هەرێمی کوردستاندا بە ئاڕاستەی قەندیل .  مەترسی ئەم ئۆپراسیۆنە چاوەڕوانکراوە تەنیا بۆ سەر کۆماری قەندیل نیە . بەڵکە بۆ تەواوی ئەو کیانە سیاسی یە یە کە ناوی هەرێمی کوردستانە . کەوتنی کۆماری قەندیلی سیاسی و سەربازی مەحاڵە . بەڵام دابڕانی لە زاگرۆس بەمانای دابڕانی دێت لەهەموو کوردستان .  پەڕینەوەی سوپای تورکیا لە هێڵی ( جادەی ) هامڵتون و پێشڕەوی کردنی بەرەو چۆمان و سنورەکانی ئێران . واتە بەزاندنی سنوری سیاسی - ئیقلیمی دێگەلەی نێوان تورکیا و ئێران . دەکاتە هەڵوەشاندنەوەی ئەو ڕێکەوتنە ( پەنهانە) ی بە ئەمرواقیع لەنێوان هەردوو وڵاتدا لەسەر هەرێمی کوردستان کراوە .  سوپای ئێستای تورکیا کە لەماوەی دەستەڵاتی ئاکەپە و ئەردۆغاندا لەبری عەقیدەی کەمالیست ، بە عەقیدەی ئایینی و مەزهەبی تەڵقین دراوەتەوە . پێکهاتەیەکە لە ئیسلامی جیهادی ( داعشی و جەبهەی نوسرەیی) و لەسێبەری ئەو سوپایەدا سونە جیهادیەکانی ناوچەکە لەگەشەکردن و نەشونمادان . کێشکردنی ئەو سوپا عەقائیدی مەزهەبیەی تورکیا بۆ نزیک سنورەکانی ئێران ، تێکدانی ئارامی ئاسایشی هەرێم و ناوچەکە و ئێرانی لێدەکەوێتەوە . پێناچێت ئەم شەڕەیان وەک عەفرین بە ئاسانی کۆتایی پێ بێت .  کۆماری قەندیل لوغمێکی گەورەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا . هەر دەوڵەت و هەر سوپا و هەر هێزێک بە هوشیاریەوە نزیکی نەبێتەوە تەقینەوەی گەورەی مەزهەبی ، ئایدیۆلۆژی ، نەتەوەیی ، لێدەکەوێتەوە . بۆیە ئەردۆغان هەم بەترس و دوودڵەیەوە ، هەم بە سەرچڵی و حەماقەتەوە دەیەوێت لەو لوغمە گەورەیە نزیک بێتەوە .

■ هیمداد شاهین .... رە‌نگە‌ لە‌ كوردستانی عێراقدا، ھیچ نوسە‌رێك وە‌كو من پێداگریی لە‌سە‌ر ھە‌ژموون و گرنگیی ئێران نە‌كردبێت لە‌ ناوچە‌كە‌دا، بە‌تایبە‌ت لە‌ عێراق، سوریا، لوبنان، فە‌لە‌سطین، لیبیا و یە‌مە‌ن، بە‌پێچە‌وانە‌ی ئە‌و تە‌صە‌ورە‌ شاعیریی و عاطفییانە‌ی باس لە‌ كە‌وتنی ئێران و ھێڵی شیعیزم دە‌كە‌ن، من ھە‌میشە‌ پێموابووە‌ كە‌ ئێران ھاوتای قە‌یصە‌ری جاران لە‌ ڕۆژھە‌ڵاتی ناوە‌راست دا مامە‌ڵە‌ دە‌كات و گە‌ورە‌ترین ھە‌ژموونی نە‌ك ھە‌ر سیاسیی، بە‌ڵكو كولتووریی و ئاینیيشی ھە‌یە‌ و ھە‌رواش دە‌مێنێتە‌وە‌، چونكە‌ ئێران عێراقی سە‌ردە‌می صە‌دام حوسە‌ین نییە‌ كە‌ تە‌نھا بە‌غداد پایتە‌ختە‌كە‌ی بێت، بە‌ڵكو جگە‌ لە‌ تاران ٨ پیاتە‌ختی تری ھە‌یە‌. لە‌بە‌رامبە‌ر پڕۆژە‌ی ئێراندا، پڕۆژە‌یە‌كی ڕۆژئاوایی ھە‌یە‌ كە‌ ئە‌مێریكا و بە‌ریتانیا و فە‌رە‌نسا، لە‌سە‌رو ھە‌مووشیانە‌وە‌ ئیسرائیل نوێنە‌رایە‌تیی دە‌كات، ئە‌م پڕۆژە‌یە‌ من ناوم ناوە‌ پڕۆژە‌ی لیبراڵیزمی داگیركارانە‌ی ڕۆژئاوایی، خۆشبە‌ختانە‌ ئە‌م پرۆژە‌ی لیبراڵیزم و نیۆ-لیبراڵیزمە‌ ڕۆژئاواییە‌ شكستی ھێناوە و كە‌مە‌ری شكاوە‌‌، لە‌بارە‌ی سوریاوە‌ گوتم ئێران كۆمە‌كی ھە‌سە‌دە‌ دە‌كات و ناھێڵێت بكە‌وێت، بێگومان كە‌وتنی عە‌فرین ئە‌گە‌ر جارێك بە‌ھۆی ناڕۆشنی مامە‌ڵە‌ی ھە‌سە‌دە‌وە‌ بووبێت لە‌گە‌ڵ ئێران بە‌ھۆی ئە‌و ھاوپە‌یمانێتییە‌ی لە‌گە‌ڵ ئە‌مێریكا ھە‌یە‌تی! ھێندە‌ و زیاتر پە‌یوە‌ندیی بە‌وە‌وە‌ ھە‌بوو كە‌ وادە‌ركە‌وت لە‌شێوە‌ی رێكە‌وتنێكدا و بۆ نە‌رشتنی خوێنی زیاتر، لە‌ عە‌فرین پاشە‌كشە‌ كراوە‌، ھە‌روە‌كو چۆن ئێستا ھە‌مان سیناریۆ لە‌ مە‌نبە‌ج دووبارە‌ دە‌كرێتە‌وە‌. كاتێك ئە‌م بۆچوونانە‌م گوتوون و نووسیون، دە‌یان كە‌س، لە‌ كادیر و مادیرە‌كانی كوردایە‌تیی پێمدا ڕشاونە‌تە‌وە‌، چە‌ند جارێك پێیانگوتووم پیاوی قاسمی سولە‌یمانیی، پیاوی شیعە‌ و پیاوی ئێران و كۆمە‌ڵێ قسە‌ی بازاڕیی و ترۆھاتیی تر كە‌ بێزم نە‌ھاتووە وە‌ڵامیان بدە‌مە‌وە‌، لە‌ ئێستادا، خە‌ریكە‌ بۆچوونە‌كانی من بە‌تە‌واوی دە‌چە‌سپن و ئێران بە‌شێوە‌یە‌كی عە‌مە‌لی كۆنترۆڵایزی ناوچە‌كە‌ی كردووە‌، بە‌ لوبنانیشە‌وە‌ كە‌ سە‌رۆك وە‌زیرانە‌كە‌ی شیعە‌یە‌ و نزیكە‌ لە‌ ئێران و خودی حاجی قاسم، لە‌ عێراقیش، ئێران خە‌ریكە‌ ھاوكێشە‌كان حە‌سم دە‌كات، درووستبوونی شە‌ری ناوخۆ لە‌ عێراق ئە‌گە‌رێكە‌ و توركیا و سعودیە‌ش ئەمە‌یان دە‌وێت، بە‌ڵام ھاوپە‌یمانێتییە‌ تازە‌كە‌ی صە‌در و عامریی، خە‌ریكە‌ ئە‌و ئە‌جێندا دە‌رە‌كییە‌ لە‌گۆڕ دە‌نێت. ئە‌م ھاوپە‌یمانێتییە‌ تازە‌یە‌، بە‌ واتای یە‌ك ڕاستیی دێت، ئە‌مجارە‌ش ئێران دە‌یباتە‌وە‌.

■ كه‌مال ره‌ئوف ئاماژەكان ئەوەمان پێدەڵێن، دوایی رێككەوتنی ترامپ و كیم جونگ، گرنگی زیاتری ئەمریكا بۆ ناوچە گەرمەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت، واتە دەستێوەردانی ئەمریكا لەو ناوچانەی، كە كێشەی زۆری تێدایە ئەگەری بەهێزە و رەنگە بەزووی هەندێك گۆرانكاری لەسیاسەتی ئەمریكا لەكوردستان و عێراق و سوریا ببینین.  بۆ ئەمریكا گرنگ بوو پێش ئەوەی كێشەكانی لەگەڵ ئێران بەجێگەیەك بگەیەنێت، لەگەڵ كوریای باكوور هێوری بكاتەوەو رێككەوتنێك هەبێت.  ترامپ چاوی لەسەر ئەوەیە لەرێگەی سەرمایەی نووستووی وڵاتانی كەنداوە، باری ئابووری وڵاتەكەی چاك بكات و لەو رێگەیەوە بەرنامە ئابوورییە جەهەنەمیەكەی لەسەر ئەرزی واقیع بخاتە گەر، باشترین رێگەش بۆ دەستراگەیشتنی بە پارەو نەوت و غازی كەنداو دروستكردنی ئاڵۆزییە لەگەڵ ئێران تا ترسی ئێران كلیلی كردنەوەی خەزینەی وڵاتانی كەنداو بێت بەرووی ئەمریكادا.  عێراق لەم دۆخەدا ، كە حەوشەی پشتەوەی ئێرانە، بەهۆی قبوڵنەكردنی ئاكامی هەڵبژاردنەكان و كاری ساختەكاری و گۆرینی نەخشەی حوكمرانی، رووی لەپێشووی و ئاڵۆزی كردووە، ئەمەش فرسەتێكی باش دەدات بە هێزە هەرێمایەتییەكان بۆ دەستتێوەردان، لەشكركێشی توركیا و رێككەوتنی ژێربەژێری لایەنەكانی تر تەنانەت سوننەو شیعە، كە لەم هاوكێشە ئاڵۆزەدا  هەردوولا خاوەنی خۆیان هەیە، لەناوچەكە تەریككردنەوەی كوردی لێ دروست دەبێت و ئەگەر بەوریاییەوە مامەڵە نەكرێت ئەگەری ئەوەش بەهێز دەبێت ئاگری شەر بهێنرێتە هەرێمی كوردستانەوە. خولاسەی كەلام ئەوەیە، ئێستا لایەنە سیاسییەكانی كوردستان نەك تەبا نین و بەرچاو رونیان نییە بۆ ئەم دۆخە مەترسیدارە، تەنانەت هەندێكیان دەیانەوێت رۆڵی بكەریشیان پێبدرێت لەم ئاڵۆزییە.  بۆیە باشترین رێگا ئەوەیە پێش روودانی باهۆزەكە پەلەبكرێت بۆ دروستكردنی تەفەهوماتێكی سیاسی، دەنا بەپێچەوانەوە رەنگە ئاگری ئەم شەڕو ئاڵۆزییە پێش هەركەس و لایەنێك ئەوانە بسوتێنێت، كە خۆیان بە بەهێز و خاوەن بریار دەزانن لەهەرێمی كوردستان و ئەوكاتە هەموو شارو ناوچەكانی هەرێم بەناوی پارێزگاری كردنەوە بەدەردی كەركوك بچێت.

■ دلێر مەلا ئەحمەد   شەوی 18/19 ی ئایار / 2018 كاتژمێر (12) ی شەو كۆمسیونی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عێراق دەرەنجامی كۆتایی ڕێژەی دەنگەكان و ژمارەی كورسیەكانی ڕاگەیاند . بە پێی ئەو دەرەنجامە (بزوتنەوەی گۆڕان )(5) پێنج كورسی پەرلەمانی بەدەست هێنا . (4)چواركورسی لەشاری سلێمانی و (1) یەك كورسیش لە شاری هەولێر , لە كاتێكدا ئێستا لەبەغداد خاوەنی (8) هەشت كورسی و جێگری سەرۆكی دووەمی پەرلەمانی عێراقین. ئەودەرەنجامە ڕاستە زۆربەی زۆری هەواداران و هەڵسوڕاوانی ئەم بزوتنەوەیەی توشی غەمباری و دڵتەنگیكرد و هەندێكی تریشی دوچاری شۆك و سەرسوڕمانكرد , بەڵام لای ئێمە مانان و هەندێك كادر وچاودێر دەرەنجامێكی چاوەڕوانكراو بوو .   چونكە سەركرادیەتی سیاسی ئەم بزوتنەوەیە پێشتر ئەمانبینی خەمساردو بێ هەڵوێست و بێ دەربەستە لە ئاست چەند مەسئەلەو ڕوداووپێشهاتێكدا،سەرئەنجام دوچاری هەڵەو لادان وبادانی سیاسی بوو ، هەروەها لە ئاستی خۆئامادەكردن و ڕووبەڕووبونەوەی ئەم پێشهاتانەشدا نەبوو، كە ئێمە مانان چاوەڕوانی بوین . زۆر بە كورتی : ئەم سەركردایەتییە نەیتوانی و نەیدەزانی واقیع وەكو خۆی ببینێت و بخوێنێتەوە و شیبكاتەوە وپاشتریش بیگۆڕێت.     نەیتوانی و نەیدەزانی پێشبینی هەندێك دەرهاویشتەو لێكەوتەو ڕووداو بكات ، كەدەرەنجام كاریگەری لەسەر ئەو ئاكامە دانا وەك هەفتەی پێشوو لە پاش پڕۆسەی هەڵبژاردنەكانی عێراق لە ١٢ی ئایاردا بینیمان.   مەخابن !..سەركردایەتی سیاسی ئەو حیزبانەی نوێنەرایەتی جەماوەرێكی پانوپۆڕو بەرفراوانی ملیۆنی دەكەن ، هەرجارێك گەر لە پڕۆسەیەكی چارەنوسسازدا دوچاری شكست و گلان و نوچدان و نسكۆ ببن ، (وەكو هەموجارێك بینراوە) ئۆباڵی شكستەكانیان ئەخەنە ئەستۆی (دەستی دەرەكی ) ونەیارو دوژمنەكانیان و شانی خۆیان لە ژێر باری ئەو بەرپرسیارێتییە مێژوییە دا خاڵی ئەكەنەوە.       ئۆباڵی ئەم شكستە هەموی خرایە ئەستۆی كێ؟...   هەر  لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامی بەراییەوە لە پاش ١٢ی ئایار بە چەند ڕۆژێكی كەم . ئەم سەركردایەتییەمان هەمو ئەنجامی شكستەیان خستە ئەستۆی دەستی دەرەكی وڵاتێكی هەرێمایەتی (مەبەست كۆماری ئیسلامی ئێران) و كۆمسیۆن و دەسەڵاتی كوردی (یەكێتی و پارتی) و ڕایانگەیاند:((سندوقەكانی دەنگدان هاككراوە، بەرنامە ڕێژی و پڕۆگرام كراوە و زۆربەی دەنگەكانمان دزراوە ، ئەمە ژمارەو ڕێژەی ڕاستەقینەی دەنگەكانمان  نییە و ئەبێت هەڵبژاردن بكرێتەوە)).    واتە:بەپێی قسەو لێكدانەوەو هەڵسەنگاندنی ئەم برادەرانەی ئێمە بێت (زۆربەی دەنگەكانمان دزراوە)وئەوان هیچ گوناهو هەڵە و لادان و كەمتەرخەمییەكیان نەبووە، ئەمان هیچ بەرپرسیار نین لەم دەرەنجامەو فریشتەن!.       گــــــــــــــەڕانەوە بۆ مێژوویەكی زۆر نزیك ...    (حیزبی شیوعی عێراق) سەرەتای ساڵانی حەفتاكان و تا كۆتایی ئەم دەیە خاوەنی چەند ملیۆن ئەندام و  دۆست و لایەنگر بوون لە سەرانسەری عێراقدا . بە قەولی خۆیان بە خۆیان ئەوت(حیزبی شەهیدان).بەڵام كاتێك لە یەك زنجیرە پراكتیكی سیاسیدا لە هەموویان بەناوبانگ تر بەشداریكردنیان بوو لەو بەرە سیاسییەی(حیزبی بەعس) دروستی كردبوو (١٩٧٦-١٩٧٩) ئەم حیزبە ڕۆژ بە ڕۆژ لە ئامانج و ستراتیژی سیاسی خۆی دور ئەكەوتەوەو خۆیان جیا كردەوەو خۆیان دابڕی لە (بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی نیشتمانی گەلی كوردستان)، كەلەساڵی ١٩٧٦ بە دواوە بەرپا بوو ، پێشتریش كەوتبوونە دوژمنایەتی كردنی شۆڕشی ئەیلول(١٩٦١-١٩٧٥) و كاتێكیش چونەشاخ و تێكۆشانی چەكدارانەیان وەك ڕێگەی خەباتی سەرەكی هەڵبژارد، لەگەڵ( پارتی) بەرەی( جود)یان درووستكردوكەوتنەدژایەتیكردنی (یەكێتی) .   ئەم سیاسەتە یان ،كە بە (هەلپەرستی و دوفاقی و كلكایەتی ) ناسرا بوو ، لە لایەك پشتكردنە بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی نەتەوە زۆر لێكراوەكان و پاشتر دوژمنایەتی كردنی و هەروەها دووركەوتنەوە لە ئامانج و قازانج وبەرژەوەندی هاوچینەكانیان ( چینی كرێكارانی عێراق) و چونە ناو سەنگەری فاشیزم و سەرمایەوە .   دەرئەنجام و لە ئاكامدا ئەم حیزبە لە ساڵی ١٩٧٩ دا لە لایەن حیزبی بەعسەوە دوچاری لێدان و پاكتاو كردن و ڕاوە دونان بونەوە ، چارە نوسیان هەڵوەرین و هەڵدێران و پارچە پارچە بون و شكست و بنبەست بوو . ئەو حیزبەی لە ساڵانی پەناجاكاندا خاوەنی جەماوەری ملیۆنی بوو ، ئەیانتوانی لە شۆڕشی 1958 دا دەستەڵاتی سیاسی وەربگرن ، بەڵام لەسەر پێشنیازوڕاسپاردەی( یەكێتی سۆڤیەت )ی پێشوو، ڕوسیای ئێستا، پشتبكەنە ئەو ئامانجەیان، بەو پاساووبیانووەی( 22) بیست و دوو دەوڵەتی عەرەبی دەبێتە دوژمنی هەردولایان.ئەوەتا ئێستا پاش نیو سەدە پتر ، خاوەنی تەنها دوو كورسی پەرلەمانین لەعێراقدا!.      نمونەیەكی هاوشێوەی تر ...    (حیزبی تودەی ئێران) زۆربەمان شاهیدی مێژووی ئەو حیزبە تێكۆشەرو قارەمان و خاوەن جەماوەرە ملیۆنیەین لە ئێران ، كەبەقەڵای كۆنە پەرستی ئەمریكایی ساڵانی پەنجاو شەستەكان و تا كۆتایی حەفتاكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا  ناسرابوو.   بەڵام كاتێك لە ساڵی ١٩٧٩ دا شۆڕشی گەلانی ئێران دژ بە ڕژێمی پاشایەتی قەڵای كۆنە پەرستی لە ناوچەكەدا بەرپابوو، ڕژێمی شا ڕووخا و كۆماری ئیسلامی ئێران دەسەڵاتی گرتە دەست بەسەركردایەتی باوكی ڕۆحی ڕەوتی مەزهەبی شیعە گەرا (ئیمام خومەینی)، داوا لەو حیزبە كرا بچنە بەرەی دەسەڵاتەوە و وەكو ئۆپزسیۆن نەمێننەوە و ئەوانیش لە ساڵی ١٩٨٣ دا ئەو پێشنیازەیان پەسەندكردو خۆیان ئاشكرا كرد و هیچ نهێنی كارییان نەما لەو وڵاتەدا، پاشتر و لە ئاكامدا چی ڕوویدا؟ .ئەمانیش بە دەردەكەی (حیزبی شیوعی عێراق) چون و هیچ پەندو وانەیەكیان لە هاوڕێكانی خۆیان وەرنەگرت لە عێراقی بەعسی فاشیستدا .   دوچاری ڕاونان و لێدان و پاكتاوكردن بونەوە ، هێواش هێواش ، ساڵ بە ساڵ پاش نزیك بەچوار دەیە ، ئەبینین ئەم حیزبەش وەكو هاوڕێكانیان دوچاری لەت و پەت بون و داخوران و شكست و بنبەست بونەوە ،لە ماوەی چەند ساڵێكی كەمدا بون بە هەڵم و دوكەڵ و چون بەئاسماندا.ئێستا بە كردەوە لەسەر ئاستی شەقامی سیاسی ئەو وڵاتەو لەسەر شانۆی سیاسی  چرای بەختیان ،ئەستێرەی كاری حیزبایەتیان بۆ هەمیشە كوژاوەتەوەو تەنها وەك و ناوو مرەكەبی سەر كاغەز ماون و وەك و مێژوو لە دوتوێی كتێبە مێژووییەكاندا دەیانخوێنینەوە ،دەنا وەكو هەبوو یەكی واقیعی و عەمەلی و وەكو حیزبێكی پانوپۆڕی جەماوەریی لەمێژە نەماون وجەستەیان  مۆمیا كراوەو خراونەتە ئەنتیكەخانەی ئەجناسەوە !.       ئەبێت چی لە مێژوو فێربین ؟...    مێژووی كۆن و نوێ پڕاو پڕە لە ئەزمون و وانەی بەنرخ و بەهادار ،ئەكرێت سود لەو ڕوداوانە وەربگرین نەك كتومت كۆپیان بكەین ، یان كەڵكیان لێ وەرنەگرین و بە كەم بایەخ سەیریان بكەین.   ئەم مێژووە، ئەم ڕووداوانەی لە نزیكمانەوە تێپەڕیون دوور نین لە ئێمەو چارەنوسمانەوە ، بەتایبەتی بۆ ئەو حیزبانەی لەسەر شانۆسی سیاسی وڵاتەكانیان خاوەنی جەماوەری ملیۆنین و خاوەنی بەرنامەی دادی كۆمە ڵایەتی و چاكسازی و ئازادی و یەكسانین بۆ گەلەكانیان .             بەڵام لە ناكاوو لە چەند ڕوداوو پێشهات وچەند قۆناغێكی كورت و هەستیاردا ، دوچاری لادان و بادان و هەڵە و پەڵە وكەم و كورتی و تەنانەت هەڵخزان و باز بازێن و هەڵپەرستی و كلكایەتی و پراكتیكی سیاسی دوفاقی دەبنەوە .   دەرئەنجام چارەنوسیان هەمان چارەنوس و لە ئاكامدا ڕەوتی ڕەوڕەوەی مێژوو جێیان دەهێڵێت و مێژوو ئەوكاتە ڕەحمیان پێناكات و باجە قورسەكەیان لێ ئەسەنێت . واتە : پەڕو باڵیان ئەكات و ئەیانخاتە ناو ئەنتیكەخانەكەیەوە !.       لە پاش شكستی ١٢ی ئایار ئەبێت چیبكەین ؟...    ئەپرسم :ئایا ئەم سەركردایەتییە سیاسییەمان ، پێشترو ئێستاشی لەگەڵدا بێت ، واقیعی وەك و خۆی بینیوەو وەك و خۆی خوێندویەتیەوەو كاریشی بۆ گۆڕینی كردبوو؟.  ئەگەر وەڵامەكەی (بەڵێ)یە . كەواتە : بۆچی بەو دەردە چووین ؟.  كەواتە: نەخێر ، بە هیچ شێوەیەك خۆمان بۆ ئەو پێشهات و دەرئەنجامە ئامادە نە كردبوو،هەروەهاپێشبینی ئەو ڕوداوەشمان نەكردبوو ، وەكو هەموو ڕوداوەكان وهەموو شكستەكان لە مێژوودا جارێكی تر ئۆباڵی ئەم دۆڕان و شكستەمان خستەوە ئەستۆی نایارانمان و خۆمان لێ بێ بەری كردو وشانی خۆمان لە ژێر ئەو بارەدا خاڵی كردەوە .دەم و دەست بەهانەو پاساوەكەمان خستەوە سەر خوانە حازربەدەستەكەمان، واتە: (دەستی دەرەكی) و(دەستی نادیار) و دوژمنانی هەرێمایەتی و نەیارانی ناوخۆیی.      كەواتە : پشكی شێر بەركێ كەوتووە؟ ...    ئەبێت بوێرو ڕاستگۆبین،هەموو ئۆباڵی نسكۆو شكستی ١٢ی ئایار نەخەینە ئەستۆی نەیارەكانمان و لە یەك ڕستەدا كورتی بكەینەوەو بڵێین : (زۆربەی دەنگەكانمان دزراوە) . ڕاستە ساختەكاری ئەنجامدراوە و تاڕادەیەك كاری لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكەدا كردووە و گۆڕیویەتی.    بەڵام بەو ئاستەو بەو ڕێژەو بەو قەبارەیە نییە كە پڕوپاگەندەی بۆ دەكەین .بەڵگە وەك  نمونە: (جوڵانەوەی نەوەی نوێ) سەلماندی كە بە ڕێژەی لە ٥٤٪ ساختەكاری لە دەنگەكانی ئەواندا كراوە .كەواتە ئەوەی بۆ بزوتنەوەی گۆڕان و هەموو  لایەن و قەوارەكانی تر دەمێننەوە ڕێژەی ٤٦٪ و ئەوەی بەر بە بزوتنەوەی گۆڕانیش دەكەوێت ڕەنگە ١٠٪ تێنەپەڕێت . ئەم ڕێژەو ژمارەیەش ناگاتە ژمارەی دوو كورسی یان سێ‌ كورسی پەرلەمان .   هەڤاڵان، هاوڕێیان، ئێمە هەموو دەنگەكانمان لێ نەدزراوە ، پێویستە ڕاستگۆو بوێر بین ، بەئاشكراو ڕاشكاوی و ڕۆشنی پەنجە بخەینە سەر برینەكانمان ، ئێمە پێش ئەوەی دەنگمان لێ بدزرێت ، دەنگمان لێ تۆراوە ، دەنگمان لێ براوە ، دەنگێكی زۆر دوچاری ڕەش بینی و نائومێدی بووەولە ماڵەوەنەهاتووەتەدەرەوەو بایكۆتی پڕۆسەی هەڵبژاردنی كردووە. هەروەها بەڕێژەیەكی بەرچاویش دەنگمان تۆراوەو ڕۆشتوە بۆ (نەوەی نوێ )و (هاوپەیمانی بۆ دیموكراسی و دادپەروەری) !.هەروەها دەنگی نوێشمان بەرهەمنەهێناوە .   پێویستە ئەو دۆخە ، ئەو ڕوداوانە بە چاوێكی ترەوە و وەكوخۆی بیخوێنینەوە و هەڵیسەنگێنینەوەو ڕەخنە لەو پراكتیكە سیاسییەی پێشومان بگرین ،كە هۆكار و فاكتەری شكستەكانمان بووە ، كەواتە :پشكی شێر بەرخۆمان كەوتووە نەك نەیارەكانمان .         كەواتە : لوغزو مەتەڵەكە ، نهێنییەكە لە كوێ و لە چیدایە ؟ ...   ئەو بەراوردكارییەی پێشومان لە ڕووی مێژوەوە بەو مانایە نیە، كە ئێمە حیزبێكی چەپڕەوو كرێكاری و كۆمۆنیستین وەك( حیزبی شیوعی عێراق و تودەی ئێران ). هەموو كەس دەزانێت تەنانەت نەیارەكانیشمان دەزانێت ئێمە ڕەوت و ڕێبازێكی ڕیفۆرمیستین و ئامانجمان بەدیهێنان و چەسپاندنی دادی كۆمەڵایەتییە، نەك ئازادی و یەكسانی و سەپاندن و چەسپاندنی سیستەمی سۆشیالیزم .   ئەو بەراوردكارییەی پێشومان بەو مەبەست و ئامانجەیە ،كە ئێمە لە ڕوی كۆمەڵاتییەوە حیزبێكی پانو پۆڕو بەرفروانی جەماوەری بوین ، ئنجا دەكرێت و دەشێت ئەو جۆرە حیزبانە دەسەڵاتی سیاسی وەربگرن و ئەگەریش زۆرە لەئەنجامی زنجیرەیەك پراكتیكی سیاسی سازشكاروهەلپەرستی و دوفاقی ڕۆژ بەڕۆژ كێرڤی جەماوەریی داببەزێت و لە ناكاوولەپڕۆسەیەكی چارەنوسسازدا تێكبشكێت و دوچاری شكست و دۆڕان وبنبەستببن.دەشێت و ئەگەر زۆرە ، گەر ئێمەش وەك حیزبێكی پانوپۆڕی جەماوەریی دوچاری لادان و بادان و هەڵخزان ببین، هەمان ئاكام و چارەنوس ڕوبەڕومان بێتەوە.     ئایا مێژوو خۆی دووبارە ئەكاتەوە ؟...    (ماركس ) ئەڵێت :((مێژوو هەرگیز خۆی دووبارە ناكاتەوە، ئەگەر خۆی دووبارە بكاتەوە ، ئەوا لە یەكەمجاردا بە شێوەی تراژیدی و لە دووەمجاریدا بە شێوەی كۆمیدی خۆی دووبارە ئەكاتەوە ))!.   كەواتە : ئەبێت هەر لە ئێستاوە خۆمان بۆ پڕۆسەیەكی تر سازو تەیارو ئامادە بكەین ،ئەویش پڕۆسەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستانە لە (٣٠ی ئەیلولی ٢٠١٨) ،كە بڕیارە بە ڕێوە بچێت .لەم ڕووەشەوە چەند مانگێكی كەم وەك دەرفەت لە بەردەماندا ماوە سەبارەت بەو پێشهاتانەو ئەبێت هەر لە ئێستاوە خۆمان ئامادەبكەین بۆئەو پێشبینیكردنانە و ڕوبەڕوی ئەو ئاكامانە ببینەوە ،كە ئەگەر زۆرە لەسەر شانۆی سیاسی ڕووداوەكان دووچاری شكست و دۆڕانێكی تر ببینەوە،(ماركس) وتەنی: بە شێوە كۆمیدییەكەی! .      كەواتە : هۆكارەكانی شكست چی بوون؟...    گەر چەند مانگێك،چەند هەنگاوێك بگەڕێینەوە بۆ دواوە،بە دیاریكراوی شەوی ٢٤/٢٥ئەیلولی ٢٠١٧كاتێك ( چڤاتی نیشتمانی گۆڕان) بۆ سبەی كە ڕۆژی پڕۆسەی دەنگدان بە (بەڵێ) یان (ڕەتكردنەوە)ی ڕیفراندۆم بوو ، لەبەیاننامەیەكدا ڕویكردە دەنگدەرانی و  ڕایگەیاند: ((سەربەرست و ئازادن بە بەڵێ یان بە نەخێر دەنگ بە ڕیفراندۆم بدەن)).   یەكەم كەسیش لە بەیانییەكی زوودا  بە ( بەڵێ ) دەنگیدا ، بەڕێز ڕێكخەری گشتی بزوتنەوەی گۆڕان كاك ( عومەری سەید عەلی ) بوو. ئیتر لەو ساتە وەختەوە تائێستا شەقامی سیاسی بزوتنەوەكە شڵەژاوەو دەنگۆی واتە واتێكی زۆریش لەسەر ئاستی چەندین ناوەند دروستبووەو زۆربەی زۆری بنكەی جەماوەریی گۆڕان دوچاری شۆك بووەو پەیكەری ڕێكخراوەیی بزوتنەوەكە درزی تێكەوتووە وگۆمە مەنگەكە شڵەقاوە و تا ئێستا ئەو دۆخە ئاسایی نەبۆتەوە. ئەوەتا ئێستا ئەبێت لە ١٢ی ئایاردا باجە قورسەكە بدەین.   ئەم هەڵوێست و بڕیارە لای زۆربەی زۆری هەواداران و هەڵسوڕاوانی گۆڕان بە هەڵوێستێكی سازشكارو دوفاق وهەلپەرستی لە قەڵەمدرا . بەڵام جێگەی پرسیارە نە ئەوكات و نە پاشتر و نەئێستاشی لەگەڵدا بێت ، نە (چڤاتی نیشتمانی گۆڕان) و نە بەڕێز ڕێكخەری گشتی وەك مەسئەلەیەكی ناسك و چارەنوسساز نە قسەیان لەسەر كرد و نە خۆیان كردە خاوەنی. واتە زۆر بە كورتی: نە ڕەخنەیان لە خۆیان گرت ، نە ڕونكردنەوەو شیكردنەوەی سیاسی و زانستیان بۆ ئەو هەڵوێستە یان هەبوو .  ئەپرسم: ئایا ئەم مەسئەلەیە ،ئەم كێشەو هەڵوێستە ناسك و چارەنوسسازەیان وەك پرسیارو ڕەخنە ڕوبەڕوی خۆیانكردووەتەوە یان ڕوبەڕویانكراوەتەوە تا ئێستا یان نا ؟.گەر بەڕێز ڕێكخەری گشتی بزوتنەوەی گۆڕان وەڵامی نەخێرە .كەواتە : ئیشكالێك لە پەیكەری ڕێكخراوو خودی (پەیڕەو پڕۆگرام) دا هەیە وڕووی داوە ،بەڵام نابینرێت .   ئەو ئیشكالەش هەبوونی (ئیرهابی فیكری)یە لەناو حیزبدا، كە بە شێوەی تارمایی جاروبار لێرە و لەوێ خۆی دەردەخات و ناوبەناویش خۆی دەشارێتەوە. ئەو ئیرهابە فیكرییەی نەیارەكانمان دەیبینێ و دەیناسێ و لەمسی دەكەن، بەڵام ئێمە (هاوڕێیان و هەڤاڵان) و هەڵسوڕاوانمان نەدەیبینین و نەدەیناسین، بەڵام وا ئێستا لەمسی ئەكەین.   گەر پێچەوانەوە ،بەڕێز ڕێخەری گشتی ئاگاداری ئەم زەنگە مەترسییە بووە پێشترو ئامادە نەبووە بیسەلمێنێت و قسەی لەسەر بكات، ئەوە جێگەی داخە،ناچارین بڵێین: ئەو بەڕێزە كەڵكەڵەی تاكڕەوی لە كەللەی داوە و كەس ناوێرێت و نایەوێت ڕوبەڕوی ئەم كێشەیەی بكاتەوە ، كەكێشەیەكی ترسناكەو چارەنوسی هەموو حیزب و بزوتنەوەكەی پێوە بەسراوە!.   لەدونیای پێشكەوتوی دیموكراسی ومۆدێرندا،زۆرجار بینیومانە پاش ڕاگەیاندنی دەرئەنجامی پڕۆسەی هەڵبژاردن و دەنگدان سەرۆك وەزیرانی وڵات یان سەرۆك و سكرتێری  گشتی حیزبەكان، ئەو حیزبانەی كە خودی ئەو كاراكتەرانە هۆكار و فاكتەری شكست بوون، بوێرانە و جوامێرانە و ڕاستگۆیانە و دڵسۆزانە دەرئەنجامی ئەو شكست و دۆڕانەیان خستۆتە ئەستۆی خۆیان و دەستیان لە پلە و پایە و پۆستە حكومی و حیزبییەكانیان  كێشاوەتەوە وچونەتەوە ماڵەوەو دوور كەوتوونەتەوە لە كاری سیاسی.   نەك وەكو ئێستا دەبینین هەموو ئۆباڵەكە دەخرێتە ئەستۆی نەیارەكانمان و دەستی دەرەكی و ئامادەش نین بچكۆلەترین ڕەخنە لە خۆیان بگرن. دڵنیام بەم هەنگاوو پراكتیكە سیاسییە شكست لە دوای شكست بەسەر خۆیان و بزوتنەوەكەماندا دەهێنن و دواجار هەموو گەل و میللەتەكەمان دوچاری زەرەر و زیانی مێژوویی دەكەنەوە.         پێوەرەكانی شۆڕشگێڕ بوون چییە؟...   ئێمە ناتوانین بە هەموو بزوتنەوەیەك بڵێین: (شۆڕشگێڕ). لینین ئەڵێ: ((هیچ بزوتنەوەیەكی شۆڕشگێڕانە نییە بێ تیئۆرییەكی شۆڕشگێڕانە)). تیئۆری شۆڕشگێڕانەش بوونی نییە بێ پراكتیكی شۆڕشگێڕانە. واتە: دەبێت ئەو تیئۆرە لە مەیدانی كاری بەكردەوەدا تاقی بكرێتەوە و لە مەحەك بدرێت.   ئێستا ئەپرسم: مەیدانەكانی كاری شۆڕشگێڕانە و لە مەحەكدانی پلەی شۆڕشگێڕانەی بزوتنەوەی گۆڕان لە ڕابردوودا چی بووە؟.پراكتیكی سیاسی و شۆڕشگێڕانەی لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی و جەماوەریی و لەسەر ئاستی شانۆی سیاسی ڕوداوەكان بە تایبەتی لە چەند مانگی ڕابردوودا چی بووەو لە كوێدا بووە؟.   جێگەی داخە!. ئێمە لەم مەیدانەدا تا ئاستێكی بەرچاو غایب بووین، چۆن؟. كاتێك توێژی مامۆستایان بایكۆتی هۆڵەكانی خوێندنیانكرد ئێمە لە كوێ بووین؟ .هەڵوێست و پەیام و بەرنامەمان چی بوو؟. پراكتیكی سیاسیمان چی بوو؟.    هەروەهاكاتێك توێژی فەرمانبەران لە پاڵ مامۆستایان لە یەكڕیزی  سەرانسەری و جەماوەریدا هاتنەسەرشەقام لە پێناوی گێڕانەوەی سزای پاشەكەوتی موچەكانیان وڕاگرتنی ئەو  سزایە ، ئێمە چیمان وتو چیمانكردو لەكوێی كۆمەڵگەدا ڕاوەستابووین؟ .جارێكی تریش ئەپرسم :  (بەڕێوەبەری گشتی پەروەردە و پارێزگاری سلێمانی )كە لەسەرپشكی خۆمان بوو. هەڵویستیان چی بوو؟. بە گشتی ڕاگەیاندنی ئێمە لە ڕوماڵكردنی ئەو ڕووداوانەدا وئەرك و وەزیفە و پەیام و ئەداوهەڵوێست و هەنگاوی بە كردە و چالاكی سیاسی وفیكری ومەدەنیمان چی و چۆن بوو؟.   جێگەی داخە!,ئێمە بە پێچەوانەی باهۆز و شەپۆلی ناڕەزایی و داخوازی جەماوەرەوە مەلەمان دەكرد , جارو باریش بۆ موجامەلە و شەرمنانە سواری ئەو شەپۆلە دەبوین , بینیمان خودی بەڕێوەبەری گشتی پەروەردە لە دژی بایكۆت ڕاوەستاو ئامادە نەبوو بۆ یەك ڕۆژو بۆ تەنها یەك كاتژمێریش لەگەڵ مامۆستایانی ناڕازیی وخۆپیشاندەردا بچێتە بەردەمی دادگای سلێمانی.نەمانبینی خودی (پارێزگار) تەنها بۆ یەك ڕۆژ و بۆ یەك كاتژمێریش بچێتە ناو ڕیزی خۆپیشاندەرانی ناڕازییەوە .بە پێچەوانەوە ،لەسەر مێز و كورسییەكەی پارێزگار بوونی بەڕاگەیاندنەكانی وت :((من دژی خۆپیشاندان و بایكۆتكردنم )) !.   هەر خودی ئەم بەڕێزە بوو هەموومان بینیمان لە فڕۆكەخانەی سلێمانی بە هەڵە داوان ڕایكردو چوە ژێر باڵی (كۆسرەت ڕەسوڵ) ەوە ، لە كاتێكدا نەئەوە ئەركی ئەو بوو نە دەشبوو كارێكی لەوجۆرە ئەنجام بدات و نە لەگەڵ عورفی دیپلۆماسیشدا دەگونجا.ڕێك بە پێچەوانەوە ،ئەم هەڵوێستەی بووە جێگەی نەفرەت و بێزاری و ناڕەزایی هەواداران و هەڵسوڕاوان و دەنگدەرانی بزوتنەوەی گۆڕان . چونكە ئەم جوامێرە ( كۆسرەت ڕەسوڵ) هیچ سیفەتێكی حكومی نەبوو لەم دەڤەرەی ئێمەدا .هاوكات نەكەسایەتییەكی ناسراوو خۆشەویستی دانیشتوی ئەسڵی شاری سلێمانیش بوو, هەروەها(ئەدیب و نوسەر و ڕۆژنامەنوس و هونەرمەند )یش نەبوو لە تاراوگە و پاش نیو سەدە گەڕابێتەوە بۆ شارە حەیاتەكەی؟.    دەیانجار مامۆستایان و فەرمانبەران و كاسبكاران و خوێنكاران ، بەڕیزی سەدان هەزاریی هاتنە سەر شەقام و چەندین شەوو ڕۆژ لەبەر سەرماو باو بۆران و لە ژێر  خێمەدا بە خۆیان و منداڵەكانیانەوەمانەوە . بۆ یەكجار ئەم خۆپیشاندەرانە لە لایەن هەڵسوڕاوان و وەزیرەكان و پەرلەمانتاران و خانەی ڕاپەڕاندن و چڤاتی نیشتمانی و گشتی بزوتنەوەی گۆڕانەوە , نەڕابەرایەتیكران , نە پێشڕەوایەتیكران , نە بە بڕیار وڕاسپاردە و پەیامی گۆڕان وەك نوكی سەرە نێزە هێنرانە سەر شەقامەكانی شاری سلێمانی بە گشتی و بۆ یەكجاریش ڕابەرایەتی و پێشڕەوایەتی نەكران لە شاری هەولێرو لە بەردەمی تەلاری ئەنجومەنی وەزیران ؟. جێگەی داخە !.. بە پێچەوانەوە , تەنها پەیام و هەڵوێستی ئەوە بو دەیوت:((ئێمە پشتیوانیتان لێدەكەین)).   لە كاتێكدا حیزبیی تر و كەسایەتی تر , بەتایبەتی (جوڵانەوەی نەوەی نوێ ) لەسەر زاری سەرۆكی ئەو جوڵانەوەیە( شاسوار عەبدولواحید) ڕاگەیەنرا:(( وەرنە سەر شەقامەكان و ئێمەش لەگەڵتان دێین و  پشتیوانیتان لێدەكەین )) .لەسەر ئەم هەڵوێستەشی خرایە زیندانەوە وبە كردەوەش ڕابەرایەتی ناڕەزایی خۆپیشاندانی شاری هەولێریانكرد. هەڵبەتە ئاساییە و  ئەبێت چاوەڕێی  ئەوە بین كەژمارەیەكی زۆری دەنگدەرانمان بتۆرێن و دەنگ بە وجوڵانەوەیەی ئەو بدەن!.            مژدە خۆشەكەچییە؟...   رۆژی 28/ئایار/2018 پەرمانی عێراق پڕۆژەبڕیارێكی پەسەندكرد،دەڵێت:(( لەهەرپارێزگایەك (10)دەسندوق بەدەست بژمێرنەوە، گەرئەنجامەكە بەڕێژەی 25%جیاوازبوو،ئەوادەبێت هەڵبژاردن لەو پارێزگایە بكرێتەوە)).كەواتە: بەم پێیەبێت ئەگەر زۆرە هەڵبژاردن لەهەرێمی كوردستان و پارێزگای كەركوك بكرێتەوە.  ئەمەش مژدەیەكی خۆش و هەواڵێكی نوی َو هیوایەكی سەوزە بۆ ئێمەمانان و، گورزێكی گورچكبڕیشە بۆ ئەو لایەنانەی دڵیان بە ساختەكارییەكەیان خۆشەوچەند ڕۆژێكە ئاهەنگ  دەگێڕن و ،یەك لەسەریەكیش شاندی سیاسیی حیزبییان ڕەوانەی ( بەغداد) ی پایتەخت دەكەن !.              كۆ بەندو ئەنجامگیری : *  گەر لەشەوی 25 ی ئەیلولدا بەیاننامەكەی (جڤاتی نیشتمانی)بە ڕاشكاوی دژی ڕیفراندۆم بوایە و سیاسەت و پراكتیكمان دوفاقی وهەلپەرستانە نەبوایە . *  گەر بەڕێز ڕێكخەری گشتی ئەوسەرلەبەیانییە بەئاشكرا لە دژی ڕیفراندۆم دەنگی بدایە و       ئەم هەڵوێستە پێچەوانەی  دەرنە بڕییایە . *  گەر لە هەموو خۆپیشاندان و ناڕەزایی دەربڕینەكانی شاری سلێمانی  ئێمە نوكی سەرە نێزە بوینایە و  پێشڕەوی و ڕابەرایەتیمان بكردایە . *  گەر ئێمە لە هەولێری پایتەخت بۆ چەند جارێك خۆپیشاندانمان ڕێكبخستایە و، كادرە ناسراووباڵاكانمان لەوێ‌ دوو شەقیان بەدەستی بەڵتەجییەكانی (پارتی ) بخواردایە.         * گەر بەڕێز بەڕێوەبەری گشتی پەروەردەی سلێمانی( دڵشاد عومەر ) لەسەر هەڵوێستی جوامێرانە ولایەنگری بۆ مامۆستایانی ناڕازی لەسەر كارەكەی لابدرایە یان دەستی لەكار بكێشایەتەوە یان زیندانی بكرایە. * گەر بەڕێز پارێزگاری سلێمانی (هەڤاڵ ئەبوبەكر) شەوو ڕۆژ لەناو خۆپیشاندەراندا بوایە و هەڵوێستی دژی پەیامی مامۆستایان نەبوایە و نەچوایەتە ژێرباڵی (كۆسرەت ڕەسوڵ)ی جێگری یەكەمی تاڵەبانی، كە ئێمە بەبنەماڵەیەكی مافیایی و گەندەڵ ناوزەدیان ئەكەین، لەسەر پۆستەكەی لابدرایەوهەروەك چۆن لە باكوری كوردستان دەیان سەرۆك شارەوانی و پەرلەمانتار زیندانی كراون ، ئەمیش زیندانی بكرایە. * گەر بەڕێزان(ڕێكخەری گشتی ) و وەزیر و بەشێك لە پەرلەمانتار و ئەندامانی خانەی ڕاپەڕاندن و ئەندامانی چڤاتی نیشتیمانی و چڤاتی گشتی بزوتنەوەی گۆڕان ،لە ڕیزی پێشی پێشەوەی خپیشاندەران و لەناوبرینداراندا بوونایە، هەروەك چۆن لەباكوری كوردستان هاوسەرۆكانی( هەدەپ) ئۆجەلانی بچكۆلانە بەڕێز (سەڵاحەددین دەمیرتاش ) و هاوڕێكانی لەكونجی زیندانی تاكەكەسیدان ، ئەمانیش زیندانی بكرانایە. * گەر ئەوەندە بەشان و باڵای سندوقە ئەلیكترۆنییەكانی ١٢ی ئایاردا هەڵمان نەدایە و ئێمە پێش هەموو كەس و یەكەم كەس بوینایە دژی ئەم سیستەمە بوینایە و پێشبینی ئەم ساختەكاریەشمان بكردایە.   بە دڵنیاییەوە، هیچ گومانم نەبوو، ئێستا ڕێژەی دەنگەكانمان چوار ئەوەندە و ژمارەی كورسییەكانیشمان سێ ئەوەندە بوو،نەیارەكانیشمان وەكو ئێستا سواری سەرمان نەئەبوون و وەكو بەرزەكی بابانیش بۆی دەرنەئەچوون و ئەم ساختەكارییەشیان بۆ نەئەچووە سەر و ،ئێمەش ئێستا داوای دووبارە هەڵبژاردنەوەمان نەئەكردەوە و خۆمان لە (بەغداد)یش قوشقی نەئەكرد،وەكو ئەوەی (موقتەدا سەدر) و (نوری مالیكی) و (حەیدەر عەبادی) فێڵ و پاشقولی لەگرتبین و كۆمسیۆنیش لەسەر قسە و بڕیاری ئەوان ساختەكاری بۆ ئەنجام دابن!.    ئەركی هەر ئێستاوبەپەلەی ئێمە ئەوەیە، ئەو بەڕێزانە ئەو جوامێرانە بە توندی ڕەخنە لەخۆیانبگرن و دەست لە كارو پۆستەكانیان بكێشنەوە.سەركردایەتی بزوتنەوەكەشمان ڕاستگۆیانە و ڕاشكاوانە ڕەخنە لەخۆی بگرێ‌ و خوێندنەوەی نوێ و هەڵسەنگاندنی چڕوپڕو زانستیانە بۆ كاروچالاكی و پراكتیكی سیاسی چەند مانگی ڕابردوی بكات و بەرنامەی نوێ و نەخشە ڕێگای نوێ بەرهەمبهێنێت بەمەبەستی هەڵسەنگاندن و دەوڵەمەندكردن و بەرگرتن بەهەر ڕوداوو پێشهاتێكی نەخوازراو لە ئایندەدا.   هەروەها كاتی هاتووە لەسەرئاستی عێراق قەوارەو هاوپەیمانییەكی نوێ‌ و بەرفراوان لەدژی نەیارەكانمان لە كوردستان درووستبكەین و وەكو تاكە قسەكەرو نوێنەری دۆزی كورد لەبەغدادیش هەڵسوڕێین و چیتر ڕێگە نەدەین ئەو دوو حیزبە مافیایە نوێنەرایەتی گەلی كوردستان بكات ، هاوكات لەسەرئاستی كوردستانیش هاوپەیمانی یان بەرەیەكی بەرفراوانی گۆڕانخواز دروستبكەین بەئامانجی لێخستن و ئاوتكردنی بەرەی دەسەڵات ، بەتایبەتی لەم قۆناغەدا( پارتی دیموكراتی كوردستان )وەك هەنگاوێكی تاكتیكی و بەرایی ،دواتریش بە ئاسانی تۆڵە لە ( یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان)بكرێتەوە!.     نەك لە واقیع هەڵبێین و خۆمان بشارینەوە وئۆباڵی شكست و دۆڕاندنەكەمان بخەینە ئەستۆی ئەوانیتر و نەیارەكانمان و دەستی دەرەكییەوە و شانی خۆشمان لەو بەرپرسیارێتییە مێژوییەو لە ژێرباری ئەو بەرداشە قورسەدا خاڵی بكەینەوە، كە خەریكە هەموو جەستە و مێژوی  بزوتنەوەكەمان و ئێستاو ئایندەمان تێكدەهاڕێت!.  

■ نیاز عه‌بدوڵڵا و هێمن باقر به‌پێی ئاماری فه‌رمی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری و لاوان،  له‌ كۆی 296 كه‌ناڵی رادیۆ و ته‌له‌فزیۆن له‌ هه‌رێمی كوردستان 39 رادیۆ و ته‌له‌فزیۆنی بانگخوازیی ئاینی هه‌یه‌ كه‌ پێكدێن له‌ 23 رادیۆ و 13 كه‌ناڵی ته‌له‌فزیۆنی ناوخۆیی و 3 كه‌ناڵی ئاسمانی. تائێستا جگه‌ له‌ یاسای كاری رۆژنامه‌وانی ژماره‌ 35ی ساڵی 2007 و رێنمایی ژماره‌ 1ی سالی 2014ی فریكوێنسی سپه‌یسی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری، هیچ رێنماییه‌كی تایبه‌ت بۆ مامه‌ڵه‌ی گوتاری ئاینی كه‌ناڵه‌ بانگخوازه‌كان نییه‌. دوو رووداوی رابردوو وه‌ك ئه‌زموون بۆ داهاتوو یه‌كه‌م: گۆڤاری چرپه‌ "من و خوا" ناونیشانی ئه‌و بابه‌ته‌ی‌ گۆڤاری چرپه بوو كه‌ دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی توڕه‌یی هێزه‌ ئیسلامییه‌ سه‌له‌فییه‌كان و حیزبه‌ ئیسلامییه‌كانی به‌دوای خۆی هێنا. رۆژی 5ی ئایاری2012 گۆڤاره‌كه‌ روونكردنه‌وه‌یه‌كی بڵاوكرده‌وه‌ به‌ ناونیشانی "چرپه‌ داوای لێبوردن له‌ خوا و موسڵمانان ده‌كات". به‌ڵام پیاوانی ئاینی به‌ره‌ی سه‌له‌فییه‌كان به‌رده‌وامبوون له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌نجامدانی خۆپیشاندان، بۆ ره‌واندنه‌وه‌ی توڕه‌بوونیان رۆژی 6ی حوزه‌یران "لیژنه‌ی ئه‌وقاف و كاروباری ئاینی په‌رله‌مان و یه‌كێتی زانایان، سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری چرپه‌ی بانگ كرد و بڕیاری داخستنی گۆڤاره‌كه‌ درا". داخستنی گۆڤاره‌كه‌ ته‌واو نایاسایی و پێشێلكاری بوو دژ به‌ كاری رۆژنامه‌وانی له‌ هه‌رێمی كوردستان. 8ی ئایار ئه‌و خۆپیشاندانه‌ی سه‌له‌فییه‌كان و پیاوانی ئاینی و حیزبه‌ ئیسلامییه‌كان بانگه‌وازیان بۆ كرد ئه‌نجامدرا، ئه‌وان هێرشیانكرده‌ سه‌ر په‌رله‌مانی كوردستان و ژماره‌یه‌ك دووكان و یانه‌ی مه‌یخواردنه‌وه‌یان سوتاند و هه‌وڵی سوتاندنی كه‌ناڵی زاگرۆس-یان دا، ئه‌و رۆژنامه‌نووسانه‌ی رووماڵی رووداوه‌كانیان كرد په‌لاماردران، خۆپیشانده‌رانیش داوای سزای له‌ سێداره‌دانی نووسه‌ری بابه‌ته‌كه‌ و ستافی گۆڤاره‌كه‌یان كرد. دوای هێوربوونه‌وه‌ی خۆپیشاندانه‌كه‌، له‌ مانگی حوزه‌یران له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ك په‌رله‌مانتاری پارتی دیموكرات و كۆمه‌ڵی ئیسلامی و یه‌كگرتووی ئیسلامی پرۆژه‌ یاسای "پیرۆزییه‌ ئاینییه‌كان" پێشكه‌ش به‌ سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان كرا، كه‌ به‌ دوای خۆیدا دژایه‌تی تووندی چالاكوانان و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی لێكه‌وته‌وه‌ و ئه‌وان سه‌ركه‌وتن له‌ هه‌ڵمه‌تی ره‌تكردنه‌وه‌ی یاساكه‌. به‌ڵام دواتر پارتی دیموكراتی كوردستان كۆی دیمه‌نی ئه‌و رووداوه‌‌ی به‌كارهێنا بۆ پێكانی ئامانجه‌كه‌ی، كه‌ بریتی بوو له‌ دانانی سانسۆری نوێ دژ به‌و كه‌سانه‌ی ره‌خنه‌ له‌ مه‌لا مسته‌فا بارزانی و كوڕه‌كانی ده‌گرن، بۆیه‌ له‌ رێگای سه‌رۆكایه‌تی داواكاری گشتی به‌ نووسراوی ژمار (5/1170) رێنمایی بۆ ده‌زگاكانی حكومه‌ت و به‌ڕێوبه‌رایه‌تییه‌كان ده‌ركرد به‌وه‌ی "له‌ كاتی ئاگاداربوونیان له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌ر بابه‌تێك كه‌ سووكایه‌تی به‌ ئایین و مێژووی كورد و سیمبوله‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان بكات رێكاری یاسایی بگرنه‌به‌ر". لەدوای ئەم ڕێنماییانه‌وه‌ جارێكی تر چالاكوانان و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی له‌ رێگای فشاره‌كانیانه‌وه‌ سه‌ركه‌وتن بۆ كارنه‌كردن به‌و رێنماییانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی یاسای كاری رۆژنامه‌وانی دران. دووه‌م: كه‌ناڵی ئێن ئاڕ تی 27ی ئابی 2017 بڕیاری ژماره‌ (618) بۆ راگرتنی په‌خشی كه‌ناڵی ئێن ئاڕ تی له‌لایه‌ن جێگری به‌ڕێوبه‌ری چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ ده‌رچوو به‌هۆی "بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌ندێك پرۆگرامی كه‌ناڵێكی بێ مۆڵه‌ت". دواتر بڕیاری سزادانه‌كه‌ له‌ 24 كاتژمیره‌وه‌ درێژكرایه‌وه‌ بۆ ماوه‌ی یه‌ك هه‌فته‌ به‌ بڕیاری ژماره‌ (619) له‌ 28ی ئاب. دوای سێ ساڵ له‌ ده‌رچوونی رینماییه‌كه‌‌ ئه‌وه‌‌ یه‌كه‌م جاربوو وه‌زاره‌تی رۆشنبیری هه‌نگاوێكی له‌و جۆره‌ بنێت، پێشتر له‌ ژێر فشاری مه‌ده‌نی میدیاكاران ریێنماییه‌كه‌ كاری سزایی پێ جێبه‌جێ نه‌ده‌كرا. به‌ڵام پاش سه‌ركه‌وتنی یه‌كه‌م هه‌نگاویان، شه‌وی 19ی كانونی یه‌كه‌می 2017 هێزێكی چه‌كدار نێردرایه‌ سه‌ر نووسینگه‌ی سه‌ره‌كی كه‌ناڵی ئێن ئاڕ تی له‌ سڵێمانی بۆ جێبه‌جێكردنی بڕیارێكی تری وه‌ستاندنی په‌خشی كه‌ناڵه‌كه‌ له‌ لایه‌ن هه‌مان وه‌زاره‌ت.  له‌و كاته‌وه‌ تائێستا وه‌زاره‌تی رۆشنبیری ده‌ستكراوه‌بووه‌ له‌ جێبه‌جی كردنی بڕیاره‌ سزاییه‌كانی، به‌بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ بڕیاری دادگا كه‌وتۆته‌ وه‌ستاندنی په‌خشی كه‌ناڵه‌كان له‌ هه‌ر كاتێك كه‌ هێزه‌كانی ده‌سه‌ڵات بیخوازن. مەلا مەزهەر چی وت؟ ئەو گوتارەی مەلا مەزهەر گوزارشتی لێدەكات گوتارێكی نێرسالارانەی تێكەڵاو بە ئاینە كە پیاو وەك سەنتەر سەیر دەكات و ئەوانی دیكەش وەك خزمەتكار دەبینێت كەوەزیفەیان تەنها بەخشینی چێژ و خۆشییە بە پیاو و سوڕانەوەیە بەدەوری ئەواندا. ئەم تەرزە بیركردنەوەیە ئەگەر بۆ پاساو بگەڕێت لەناو ئایندا بێگومان پاساوی زۆری لەبەردەستدایە، بەڵام ئەوە هەر تەنها پەیوەندی بە ئاینەوە نییە، بەڵكو بەشێكی زۆریشی گواستنەوەی نەریتی نێرسالارانەی كۆمەڵگەی بەدەوی عەرەبییە بۆ كۆمەڵگەی كوردی. گومانی تێدانییە شیوازی قسەكردنی مەلا مەزهەر لەسەر ژن، سوكایەتی راستەوخۆی تێدایە و بەشێكی درێژكراوەیە لەو نادادپەروەرییە كۆمەڵایەتیەی بۆ ژن و ڕۆڵی ژن هەیە لە كۆمەڵگادا، بەڵام بەدیوێكی دیكەشدا قسەی ناخی سەدان هەزار پیای كوردە كە لە پەناو پاسار و لەژێر لێوەوە یان لە دانیشتنە پیاوانەكاندا دەربارەی ژنەكانیان و ژنانی كۆمەڵگا بەگشتی دەیڵێن. بەگشتی پیاوان لە كۆمەڵگەی ئێمەدا گلەییان هەیە لە ژنەكانیان بۆ ژیانی هاوبەش و پێیان وایە كە سۆز و خۆشەویستی و چێژیان دەست ناكەوێت و لەژیانی ڕۆژانەدا ئەوەندەی بارگرانیان لەسەر دروست دەكەن و داواكاریان هەیە، ئەوەندە بەدوای ئاسودەكردنی روحی و دەروونی پیاوەكانیانەوە نین. مەلا مەزهەر یەكێكە لەو هەزاران پیاوەی كۆمەڵگەی ئێمە كە هەستی پیاوبونی دەیجوڵێنێت و لەبەرگێكی ئاینیدا بەرگری لە حەز و نەزاواتە نێرینەییەكانی پیاوی كورد دەكات. ئەوە راستە كە پیاوان لە كۆمەڵگەی ئێمەدا گلەییان لە ژنەكانیان هەیە بۆ ژیانی هاوبەش و لەوانەیە بەشێكی ئەو گلەییانەش راست بێت، بەڵام لە بەرامبەردا پیاوی كورد خۆی چۆنە تاوەكو داوای ژنێكی نمونەیی بكات بۆ پڕكردنەوەی پێداویستییە دەرونی و ڕۆحی و سێكسیەكانی؟ . ئایا پیاوی كورد بۆ خۆی ئەو بونەوەرە رۆمانسییەیە كە تەواو پێرفێكتە و پیاوی ژیانی هاوبەش و پڕكەرەوەی حەز و پێویستیەكانە. یان زۆربەیان مرۆڤێكی توڕەی تڕۆی كەللەشەقن كە لە نەجابەت و رێزگرتن و هەستكردن بە بەرامبەردا كۆڵەوارن و لەدوای پیاوی هەموو دونیاوەن؟ بەگشتی ژن و پیاو لە كۆمەڵگەی ئێمەدا نازانن ژیانێكی ئاسودە و میهرەبانانە بژین بەیەكەوە، ژیانی هاوبەش زیاتر وەكو چوارچێوەیەكی ناچاری سەیر دەكەن كە ناتوانن نەلێی دەرچن نە تیاشیدا ئاسودەبن. پیاوان حەز بە پەیوەندیەك دەكەن كە كەمترین ئیلتیزامیان لەسەر دروست بكات، ئەمەش لەپەیوەندیەكانی دەرەوەی خێزاندا زیاتر بۆیان دەچێتە سەر تا پەیوەندییەكانی ناو خێزان. هێنانی ژنی دووەم و سێییەم هاوشێوەی دروستكردنی پەیوەندی لەدەرەوەی خێزان گەڕانە بەدوای چارەسەری تێرنەبونی پێویستیە رۆحی و غەریزییەكان بە رێگایەكی قبوڵكراو دانپێدانراو لەڕوی كۆمەڵایەتیەوە، بەڵام مەرج نییە ئەخلاقیتربێت. لەهەردوو بارەكەدا مرۆڤ دەیەوێت لە كۆتوبەندەكانی ژیانی هاوبەش رابكات بە ئامانجی فراوانكردنی چوارچێوەی خۆشی و حەزە تایبەتیەكانی.  راستە لە كۆمەڵگەی كوردیدا ئەركی قورسی دابینكردنی بژێوی ژیان بەزۆری لە ئەستۆی پیاواندایە نەك ژنان، زۆر جار ژنان وەك بەكاربەر دەردەكەون نەك بەرهەم هێن،ئەگەر ژنێك بەشداری ژیانی ئابوری نەبێت كەس گلەیی لێ‌ ناكات، بەڵام ئەبێت بیرمان نەچێت لەو كۆمەڵگەیانەی كە ژنان ئەركی ئابوری دەگرنە ئەستۆ ئەوا ئەركی كۆمەڵایەتی و ئیشوكارەكانی ناو خێزان لەگەڵ پیاوان دابەشدەكرێت. بەكورتی، ناوبردنی ژنێك كە قبوڵی نەبێت مێردەكەی هاوبەشی بۆ پەیدا بكات لەڕوی ڕۆحی و سۆزدارییەوە بە دەینەسۆر، سوكایەتیەكی گەورەیە بە ژنان و ناكرێت مرۆڤ بەدیاریەوە پێبكەنێت و قاقا لێبدات، بەڵام ڕێگەی راستكردنەوەی ئەم هەڵەیە داخستنی كەناڵ و رێگەی نادیموكراتیك نییە، تەنانەت لەو حاڵەتانەشدا كە دەمانەوێت رێگە لە پێشێلكاریەكانی مافی مرۆڤ بگرین نابێت بكەوینە هەڵەی تێپەڕبوون بەسەر مافەكانی مرۆڤدا.  راگرتنی كه‌ناڵه‌كه‌ یان جێبه‌جێكردنی مادده‌ی 9؟ جێبه‌جێكردنی بڕیاری وه‌زاره‌تی رۆشنبیری بۆ وه‌ستاندنی په‌خشی كه‌ناڵی (سروشت)ی مه‌لا مه‌زهه‌ر خوراسانی، بۆ ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌ك له‌ رۆژی 10ی حوزه‌یرانی 2018 چووه‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌.  له‌ 7 خاڵدا بڕگه‌ی 1ی مادده‌ی 9ی یاسای كاری رۆژنامه‌وانی چاره‌سه‌ری سزای یاسایی بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی "رق و كینه‌ و لێكترازانی پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵ و جنێودان و توانجی ناڕه‌واو ناوزڕاندن"ی كردووه‌، به‌ پێبژاردنی دارایی له‌ رێگای پرۆسه‌ی دادگاییكردنه‌وه‌. به‌ڵام هه‌نگاوه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری جگه‌ له‌ سه‌رپێچی كردنی بڕگه‌ی 9ی یاسای كاری رۆژنامه‌وانی هاوكات دروستكردنی پارێزبه‌ندییه‌ بۆ مه‌لا مه‌زهه‌ر به‌وه‌ی به‌ وه‌ستاندنی په‌خشی كه‌ناڵه‌كه‌ی ئه‌ستۆی پاك ده‌بێته‌وه‌ له‌ تاوانی قسه‌كانی. ئه‌وه‌ی پێویسته‌ ئه‌نجام بدرێت دادگاییكردنی ناوبراوه‌ به‌پێی مادده‌ی 9 و سه‌لماندنی تاوانه‌كه‌یه‌تی له‌به‌رده‌م دادگا. راگرتنی په‌خشی  كه‌ناڵه‌كه‌ ده‌رفه‌تێكی تر ده‌بێت وه‌ك رووداوه‌كانی پیشوو به‌ ده‌ست حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان بۆئه‌وه‌ی رێنماییه‌كان كه‌ هه‌مان هێزی یاساكانیان نییه‌‌ بۆ سه‌ركوتكاری میدیا سه‌ربه‌خۆكان و ئۆپۆزسیۆنه‌كان به‌كاربهێنن. كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی له‌به‌رده‌م ‌لاسایی كردنه‌وه‌ی رێگاكانی ده‌سه‌ڵات ئه‌وانه‌ی پێیان وایه‌ بۆسه‌رخستنی گوتاری مه‌ده‌نی به‌سه‌ر گوتاری توندووتیژ و سوكایه‌تیكردن به‌ ژن ده‌بێت كه‌ناڵی (سروشت)‌ دابخرێت به‌ هه‌ڵه‌داچوون، چونكه‌ ئه‌مه‌ لاساییكردنه‌وه‌ی میكانیزمه‌ نایاسایی و توندووتیژه‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ سه‌ركوتكاری و سڕینه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر به‌بێ هیچ دیالۆگ و دیبه‌یتێك له‌ نێو كۆمه‌ڵگا.  ئاین كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاكانی ئێمه‌ زۆرجار ده‌سه‌ڵاتی بڕیارده‌ره‌ له‌ چاره‌نووس و ژیانی كه‌سه‌كان به‌م رێگایه‌ چاكسازی تێدا ناكرێت، به‌ڵكو په‌رچه‌كرداری ریشه‌یی قوڵی ململانێی گرووپ و ئاراسته‌ فیكری و ئاینییه‌‌كان له‌گه‌ڵ داكۆكیكارانی مافه‌كانی مرۆڤ و عه‌لمانییه‌كان تووندتر ده‌كات.  پێویسته‌ كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی شوێنپێی هه‌نگاوه‌كانی بۆ وشككردنی سه‌رچاوه‌كانی جیاوازی ره‌گه‌زی و توندووتیژی ئاینی بدۆزێته‌وه‌ كه‌ مه‌لا مه‌زهه‌ر ته‌نیا كه‌سێكی نیو ئه‌و ره‌وتانه‌یه‌ كه‌ له‌ كوردستان خاوه‌نی 39 كه‌ناڵی راگه‌یاندنن.

■ لەتیف شێخ مستەفا  پێشمەرگە بەحیساب سوپای بەرگری کوردستانە بۆ ڕوبەڕوبونەوەی ھەڕەشە دەرەکییەکان و بەرگری لە کوردستان ، ناش بێت دەستوەرداتە کاروباری سیاسی یان لە ململانێ سیاسییە ناوخۆییەکان بەکاربھێنرێت، ئایا پێشمەرگە لە کوێی ئەم دوو ئەرکەدایە ؟ یەکەم: سەبارەت بە بەرگری ھێڕشە دەرەکییەکان  ١- عێراق ھێڕشیکردوو ٥٠٪‏ ی خاکی کوردستانی گرتەوە پێشمەرگە نەک ھەر بەرگری نەکرد بەڵکو پاشەکشەیەکی شەرمەزاروو ئابڕوتکێنی پێکرا. ٢- ئەوە تورکیا بە قوڵایی ٣٠ کیلۆمەتر ھاتوەتە ناو خاکی کوردستان دەیەھا بارەگای داناوە و ھەڕەشەی ھاتنە ناوەوەی زیاتریش دەکات ، کەچی پێشمەرگە مێش میوانی نیە ، ئەڵێی سوپای تورکیا چوەتە ناو خاکی حەبەشەوە. ٣- ئێرانیش خۆی کەی پێی خۆش بێت و تا کوێ پێی خۆش بێت ئەتوانێ بێت و وەڵامی پێشمەرگە لەوەی تورکیا زیاتر نابێت. ٤- لەشەڕی داعشیش خۆتان بینیتان چیان وت ، تەیارەکانی تەحالوف قەسفیان دەکرد شوێنەکانیان ڕزگار دەکرد ، ئێمەش دەچووین سێڵفیمان دەگرت. دووەم : لەبەرامبەردا و لەسەر ئاستی ناوخۆ پێشمەرگە بەکاردەھێنرێت و بەکارھێنران :  ١-لە شەڕی ناوخۆ و ھەزارەھایان لێ بەکوشت دان. ٢- لە ململانێ سیاسییە ناوخۆییەکان بەکاریان دەھێنن و ھیچ مەرجەکانی سوپایەکی بێ لایەنی نیزامیان تێدا نیە و کراونەتە میلیشیایەکی حیزبی ھەردوو حیزبی دەسەڵاتدار و تەنھا بۆ مانەوەی خۆیان بەکاریاندەھێنن ، چەندین جارە بینیومانە چۆن لە خۆپیشاندانە مەدەنییەکان بە چەک و دارەوە دادەبەزنە سەرجادەکان و خەڵک دەکوژن یان فەلاقەیان دەکەن دەوری بارەگای ھێزە ئۆپۆزسێۆنەکانیش دەدەن و تەنانەت تەقەشیان لێ دەکەن . ٣- لە ھەموو ھەڵبژاردنەکانی دەنگدانی تایبەت بەکاردەھێنرێن بۆ تەزویری ڕێکخراو بە قازانجی ھەردوو حیزبی دەسەڵات. ٤- بەکارھێنانیان لە گەندەڵی بێ شوماردا ، ئامارەکان دەڵێن ٣٥٠ ھەزار کەس بەناوی پێشمەرگە موچە و دەرماڵە و خەرجی سەربازییان لە بودجەی گشتی بۆ سەرف دەکرێ ، بەڵام ژمارەی ئەوانەی بەڕاستی مووچە وەردەگرن لە ٥٠ ھەزار کەس تێناپەڕن، ھەموو ئەو بودجە زیادەش دەڕوات بۆ ئەمیرەکانی جەنگی ھەردوو ھێزی ٧٠ و ٨٠ ، بۆیە لەدوای ناردنی پڕۆژە یاساکەی حوکمەت تایبەت بە ڕێکخستنەوەی مووچە و نەھێشتنی موچەی بندیوار فەرماندەکانی ئەو دوو ھێزە فشاری زۆر لەسەر پەرلەمان دەکەن بۆئەوەی یاساکە تێ نەپەڕێت تەنانەت ھەڕەشەشیان کردبوو. کەواتە پێشمەرگە بەم شێوەیەی ئێستای گەورەترین بارگرانیە بەسەر میللەتەوە بێ ئەوەی ھیچ سودێکی ھەبێ ، بەپێچەوانەوە بوەتە ئامڕازێک بەدەست دەسەڵاتەوە بۆ گەندەڵی و لێدانی خەڵک ، دەبێ یان ڕزگاربکرێت و بکرێتەوە بە سوپای بەرگری کوردستان یان ھەڵبوەشێتەوە.

  ■ ئاریان فەرەج ئەوەی دەگوزەرێ هیچ نییە جگە لە هەماهەنگی و رێكکەوتنی دێرینی بەغدا و ئەنقەرە و رێگەدان بە سنوربەزاندنی یەكدی. هیچ نییە جگە لە گەمە كۆنەكەی توركیا و پەكەكە.  هەر درێژەی ئەو سیاسەتە چەوت و گومانبارەیە كە پەكەكە لەوەتای هەیە پەیڕەوی دەكات. بە ئەنقەست بێت یان لە شكستەوە، گۆڕەپانی خۆی جێهێشتووە و شەڕ و ئاشووب و سوپای تورك پەلكێشی باشوور دەكات. بەوەش لەوەتای هەیە مایەی سەریەشە و گێچەڵ و بەڵایە بۆ باشووری كوردستان. پەكەكە بە حیساب بۆ باكوور خەبات دەكات و بەڵام لە هەر سێ پارچەكەی دیكە شەڕ و شەڕڤان و چالاكی و خۆهەڵقورتاندنی هەیە تەنیا لە باكور نەبێت. گێچەڵ بە حكوومەتی هەرێم و هەموو هێزە كوردییەكانی هەموو پارچەكان دەكات، تەنیا تورك و سوپای تورك نەبێت. بۆ شەڕی هەموان ئازایە، بەرامبەر هەمووان لوتبەرز و بوغرایە تەنیا بەرامبەر بەو لایەنە نەبێت كە گوایە چەكی لە دژی هەڵگرتووە و دەبوایە بۆی لە مەیدان بێت. دەمێكە هێزە ئیقلیمییەكانی وەك ئێران و توركیا شەڕ لە دەرەوەی سنوورەكانی خۆیان وەك ستراتیژێك پەیڕەو دەكەن. لە بری ئەوەی لەسەر خاكی خۆیان و لە ناو خەڵكی خۆیاندا شەری نەیارەكانیان بكەن، لە دەرەوەی ماڵ و سنورەكانی خۆیاندا سەرچاوەكانی مەترسیی بۆ سەر ئەمنی قەومییان دەكەنە ئامانج. جیا لەوەی دەوڵەتی عێراق لە دێرینەوە ئەم ستراتیژەی توركیای بە رێكکەوتن قبووڵ كردووە، هیچ یەك لەو دوو وڵاتە ئیقلیمییەش ئەم ستراتیژە ناشارنەوە و بە دەنگی بەرز رایدەگەیەنن كە لە كوێ مەترسی لە دژیان هەبێن روو لەو جێیە دەكەن و لە لانكەی خۆیدا مەترسیەكە دەخنكێنن. وجود و چالاكییە سەربازی و هەواڵگرییەكانی ئیران لە هەر یەك لە عێراق و سوریا و یەمەن و لوبنان ولەشكركێشی توركیا بۆ عەفرین نموونەگەلێكی یەكجار زەق و بەرچاون. تا ئەم چركەساتەش كاردانەوە و هەڵوێستی نێودەوڵەتی لە ئاست ئەم ستراتیژە ئیقلیمییەدا شتێك نییە شایانی باس بێت. جیا لە رێکكەوتنی كۆن لەگەڵ توركیا و جیا لەو پەیوەندییە نائاساییەی عێراق بە ئیرانەوە دەبەستێتەوە، پشتگیریی ئەم دواییەی هەردوو ووڵاتیش بۆ بەغدا لە دژی كوردستان و ریفراندۆمەكەی، بێ پاداشت و بێ بەرامبەر نییە. بۆیە هەر كەسێك لە پرسی هاتنی سوپای توركیادا دەستی خەتاباری بۆ حكوومەتی هەرێم و پارتی درێژ دەكات، جگە لە گێلایەتیی سیاسی و بەگێل زانینی خەڵك، هۆكارێكی دیكەی نییە. هەرچی لەو بارەیەوە روو دەدات، دەرهاویشتەی رێکكەوتنەكانی هەر سێ دەوڵەت و ئاكامی سیاسەتی هەڵە و شومی پەكەكە یە و زەرەرمەندیش باشووری كوردستان و گوندنشینانی سنوورەكانی ئێمەیە. kdp

■ سەردار عەزیز  ڕۆژانی داهاتوو لە زانکۆی گالوەی لە ڕۆژئاوای ئایرلەندا لە میانەی کۆنفرانسێکدا باس لە عێراق دەکەم وەک پانتاییەکی توندوتیژی. سەرتاپای کۆنفرانسەکە تەرخانە بۆ پرسی پانتایی و توندوتیژی. کارەکەی من بەشێکە لە کارێکی گەورەتر بۆ خوێندنەوەی عێراق لە دیدی تیرەتۆریەوە. مەبەست لە تیرەتۆری، بە پێناسەی ستیورات ئیلدن، ئەو تەکنیکەیە کە دەسەڵات هەیەتی بۆ ئەوەی خاكێک و خەڵکەکەی لە گەڵ هەموو پێکهاتەکانی تریدا لە ڕووی یاسایی و تەکنیکەوە بەڕێوەببات. بەو مانایە کاتێک خاکێک دەبێتە تیرەتۆری کە لە لایەن دەسەڵاتێکەوە بەڕێوەببرێت. کەواتە تیرەتۆری شتێکی چەسپاونیە. ئەوەی من پێشنیاری دەکەم دەربارەی عێراق ئەوەیە کە عێراق سەرەتا وەها بیری لێکراوەتەوە کە پانتاییەکە، هەرچەندە خەڵکی جیاوازی لە خۆی دەگرێت، بەڵام دەتوانرێت لە رێگای حوکمکردنیەوە بکرێتە یەک خەڵك و لە رێگای دەسەڵاتێکی ناوەندیەوە بەڕێوەببرێت. کاتێک لە ئەدەبیاتی سەرەتای عێراق دەڕوانیت، واقت وڕدەمێنێت کە چەندێک لە ئێستا دەچێت و چەندێک داڕێژەری بنەمای ئێستایە. بۆیە پیرایا ساتی وەها بیردەکاتەوە کە بۆ ئەوەی باشتر لە ئێستا تێبگەین دەبێت سەرەتا لە دروست بونی عێراقەوە دەست پێبکەین. لە گەڵ دروستبونی عێراقدا دیاردەی بەکارهێنانی فرۆکەی جەنگی لە ڕۆیاڵ ئێر فۆرسی بەریتانی دروست دەبێت لە ساڵی ١٩١٨. نازانرێت بۆ؟ بەڵام ئاشلی جاکسۆن و پیرایا و زۆرێک لە ئەوانی تر هەموو جەخت لەوە دەکەنەوە کە عێڕاق یەکێک بوو لە ئەو جێگایانەی کە هێزی فرۆکەوانی پاشایەتی بەریتانی تیایدا دروستبوو. دیارە هەریەکەو هۆکاری جیاواز دەهێنێتەوە بۆ بوونی عێراق بە گۆڕەپانی جەنگی فڕۆکە، کە لە گەڵ خۆیدا کۆمەڵێک چەمکی نوێ دەهێنێتە ئاراوە وەک: چاوێک لە ئاسمان، حوکمکردن لە ئاسمانەوە هەروەها چەندینی تر. بەڵام ئەوەی ڕوونە کە ئەگەر فڕۆکە نەبوایە عێراق نەدەبوو. ئەمە هەر لە سەرەتاوە لای ئینگلیزەکان ڕوون بوو. بۆیە دەسەڵاتی مەلیک بە بێ بوونی فرۆکە دەسەڵاتێک زۆر لاوازبوو. ئینگلیز بۆ ئەوەی ڕەوایی بۆ بەکارهێنانی فڕۆکە دژ بە عەرەب و کورد بدەن لە عێراق بیانوو بەهانەی سەیریان دروست کردوە، کە جگە لە بیابان بوون و فراوانی و ئاسانی بەکارهێنانی فرۆکە لە عێراق ڕەگی هەیە لە تیورەی پانئۆپتیکۆمی جێرەمی بێنتامدا، کە میشێل فۆکۆ لە کتێبی دیسپلین و سزادا بە ووردی کاری لە سەر دەکات. ئامانجی بێنتام ئەوەیە کە دەبێت بەندیخاە بە جۆرێکی وەها درسوت بکرێت، کە بەندی وەها هەست بکات کە هەمیشە بینراوە، چونکە ئەوەی دەیبینێت نەبینراوە. بۆیە ئەم ناوەککیکردنەی بینەر لە ناخی بەندیدا بەندی وەها لێدەکات کە بەردەوام وەها مامەڵە بکات کە چاودێری دەکرێت. ئیگلیزەکان وەها مامەڵەیان لە گەڵ فڕۆکەدا کردوە کە جۆرێک لە ترس و تۆقاندن لە ناخی خەڵکی عێراقدا دروست دەکات کە وەها بیربکەنەوە کە ناتوانن خۆیان حەشار بدەن، یان هەڵبێن، یان هیچ جێگایەک نیە داڵدەیان بدات بۆیە وەها باشە ملکەچی دەسەڵات بن.  دەبینین چۆن سەروەر کە مەلیکە، بۆ زانیاری کاتێک مەلیک فەیسەڵ دەهێنرێت بۆ عێراق لە بەسراوە، ئەوە یەکەمجاریەتی پێبنێتە سەر خاکی عێراق، لە دەرەوە دروست دەکرێت، بە هێزی فرۆکە دەسەڵاتی بۆ پەیدا دەکرێت، پاشان لە رێگای تەکنەلۆجیاکانی مۆدێرنەوە حوکمی بۆ بونیاددەنرێت. هەموو نەک لەبەر ئەوەی کە عێراق بۆ عێراقیەکان دروست بکات، بەڵکو عێراق لە هەموو مێژوویدا هەمیشە بۆ ئەوانی تر هەبووە. لە میانەی ئەم پرۆسەیەدا خاکێک سنور بەند دەکرێت، دژ بە نەرێتی هەمیشە جوڵەی خەڵك. بڕوایەک دێتە ئاراوە کە دەتوانرێت خەڵكی ناو ئەم پانتاییە بکرێنە خەڵكێکی تر بە رێگای رێگری لە توندوتیژی و دەستوەردانی دەرەکی. ئەم باوەڕەی کە دەتوانرێت خەڵكێک بکرێت بە خەڵكێکی تر زۆر ساویلکەیە، کە پاشان ئەو دەرئەنجامەی لێدەکەوێتەوە. عێراق کە سێ بەشە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سۆمەرییەکان. سۆمەرییەکان باشوریان بونیادنا، پاشان بابلیەکان ناوەڕاست، ئینجا ئاسورییەکان باکور. هەر ئەم بنەمایەیە کە تەنزیماتی عوسمانی دەیکات بە سێ ولایەت، پاشان دەبێتە بنەمای دروست بونی دەوڵەتی عێراقی ئینگلیزی. سیاسەتی تیرەتۆری هەمیشە پێویستی بە توندوتیژی هەبوە. تیرەتۆری خۆی بەبێ توندوتیژی بەرهەم نایەت. ئەمڕۆ کە عێراق دەیەوێت فیدراڵ بێت، بەبێ ئەوەی فیدراڵ بێت، دیسانەوە پیویستی بە توندوتیژی زۆرە بۆئەوەی هەبێت. وەک چۆن لە سەرەتادا بەبێ فرۆکە پادشا هیچ دەسەڵاتێکی نەبوو، ئەمڕۆش ئەگەر فڕۆکە نەبوایە ئەوا داعش عێراقی دەگۆڕی. کەواتە حوکمی ئەم پانتاییە پێویستی بە توندوتیژیە. هونەری سیاسەت ئەوەیە کە چۆن ئەم توندوتیژیە دەستەمۆ بکەیت، چونکە ناتوانیت لەناوی بەریت. بەڵام لەبەرئەوە پەرتەوازەیی خەسڵەتی سەرەکی دانیشتوانەکەیەتی ئەوا ئەستەمە توندوتیژی بە ئاسانی لە میانەی زانستی سەربازیدا بەکاربهێنرێت بۆ کۆتایی توندوتیژی. کرۆکی فەلسەفەی سەربازی ئەوەیە کە چۆن لە رێگای توندوتیژیەوە، بەبێ بەکارهێنانی توندوتیژی، توندوتیژی کۆتایی پێدەهێنێت.

■ سەردەشت عەزیز ... + چه‌ندینجار كۆمپانیا گه‌وره‌كانی بواری ته‌كنۆلۆژیا، به‌دواداچون و رونكردنه‌وه‌یان هه‌بوه‌ له‌سه‌ر ئه‌و گرفت و تۆمه‌تانه‌ی ئاڕاسته‌ی ‌ئامێره‌كانیان كراوه‌، بۆ نمونه‌ چه‌ند جارێك سامسۆنگ و ئه‌پڵ لیژنه‌یان دروست كردوه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌پاتری مۆبایله‌كانیان به‌ده‌ست خه‌ڵكه‌وه‌ ته‌قیوه‌ته‌وه‌و قه‌ره‌بوشیان كردونه‌ته‌وه‌، له‌كاتێكدا نرخی ئه‌م مۆبایلانه‌‌ له‌چه‌ند سه‌د دۆلارێك تێپه‌ڕناكات، به‌ڵام ئه‌م كۆمپانیا-یانه خاوه‌نی ناوبانگن و قبوڵیان نیه‌ گومانیان له‌سه‌ر دروست بكرێت. + ماوه‌ی مانگێكه‌ له‌عێراقدا، خه‌ریكه‌ شه‌ڕی ناوخۆ دروست ده‌بێت له‌سه‌رئامێره‌كانی كۆمپانیای میرۆی كۆری، وڵات و لایه‌ن، نه‌ما قسه‌یان له‌سه‌ر ئه‌م گرفتانه‌ نه‌كرد‌بێت، كه ‌تۆمه‌ته‌كه‌ له‌سه‌ر ئامێره‌كانی ئه‌وانه‌، به‌ڵام تا ئێستا ئه‌م كۆمپانیایه‌ به‌دێڕێكێش هیچی نه‌وتوه‌ له‌كاتێكدا ١٣٥ ملیۆن دۆلاری له‌عێراق وه‌رگرتوه. بۆیه‌ ته‌نها ئه‌م خاڵه‌ به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزانیت ئه‌م كۆمپانیایه‌ چه‌ند فاشیله‌ چونكه‌ له‌به‌ر ناوبانگی خۆشی بوایه‌ ده‌بوو رونكردنه‌وه‌ی گرنگ و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی هه‌بوایه‌. میرۆ، له‌ناو كۆریادا به‌و هەڵسەنگاندنانەی بۆی کراوە بەكۆمپانیایه‌كی فاشیل داده‌نرێت و زانیاریه‌كیش هه‌یه‌ له‌ناو كۆریادا ته‌‌نها كاریان چاككردنه‌وه‌ی ئامێره‌كانی ده‌نگدانه‌ نه‌ك به‌ڕێوه‌بردن. -هه‌ر بۆ زانیاریتان ‌ ژماره‌ی كارمه‌ندانی ئه‌م كۆمپانیایه‌ له‌نێوان ١١ بۆ ٥٠ كارمه‌نده‌‌، سامسۆنگ له‌كۆتایی ساڵی ٢٠١٧ ژماره‌ی كارمه‌ندانی ٣٢٠ هه‌زارو ئه‌پڵ ١٢٣ هه‌زار بوه‌.  

■ ستران عه‌بدوڵڵا... هه‌فته‌ی رابردوو شه‌ڕه‌ ئاو بوو. شه‌ڕه‌ ئاو به‌ مانای قسه‌ له‌سه‌ر قه‌زیه‌ی ئاو بوو كه‌ قه‌یرانێكی جیهانییه‌ و له‌وێشه‌وه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا تایبه‌ته‌ و له‌ زۆنی چڕكراوه‌ی دیمه‌نه‌كه‌شدا تایبه‌تی كوردستانه‌. شه‌ڕه‌ ئاوه‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ی تا ئێستا میدیای ئێمه‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ی به‌ جددی وه‌رنه‌گرتووه‌ و وه‌ك گه‌مه‌ی ئاو و میهره‌جانی هاوینی تاقه‌ت پڕوكێن سه‌یری ده‌كات. شه‌ڕی ئاو بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ كه‌ له‌سه‌ر هیچ رێكناكه‌ون له‌سه‌ر نه‌یارێتی مه‌سه‌له‌ی كورد نه‌بێت. له‌ دۆسێی ئاویشدا وه‌ك دۆسێی وشكانی و سه‌رزه‌مینی كوردستانی ناكۆكی و یه‌كێتی هه‌ڵوێستی خۆیان ده‌رخسته‌وه‌. شه‌ڕ له‌سه‌ر دیجله‌ و فورات كه‌ نیعمه‌تێكی خواییه‌ و به‌سه‌ر خاكی كوردستاندا رژاوه‌، كه‌چی وه‌ك نه‌وته‌كه‌ بۆته‌ له‌عنه‌تێك كه‌ به‌سه‌ر كوردستاندا باریوه‌. له‌ نێوان نه‌فره‌ت و فه‌ڕ دا، وڵاتی نێوان دوو زێ، عیراق، ئه‌ویش به‌م ده‌رده‌ كوردستانییه‌وه‌ گیرۆده‌ بووه‌. عیراق كه‌ له‌سه‌ر هه‌موو شتێكی كورد و كوردستانی باشوور قسه‌ی هه‌یه‌ و قڕه‌ی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵمان، له‌سه‌ر ئه‌و پرسه‌ ژیارییه‌ی كوردستان و عیراق قسه‌ی وه‌ك نوزه‌ی نه‌بووه‌ و داكۆكی پێ ناكرێت. ده‌رو دراوسێ به‌ قه‌تره‌ رووی خۆیان له‌ ئێمه‌ ده‌كه‌ن و به‌ لافاو رووی خۆیان لێمان وه‌رده‌گێڕن. هه‌رچی قسه‌ی نه‌رم و نیانی فه‌رهه‌نگی ده‌وڵه‌ته‌ شه‌رقییه‌كان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌هلی دیجله‌ و فورات به‌كاری دێنن وبه‌ كرده‌وه‌ش هه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ خۆیان گه‌ره‌كیانه‌. كێشه‌ی ئاو له‌ كوردستان و عیراق له‌ خودی ئاوه‌كه‌ قوڵتره‌، چه‌ندی چاوی لێ بكه‌ین و دیقه‌تی بده‌ین له‌ ئۆقیانووسی خه‌م و خه‌فه‌ت دا نقوم ده‌بێت و وشكانییه‌ك نییه‌ لێی بوه‌ستێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ی قسه‌ی لێ ده‌كات له‌ سه‌كۆی میدیا و له‌ سه‌كۆی دیبلۆماسی هه‌ر به‌قه‌ده‌ر ئێمه‌ی لێ ده‌زانن، كه‌چی مه‌له‌ی تێدا ده‌كه‌ن و ئه‌هلی كیتابیش، ئه‌هلی دانش و عیلم، كه‌مترین قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن، چونكه‌ وه‌ك چۆن ئێمه‌ مه‌له‌وانی له‌ زانست و ئاو نازانین، ئه‌وانیش خۆیان له‌ شه‌ڕه‌ ئاوی میدیا لاده‌ده‌ن، نه‌با ته‌ڕبن. ئاو له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و له‌ دنیا، له‌ ناو ئه‌و دووانه‌شدا له‌ دونیای كوردستاندا كه‌ گیرۆده‌یه‌كی خۆهه‌ڵاتییه‌، دڵۆپ دڵۆپ ده‌سته‌مۆ و ماڵی ده‌بێ و ئاوه‌دانی دێنێت. حاڵی ئاو حاڵی سیاسه‌ت و جوڵه‌ی سیاسییه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، دڵۆپ دڵۆپ وشكانیی ته‌ڕ ده‌كات و له‌ شێوه‌ی به‌رهه‌مهێنانی ئاساییدا خاوه‌ و به‌كاوه‌خۆ و خاو ده‌گۆڕێت. له‌سه‌ر ئه‌م شه‌ڕی ئاوه‌ كوردستانی نوێی هه‌فته‌ دووتوێیه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌ كه‌ وردتر له‌و مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌دوێ و سخناخه‌ به‌ زانیاری پڕسوود په‌یوه‌ست به‌ مه‌سه‌له‌ی ئاو و شه‌ڕی ئاوو كوردستانی نوێ 

■ بڵێسە جەبار فەرمان  ئەوە بەرەو مانگێک ئەچێت کە هاوڵاتیانی عیراق دەنگیان داوەو هەڵبژاردن ئەنجام دراوە. پێش هەموو شتێک من لەگەڵ ئەوەم دەنگەگان و سنوقەکان بەدەست ئەژمار بکرێنەوە, بۆ ئەوەی هیچ گومانێک لەسەر هەڵبژاردن نەمێنیت.  بۆ ئەوەی حکومەتی عیراقی ئایندە جێگای متمانەی هەمووان بێت و نوێنەرانی گەل لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق گومانی تەزویریان لەسەر نەبێت. لەم یەک مانگەدا گوێبیستی چەندەها لێدوان بووین, هەر لە لێدوانی ناوخۆیی و دەرەکی کە پیرۆزبایی پرۆسەی هەڵبژاردنیان کرد و پیرۆزبایی سەرخستنی دیموکراسیان کرد و دانیان بە دەرئەنجامه‌کاندا نا, هەتا لێدوانی لەگۆڕنانی دیموکراسی و تۆمەت بەخشینەوە بە یەکتری و تەشیرکردن بە ساختەکاری. لەماوەی ئەم مانگەدا بە سەدان لێدوان دراوەو بە دەیان بابەتی دژ بەیەک نوسراون. هەموو حزبەکان یەکتریان تۆمە بار کرد بە ساختەکاری و کرینی دەنگ. . ئەوەی 6/6/2018 لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق روویدا, بەشێک بە سەرخستنی دیموکراسی و رۆژێکی مێژوویی دائەنێن و بەشێک بە انقیلاب و ڕۆژێکی رەشی ئەبینن. بە پێی لێدوانی لایەنەکان بۆ ئەژمارکردنی دەستی پێویست بە زیاتر لە چل ملیون دولارە ئەکات و ئەم پرۆسەیە تا مانگێک ئەخایەنێت, کە بەم هۆیەشەوە وڵات ئەکەوێتە بۆشایی یاسایی و ئەمنیەوە. ئەمە بەدەر لەوەی کە ئەم پرۆسەی بە دەست ئەژمار کردنە گومانەکان نارەوێنیتەوە. لە ئێستاوە اعتراف بە نەتیجەکانی ناکرێت چونکە گومان لەسەر شوێنی مانەوەی سنوقەکان هەیە, کە ماوەی مانگێکە لە کۆگاکان دانراون. هەروەها گومان لەو لایەنانە دەکرێت کە پاسەوانی سنوقی دەنگەکان ئەکەن. لە هەموو عێراق تۆمەت بەخشینەوەو دژایەتی یەکتری هەیە بەڵام ئەوەی جێگای سەرسورمانە هەڵوێستی پارتە کوردەکانە لەسەر کەرکوک.  هەڵوێستی هەندێک سەرکردەی کوردە کە لیدوای ئاگرینی دژ بە کورد ئەدان و تەنها بۆ کەم کردنەوەی کورسیک یا گومان خستنە سەر دەنگەکانی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان. کارەساتە ببینیت پێش هەڵبژاردن پارتێکی کوردی بایکۆتی هەڵبژاردن لە کەرکوک دەکات. پارتێکی کوردی بە لایەنگرەکانی بڵیت دەنگ بە تورکمان بدەن. کارەساتە دوای هەڵبژاردن پارتی کوردی و سەرکردەیەکی کورد گومان بخاتە سەر کورسی کوردەکان لە کەرکوک و بڵێت عرب و تورکمان غەدریان لی کراوە. سوپای تورکیا لە سۆران پیاسە ئەکەن و بە ئازادی بەربانگ ئەکەنەوە. ئاڵای تورکیا لە برادۆست ئەشەکێتەوە. برا گەریلاکانمان لە قەندیل لەژێر مەترسیدان. جەنگێکی خوێناوی بەرێوەیە. کارەساتە هەست بەو پیلانە نێودەوڵەتی و اقلیمیە نەکرێت کە لەسەر ناوچەکەو و هەرێمەکەمانە. تاوانە دوای دەیان ساڵ خەبات و تێکۆشانی ئەم میلەتە ئێستا هەمووی ئەوانەی بە دەستمان هێناوە بە دەستی خۆمان لەدەستی بدەین.