هەورامان فەریق - سەنتەری لێكۆڵینەوەیی ئاییندەیی شرۆڤەی جۆراوجۆر بۆ هاتنەوەسەردەسەڵاتی تاڵیبان لە ئەفغانستان دەكرێت. لە رووی كۆمەڵناسیی سیاسییەوە ئەگەر بڕوانینە دۆخی ئەو وڵاتە و رووداوەكانی ئەم چەن رۆژە، دەبێت بە ناچاری لە گۆشەنیگای پرۆژەی نەتەوەسازیی ئەمریكاییەوە لێی بڕوانین، چونكە هیچنا یەكێك لەو هۆكارانەی كە رێگەیان بۆ كەوتنی كابول خۆشكرد، كشانەوەی هێزەكانی ئەو وڵاتە و دواجار شكستی پرۆژەكەی بوو كە ناوی نابوو دەوڵەت ـ نەتەوەسازیی ئەمریكایی. پرۆژەی نەتەوەسازی (Nation-Building) پێناسە و تایبەتمەندی جۆراوجۆری هەیە. گشتگیرترینیان بریتییە لەوەی كە نەتەوەسازی پرۆژەیەكە كە دەسەڵاتێك یان دەستەبژێرێك لەناو حكومەت، دەوڵەت یان لە چوارچێوەی وڵاتێكدا بڕیار دەدەن جێبەجێی بكەن بە ئامانجی دروستكردنی گونجان و یەكڕیزی نەتەوەیی و نەهێشتنی پەرتبوون و لەتبوونی كۆمەڵگە. بۆ ئەمەش گروپ و كۆمەڵ و ئیتنیكەكان لە دەوری یەك كۆبكەنەوە و شوناسێكی نەتەوەیی هاوبەش دروست بكەن. ئەم پرۆسەیە مەرج تەنیا لە وڵاتێكدا پیادە بكرێت كە خاوەنی دەوڵەت بێت، بە پێچەوانەوە هەندێك جار نەتەوەسازی پێش دەوڵەت دەكەوێت. بەڵام بۆ هەر كۆمەڵگەیەكی خاوەن دەوڵەتی مۆدێرن، مەرجە كە پرۆسە و پرۆژەی نەتەوسازی تێدا جێبەجێ بكرێت. پرۆژەی نەتەوەسازی ئەگەر بە دستوەردانی راستەوخۆی زلهێزەكانیش نەكرێت، بەڵام دەكرێت لە لایەن زلهێزەكانەوە پشتیوانی بكرێت. لە پرۆژەی نەتەوەسازیی ئەمریكاییدا هەر سیستم و دەوڵەت  و حكومەتێك لە رووی مۆدێلی حكومەتیی، ئایدیۆلۆجیای حكومەتداری و میكانیزمە مێژووییەكانی ئەو وڵاتەوە هاوتەریب نەبێت لەتەك ئەو بەها مەزنانەی كە ئەمریكا باوەڕی پێی هەیە، یان ناتەبا بێت لەتەك بەرژەوەندییە باڵاكانی ئەمریكادا، دەبێ ئەو سیستمە لەناوبچێت و پاشان هەنگاوەكانیتر جێبەجێ بكرێن. چونكە ئەم وڵاتانە دواجار بۆ خەڵكی خۆیان و بۆ ئاسایشی دنیا دەبنە مەترسی. بۆ ئەمەش ئەمریكا زۆرجار بە هێزی سەربازی دەستبەكار دەبێت و دواتر پرۆژەكەی خۆی جێبەجێ دەكات. هاوكات لە رووی چەمكسازییەوە ئەگەر سەرنجی نەتەوەسازی بدەین، لەبەر ئەو تایبەتمەندیانەی كە هەر دیاردەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی هەیەتی، كۆنتێكست و مۆدێلەكانی ئەو دیاردەیەش بە گوێرەی دۆخ، سەردەم، جیهانبینی و سیستمی سیاسی وڵاتەكان ـ ئەو وڵاتانەی كە پرۆژەكەیان بەسەردا جێبەجێ دەكرێت ـ گۆڕانكاری بەسەردادێت. هەر لەبەرئەمەیە كە مۆدێلەكانی پرۆژەی نەتەوەسازی  (Nation-Building) فرەچەشن دێنە پێش چاو. هاوكات لەتەك جۆراوجۆریی مۆدێلەكانی نەتەوەسازیدا، لە زۆر رووەوە ئەم مۆدێلانە خاڵی هاوبەشیشیان هەیە. یەكێك لە مۆدێلەكانی پرۆژەی نەتەوەسازی، نەتەوەسازیی ئەمریكاییە، كە بە دیاریكرداوی لە ئەفغانستان و عێراقدا جێبەجێكرا كە جیاوازە لە مۆدێلە ئەوروپییەكەی كە جەخت لەسەر نەتەوەسازی دەكاتەوە ئەگەر دەوڵەتسازیشی لەتەك نەبێت. جەیمز دۆبینز كە یەكێكە لە تیۆریستەكانی بواری نەتەوەسازی ئاوا پێناسەی پرۆژەی نەتەوەسازی دەكات كە بریتییە لە دەستوەردانی سەربازیی كە ئامانجی گۆڕینی كۆمەڵگەی دەستلەملانێی جەنگە بەرەو كۆمەڵگەی ئاشتیئامێز. هەر ئەو پرۆژەیەی كە حەفتا ساڵ لەمەوبەر ئەمریكا لە ئەڵمانیا، ژاپۆن و كۆریای باشوردا جێبەجێی كرد و دەستەبژێرەكانی ئەو وڵاتانە هەستان بە وەرگرتنی ئەو پرۆژەیە و خۆماڵیكردنی وەك پرۆسەیەك كە خۆیان بەڕێوەی ببەن و لەم پێناوەشدا سەركەوتنیان بەدەستهێنا. پرۆژەی نەتەوەسازی لە زۆربەی دۆخەكاندا چەند رەگەزێكی سەرەكی هەیە. كە ئەگەر لە هەر وڵاتێك، كۆمەڵگە و نەتەوەیەكدا بەرجەستە نەكران، ئەوە پرۆژەی نەتەوەسازیش لەو شوێنە جێبەجێ ناكرێت و شكست دەهێنێت. كە شكستی هێنا هەر ساتێك ـ وەك لە ئەفغانستان بینیمان و لە عێراقیش ئەگەری روودانی هەیە ـ مەترسی هەڵوەشانی ئەو كۆمەڵگەیە لە ئارادا دەبێت. نەتەوە و نەتەوەسازی دوو دیاردەی مۆدێرنن، بۆیە رەگەزەكانی پرۆسەی نەتەوەسازیش، كۆڵەكەی دروستكردنی دەوڵەتی مۆدێرنن كە خۆیان لە دەوری یەكڕیزی نیشتیمانی و هەستی وابەستەبوون بە خاك، هاوڵاتیبوون، شوناسی هاوبەش، دەرفەتی یەكسان بۆ هەمووان، ئاسایش و زمانی یەكگرتووی نەتەوەییدا دەبیننەوە. دەوڵەت و حكومەتی نوێی ئەفغانستان كە دەستیشانكراوی ئەمریكا بوون، نەیانتوانی هیچكام لەم رەگەزانەی نەتەوەسازی بهێننەدی. گەلێك هۆكاریش ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتیش لەم نێوەندەدا رۆڵی نەرێنیان گێڕا. هەر لە دەستوەردانی ئێران و پاكستان و روسیاوە تا ترسی هەنووكەیی ئەمریكا لە بەهێزتربوونی چین لە كاتی ئێستادا. جیا لە مەترسییەكانی هاتنەسەردەسەڵاتی تاڵیبان لەو وڵاتە، لە كەوتنەژێرپرسیاری زیاتری بەرپرسیارییەتی ئەخلاقیی ئەمریكا وەك جەمسەری دیموكراسی و لیبرالیزم، دەستەوەستانیی وڵاتانی ئەوروپی و رێكخراوە جیهانییەكان و كۆمپانیا فرەنەتەوەییەكان كە هەردەم باسی بەها جیهانی و گەردوونییەكان دەكەن، ئەوەی جێی نیگەرانی یان مەترسییە، خاڵە هاوبەشەكانی دۆخ و وڵاتی ئەفغانستانە لەتەك عێراق و هەرێمی كوردستانیش وەك بەشێك لەو وڵاتە. توێژینەوەگەلی جۆراوجۆر وەك (نەتەوەسازیی ئەمریكایی، بەراوردی نێوان عێراق و ئەفغانستاندا) ئاماژە بە زۆرێك خاڵی لێكچوونی نێوان عێراق و ئەفغانستان دەكەن. بۆ نمونە لە رووی جوگرافیای سیاسی، جوگرافیای كۆمەڵایەتی، جوگرافیای كولتوری و هەروەها جیوپۆلەتیكەوە عێراق و ئەفغانستان زۆر لێك نزیكن. هەروەها لە روانگەی مێژووی ململانێ نێوخۆییەكان، شەڕەكان و جینۆسیدەكانەوە و تەنانەت هەندێك توێژەری ئەفغانی وەك میروەیس بەڵخی باس لە نزیكی و هاوشێوەبوونی تاك و كۆمەڵگەی عێراقی و ئەففانی دەكەن لەرووی روخسار، رەفتار و زمانیشەوە. بە بەڵگەی ئەوەیكە یەكێك لە خەسڵەتە سەرەكییەكانی كۆمەڵگەی ئەفغانستان، فرەكولتوری و فرەزمانی و ململانێی ئیتنیكی و ئاینییە كە هیچ وڵاتێكی دیكە هێندەی عێراق لەو وڵاتە ناچێت. لە رووی پرۆژەی نەتەوەسازیشەوە، روخاندنی دوو رژێم لە ماوەیەكی نزیك لە یەكتر 2001 و 2003، یەك جۆر سیاسەت بۆ روخاندنیان و لێكچوونی هەنگاوەكانی پرۆژەكە لە هەردوو وڵاتدا.  هەروەها ئەنجامە پێچەوانەكەی پرۆژەكە لە هەر دوو وڵات. گومان لەوە ناكرێت كە لە عێراقدا ململانێی ئیتنیكی و ئاینیی لە لوتكەدایە. كورد و عەرەب و توركمەن، عەرەبی سونە و عەرەبی شیعە. لە ئەفغانستانیش بە هەمانشێوە، ململانێی ئیتنیكی و ئاینیی تاجیك، پەشتوو، هەزار و ئۆزبەكییەكان، كە هەریەكەیان ـ وەك عێراقییەكان ـ بانگەشەی ئەوە دەكەن كە ئەفغانستان هی ئەوانە. ئەمە جگە لە نزیكی تاڵیبان لەوێ و حەشدی شەعبی لێرە لە ئێرانەوە كە خۆی بۆ خۆی یەكێكە لە خاڵە هاوبەشەكانیتر. بۆیە ئەم خاڵە لێكچووانەی هەر دوو وڵاتم كردە دەستكەلا بۆ ئەوەی ئاماژە بەوە بكەم كە ئەگەر ئامانجی نەتەوەسازی بریتی بێت لە كاڵكردنەوە و سڕینەوەی كەلێن و جیاوازییەكان لە پێناو شوناسی نەتەوەیی هاوبەش، نەزۆككردنی دوبەرەكی و وشككردنی حەكایەتە بچوكەكان لە پێناو حەكایەتێكی گەورەتردا كە نەتەوەی هاوبەشە، چەسپاندنی دیموكراسی و بەشداری هەمەلایەنە لە دەسەڵات، چەسپاندنی سەقامگیری و ئاسایش و سوپای نیشتیمانی، دروستكردنی زمانی یەكگرتوو، بەرجەستەكردنی هاوڵاتیبوون، ئەوا لە عێراقیشدا نەتەوەسازیی ئەمریكایی كە بە پێكهێنانی ئەنجومەنی حوكم و نووسینەوەی دەستوری عێراق و دانانی حاكمی مەدەنی دەستی پێكرد، بەڵام ساڵ دوو ساڵێك زیاتر بڕی نەكرد و جیاوازییە مەزهەبی و ئیتنیكی و خێڵەكییەكان بەسەر مەوطنیدا سەركەوتن و پەلامارەكان بۆ سەر كوردستان ئەم پەرتبوونەی تۆختر كردەوە، شكستی خۆی راگەیاندووە. لێرەوە ئەگەری كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق و كوردستان و دنەدانی هێزی دەرەكی راستەوخۆ دەتوانێت ببێتە دەستپێكی دۆخی نەخوازراوی دیكە كە ئەوكات نەك نەتەوەسازی، شتێك بەناوی عێراق وەك دەوڵەتیش بوونی نەمێنێت.  

درەو: رۆژبەرۆَژ بزوتنەوەی تاڵیبان لە ئەفغانستان بەهێرشی چەكداری‌و هەندێك جاریش بە هەڵاتنی هێزە ئەمنییەكانی حكومەت ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی زیادتر دەكات و لەكۆی 34 تائێستا پایتەختی نۆ ویلایەتی كۆنترۆڵ كردووە, جۆ بایدن سەرۆكی ئەمریكاش لە بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان پەشیمان نیەو داوا لە سەركردەكانی ئەو وڵاتە دەكات لە پێناوی وڵاتەكەیاند خەبات بكەن. مەزار شەریف رۆژی هەینی بزوتنەوەی تالیبان شاری فایز ئابادی كۆنترۆڵكردو شەڕیش لە سێ‌ پایتەختی ویلایەتەكانی تر بەردەوامە‌و دوای كۆنترۆڵكردنی زۆرینەی ناوچەكانی باكور, ئێستا بزوتنەوەی تالیبان چاوی بڕیوەتە كۆنترۆڵكردنی شاری مەزار شەریف كە گەورەترین شاری باكورەو تالیبان چەندین ناوچەی لە خۆرهەڵات‌و خۆرئاوایەوە كۆنترۆڵكردووە. جگە لەبەرەی باكور لە باشوریش شەڕ‌و پێكدادان لە نێوان هێزەكانی تالیبان‌و هێزە حكومییەكانی ویلایەتەكانی قەنەدەهار‌و هڵمەند بەردەوامە. كەوتنی مەزار شەریف گورزێكی كەمەرشێن دەبێت بۆ حكومەتی ئەفغانستان چونكە بەتەواوەتی كۆنترۆڵی باكور لەدەستدەدات‌و شارەكەش بەوە ناسراوە كە پێگەی سەرەكی ئەو چەكدارانەیە كە دژی بزوتنەوەی تالیبانن. هەر بۆئەوەش ئەشرەف غەنی سەرۆكی ئەفغانستان گەیشتە شارەكەو بئەوەی لەگەڵ محەمەد عەتا نور یەكێك لە كەسایەتییە بەهێزەكانی مەزار شەریف‌و عەبدولڕەشید دۆستم كە یەكێكە لە ئەمیرەكانی جەنگ كۆببێتەوە. بە گوێرەی چەند ڤیدیۆیەكیش كە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا بڵاوكرایەوە دۆستم بەیاوەری كەتیبەیەك چەكدار لە فڕۆكەخانەی كابوڵەوە بەرەو مەزار شەریف كەوتەڕێ‌. بایدن پەشیمان نیە سەرەڕای بەردەوامیی پێشڕەویی هێزەكانی تالیبان, جۆ بایدن سەرۆكی ئەمریكا لە بڕیاری كشاندنەوەی هێزەكانی وڵاتەكەی لە ئەمریكا پەشیمان نیەو داوا لە سەركردە ئەفغانییەكان دەكات خەبات بكەن لە پێناوی وڵاتەكەیاندا. بایدن لە وتەیەكیدا بۆ رۆژنامەنوسان لە كۆشكی سپی وتی ئەمریكا پابەندی ئەو ئەركانەیە كە لە  ئەفغانستان لەئەستۆیدایە كە بریتین  لە پاڵپشتیكردن لە ڕێگەی هێزی ئاسمانییەوەو پێدانی موچە بە سەربازانی سوپای ئەفغانستان‌و دابینكردنی خۆراك‌و كەلوپەلی سەربازی بۆ سوپای ئەفغانستان. بایدن هانی سەركردەكانی ئەفغانستانیشی دا كە لە پێناوی خۆیان‌و نەتەوەكەیاندا شەڕبكەن‌و وتی " زیاتر لە هەزار ملیار دۆلارمان لە ماوەی 20 ساڵدا خەرجكردووەو مەشق و راهێنانمان بەزیاتر لە 300 هەزار سەربازی ئەفغانی كردووەو چەكو تەقەمەنیمان بۆ دابینكردون". دانوستان لەبری شەڕ لەكاتێكدا رۆژە بەڕۆژ شەڕ لەئەفغانستان گەرمتر دەبێت دیپلۆماتكارانی ئەمریكا لە هەوڵدان دانوستەكانی نێوان حكومەتی ئەفغانستان‌و بزوتنەوەی تالیبان لە دەوحەی پایتەختی  قەتەر بەگەڕ بخەنەوە كە چەقی بەستووە, زەڵمای خەلیلزاد نوێنەری ئەمریكا لەو دانوستانانە فشاردەكات بۆئەوەی تالیبان بە بڕیاری ئاگربەست قایل بكات.

د. هەردی مەهدی سەعات پێنجی نیوەڕۆی (بەکاتی تاران) ڕۆژی ٥/٨/٢٠٢١، لە بینای ئەنجوومەنی شورای ئیسلامیی ئێران(پەرلەمان)، مەراسیمی سوێندخواردنی ئیبراهیمی ڕەئیسی وەک سەرکۆماری نوێی ئێران بەڕێوەدەچێت، کە لە دواهەڵبژاردنی ئێراندا، وەک براوەی هەڵبژاردنەکان دەستنیشان کرا و لەم ڕۆژەدا سوێندی یاسایی دەخوات و لەسەر کورسی سەرکۆماریی دەستبەکار دەبێت. ئەو لە پرۆسەی هەڵبژاردنێکی سارد و کەشێکی گەرم و بایکۆتێکی زۆر و دنیایەکی ئاڵۆز و چەندین یەخانگیرییی سیاسیی و ئابووریی نێوخۆیی و دەرەکییدا، وەک دواسەرۆکی وڵاتەکەی دەچێتە سەر کورسیی سەرکۆماریی. لە پرۆسەی کاندیدبوونەوە تا سەرکۆمار بە پێی دەستوور و یاسابەرکارەکانی پەیوەست بە پۆستی سەرکۆمارەوە، بە شەش قۆناغ ئەوسا دەتوانێت بەتەواوی دەسەڵاتەکانی وەربگرێت و دەست بەکاربێت:  ١. خۆکاندیدکردن وەک هەر هاوڵاتییەک بەمەرجێک شیعەمەزهەبی دوانزە ئیمامی بێت. ٢. قۆناغی فیلتەرینگی شورای پاسەوان، کە مەرج نییە هەرکەس کاندید بوو ئیتر بەشداری کێبەرکێ بێت تا ئەوکاتەی ئەم شورایە پەسەندی نەکات. ٣. قۆناغی ئەنجامدانی هەڵبژاردن و دیاریکردنی براوە. ٤. قۆناغی دەرکردنی مەرسومی ڕێبەری (تنفیذ): کە پاش سەرکەوتنی کاندیدێک، پێویستە ڕێبەر مەرسومێکی ڕێبەری بۆ دەربکات و وەک سەرکۆمار ئەو کاندیدە پەسەندکراوە دابنێت، دیارە ئەمە ڕۆژی سێشەممە ٣/٨/٢٠٢١ ئەم مەراسیمە بەڕێوەچوو و تێیدا خامینەیی ڕێبەر فەرمانی ڕێبەری دایە دەست ئیبراهیم ڕەئیسیی کاندیدی براوە. ٥. قۆناغی سوێندخواردن (تحلیف): کە تێیدا سەرکۆمار لە بینای پەرلەمانی وڵاتەکەیدا، سوێندی یاسایی دەخوات و وەک سەرکۆمار بەرپرسیار دەبێت، بەڵام بۆ جێبەجێکردنی دەسەڵاتەکانی پێویستی بە بڕینی قۆناغێ  شەشەمە. ٦. قۆناغی پێشکەشکردنی کابینەی وەزارییە بە پەرلەمان و پەسەندکردنی لانیکەم زۆرینەی وەزیرەکانی خولەکەی. کە ئەمە لە هەفتەی پاش سوێندخواردەنەوە تا مانگێک مۆڵەتی لەبەردەستە. بۆ ئیبراهیمی ڕەئیسی  کە دەبێتە سێنزەیەمین سەرکۆماری ئێران، ئەمڕۆ قۆناغی پێش کۆتاییە تا پیادەکردنی دەسەڵاتەکانی بەپێ دەستووری وڵاتەکەی. کە قۆناغی جێبەجێکردنی مەراسیمی سوێندخواردنە و ئەم مەراسیمە هەرسێ ڕەهەندی تەشریفاتی، یاساییی و سیاسیی لە خۆدەگرێت. لەڕووی دەستوورییەوە، بەپێی مادەی ١٢١ی دەستوور، پێویستە مەراسیمی سوێندخواردن بە ئاشکرا و لە پەرلەماندا ئەنجام بدرێت و هەریەک لە سەرکۆی دەسەڵاتی دادوەریی و ئەندامانی شورای پاسەوان لەو مەراسیمەدا ئامادەییان هەبێت. وا چاوەڕی دەکرێت، ١١٥ کەسایەتی لە ٧٣ وڵاتەوە بەشداریی ئەم مەراسیمە بکەن، لەنێویاندا: ١٠ سەرۆک وڵات، ٢٠ سەرۆکی پەرلەمان، ١١ وەزیری دەرەوە، ١٠ لە وەزیرانی وڵاتانی دیکە و ئەوانی دیکە بریتین لە نوێنەرانی تایبەتی سەرۆک پەرلەمانەکان و لیژنە پەرلەمانیەکانی وڵاتان و ... تاد. هاوتا لەگەڵ ئەوانەدا سەرۆکی ١١ ڕێکخراوی نێودەوڵەتی و هەرێمی و نوێنەرانی سکرتێری ڕێکخراوەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان و یەکێتی ئەوروپا و ئۆپیک و ئۆراسیا و ئەنجومەنی وڵاتانی ئیسلامی و ئاسیایی و ...تاد ئامادە دەبن.  لە هەرێمی کوردستانیشەوە، جیا لە سەرکۆماری عێراق، بەرهەم ساڵح کە کوردە، هەریەک لە سەرۆکی هەرێم (نێچیرەڤان بارزانی) و سەرۆکی پەرلەمان (ڕێواز فایەق) و هەرسێ وەزیر (حەمەی حەمەسەعید-ڕۆشنبیری، کوێستان محەمەد -کاروباری کۆمەڵایەتی و پشتیوان سادق- ئەوقاف)ی کابینەی حکومەتی هەرێم بەشداری ڕێوڕەسمەکە دەکەن. لەبارەی پێگە و دەسەڵات و مێژووی سەرکۆمار لە ئێراندا و هەروەها کەسێتی و پێگە و ئاڵنگارییەکانی بەردەم سەرکۆماریی نوێ، بڕوانە ئەم سێ لینەکەی ئێراننامەکانی پێشتر (٢) و (٩) و (١٤) کە پێشتر و لە ڕووماڵی هەڵبژاردنەکانی ئێراندا تایبەت بە درەو میدیا نووسراون: ١.  سەرۆک کۆماری ئێران؛ مێژوو، پێگە و شێوازی هەڵبژاردنی:  https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=8220  ٢. سەرکۆماری نوێ و یەخانگیرییەکانی سیستەمی سیاسیی ئێران: https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=8536  ٣. ڕەئیسی بە ڕەئیسی کەسێتی و تەگەرە ئایندەییەکانی سەرکۆماری ئێران:  https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=8695   

هونه‌ر حاجی جاسم (1)  دارستان وه‌ك کانزای ستراتیژی! دارستانه‌کان 31% روبه‌ری گۆی زه‌ویان داپۆشیوه‌، که‌ ده‌کاته‌ زیاد له‌ "4 ملیار هێکتار کیلۆمه‌تر دوجا چوارگۆشه‌"‌. ئه‌م روبه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ش دابه‌شبووه‌ به‌سه‌ر "کیشوه‌ره‌کان و هه‌رێمه‌ جوگرافیه‌کان و ولاتانی سه‌ر گۆی زه‌وی". به‌جۆرێك هه‌ندێک ناوچه‌ هه‌یه‌ روبه‌ری دارستانه‌کانی زۆر چڕه‌، وه‌ هه‌ندێکیشیان زۆر که‌مه‌، ئه‌م هۆکاره‌ش بۆ دابه‌شبونی "نه‌خشه‌ی جوگرافی سروشتی و دابه‌شبونی بازنه‌کانی پانی و هێله‌کانی درێژی ده‌گه‌رێته‌وه‌". له‌ روانگه‌ی "لێکۆلینه‌وه‌ی بنه‌ماکانی جیۆپۆلۆتیکی"، Forests "دارستانه‌کان" به‌ بنه‌مایێکی گرینگی هێز ده‌ژمێردرێت، به‌تایبه‌تش بۆ ئه‌و ولاتانه‌ی که‌ روبه‌ری دارستانه‌کانیان یه‌کجار گه‌وره‌یه‌. چونکه‌ ولاته‌ زلهێزه‌کان دونیا له‌پال"بنه‌ما جیۆپۆلۆتیکیه‌کانی تردا، دارستانه‌کانیان بۆته‌ بنه‌مایێکی به‌هێزی جیۆپۆلۆتیکی. له‌ ناو دارستانه‌کانیش داره‌کان جۆراو جۆرن هه‌ر یه‌که‌ی سودێکی تایبه‌تی هه‌یه‌، به‌تایبه‌تیش هه‌ندێك جۆری دار هه‌یه‌ به strategy mineral ‌ "کانزای ستراتیژی" هه‌ژمارده‌کرێت، به‌جۆرێك "دار هه‌یه‌ یه‌ك مه‌تری به‌ نزیکه‌ی 4000$ له‌ بازاڕ ده‌فرۆشێت". ئه‌مه‌ش وایکردووه‌ که‌ دارستانه‌کان به‌ کانزایی ستراتیژی هه‌ژمار بکرێت!.   (2) دارستان و فاکته‌ری جیۆستراتیژی! هه‌ندێك له‌ ولاتان دارستانه‌کان به‌ "ژێرخانی ئابووری و جیۆستراتیژی" خۆیان داده‌نێن، چونکه‌ وه‌ک "قولایی ستراتیژی" ته‌ماشای ده‌کات. ئه‌گه‌ر نمونه‌یVietnam War "جه‌نگی ڤێتنام "وه‌ربگرین ئه‌وه‌ بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌ که‌ یه‌کێك له‌ هۆکاره‌ سه‌ره‌کیه‌کانی "سه‌رنه‌که‌وتنی ئه‌مریکا" بریتیی بوو له‌ چڕی دراستانه‌کانی ئه‌م ولاته‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش وای له‌ ئه‌مریکا کرد،"له‌ماوه‌ی جه‌نگدا 20 هه‌زار هێکتار روبه‌ڕی دارستانی ڤێتنام له‌ناوببات"، ئه‌مه‌ش به‌ "کاره‌ساتێکی گه‌وره‌ی سروشتی و ژینگه‌ی بۆ ڤێتنامیه‌کان" له‌ دوای کۆتای هاتنی جه‌نگدا. ئه‌گه‌ر دارستانه‌کان بۆ "ڤێتنامیه‌کان" وه‌کو بنه‌مایێکی به‌رگری دابندرێت، ئه‌وه‌ بۆ تورکه‌کانیش دارستانه‌کانی وه‌ک " بنه‌مای جیۆستراتیژی" داده‌نرێت، به‌تایبه‌تیش بۆ پشخستنی نه‌خشه‌ی ئابووری تورکی. هه‌روه‌ها ده‌وله‌تانی "خاوه‌ن هێز "له‌پال گرینگدان به‌ بنه‌ماکانی تری "جیۆپۆلۆتیکی، دارستانه‌کانیش" وه‌کو "بنه‌مای جیۆپۆلۆتیکی" بۆخۆیان هه‌ژمار ده‌که‌ن، که‌ لێره‌ چه‌ند ده‌وله‌تێك وه‌ك نمونه‌ وه‌رده‌گرین. 1. رووسیا: یه‌کێكیه‌ له‌م ولاتانه‌ی که‌ 49.40% روبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه‌!. 2. به‌ڕازیڵ: له‌ 61.90% روبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه‌. 3. که‌ندا: له‌ 34.1% روبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه‌. 4.ولایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مریکا: له‌ 33.34% روبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه‌. 5. هیندستان: له‌ 24.56% ڕوبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه. 6. چین: له‌ 22.3% ڕوبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه. 7. ئوستوڕالیا: له‌ 16.00% ڕوبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه‌. 8. تورکیا: له‌ 14.9% ڕوبه‌ری ئه‌م ولاته‌ دارستانه‌. (3) گرینگی دارستانه‌کان بۆ تورکیا تورکیا گه‌وره‌ترین ڕووبه‌ری دارستانی هه‌یه‌ له‌ ڕۆژهه‌لاتی ناوه‌ڕاست، که‌ پێكدێت له‌ 14.9% خاکی تورکیا، که‌ ده‌کاته‌ 11,334,000 هێکتاری زه‌وه‌ی، ئه‌مه‌ش له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ به‌ بنه‌مای هێز بۆ تورکیا داده‌نرێت، ئه‌مه‌ش وایکردوه‌ چه‌ندین لایه‌نی گرینگی بۆ تورکیا هه‌بێت. له‌وانیه‌ له‌ نوسینێکی ئه‌وها کورتدا ئاسان نه‌بێت بتوانین هه‌موو لایه‌نه‌ گرینگه‌کانی دارستان بۆ ولاتی تورکیا باس بکه‌ین. به‌لام به‌ کورتی چه‌ند لایه‌نێکی گرینگ باس ده‌که‌ین، که‌ پێکدێن له‌مانه‌ی خواره‌وه‌: * گرینگی ئابووری: دارستانه‌کانی تورکیا بنه‌مایێکی سه‌ره‌کی پێشخستنی ئابووری تورکین، به‌ تایبه‌تیش له‌ دروستکردنی که‌ل و په‌لی ناومال. چونکه‌ که‌ل و په‌لی تورکی ته‌نیا له‌ناوه‌خۆی تورکیا نا، به‌لکو له‌ بازاره‌کانی ئه‌وروپا و ئاسیاشی پڕ کردووه‌. جگله‌ له‌وه‌ی به‌رهه‌می دار له‌ تورکیا ژێرخانی دارایی و ئابووری تورکیا له‌ چه‌ند سێکته‌رێکی دیکه‌شدا. * گرینگی ژینگه‌ی: دارستانه‌کان یه‌کێك له‌ بنه‌ما سه‌ره‌کیه‌کانی پارستنی ژینگه‌ین، که‌ رێگری ده‌که‌ن له‌ جۆره‌کانی پیسبوونی هه‌وا، پیسبونی خاك و پیسبوونی ئاو!. گرینگی گه‌شت و گوزار: له‌پال بنه‌ماکانی تری سروشتی و مرۆیی بۆ گه‌شه‌پێدانی که‌رتی گه‌شت و گوزار، بریتیه‌ له‌ چڕی دارستانه‌کان، ئه‌م هۆکاره‌ش هۆکاری سه‌ره‌کیه‌ له‌ زیندوی که‌رتی گه‌شتیاری تورکیا.گرینگیه‌کان یه‌کجار زۆرن که‌ دارستانه‌کانی تورکیا فاکته‌ری پێشخستنی که‌رته‌ جیاوازه‌کانی تورکیان!   (4) شکستی "سوتاندنی دارستانه‌کان" به‌ر کێ ده‌که‌وێت؟ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان سه‌رۆك کۆماری تورکیا سوتانی دارستانه‌کانی به‌ کاره‌ساتێکی یه‌کجار گه‌وره‌ بۆ تورکیا وه‌سف ده‌کات. چونکه‌ دوای گرتنه‌ ده‌سه‌لاتی سیاسی و حکومی حیزبی دادو گه‌شه‌پێدان له‌ تورکیا، ئه‌و یه‌که‌م جاره‌ ئه‌م هێزه‌‌ توشی وه‌ها کاره‌ساتێکی سروشتی گه‌وره‌ ببێته‌وه‌ که‌ نه‌توانێت به‌ ئاسانی کۆنتڕۆلی بکات!.هه‌روه‌ها یه‌که‌مین جاریشه‌ له‌ سه‌د سالی دروستبوونی ده‌وله‌تی تورکیا که‌ ئاگرێکی وا گه‌وره‌ له‌ دارستانه‌کانی سه‌ره‌تاسه‌ری تورکیا بکه‌وێته‌وه‌ که‌ به‌شی زۆری جوگرافیه‌ی تورکیای بسوتێنێت!. دوای درێژه‌ کێشانی ئاگره‌که‌ و به‌ربلاوی ئاگره‌که‌ له‌ 21 پارێزگای تورکیا و سوتانی چه‌ندین ناوچه‌ی گه‌شتیاری له‌ که‌ناره‌وه‌کانی سه‌ر ده‌ریایی ناوه‌ڕاست. حکومه‌تی تورکیا به‌ نارسته‌وخۆ ئه‌یه‌وێت هێزی تر تۆمه‌تبار بکات، به‌وه‌ی که‌ هه‌لساون به‌ سوتاندنی دارستانه‌کانی تورکیا، له‌ به‌رامبه‌ریشدا هێزه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌کان حکومه‌ت به‌ که‌م ته‌رخه‌م تۆمه‌تبار ده‌که‌ن، پێیان وایه‌ ئه‌م حکومه‌ته‌ نه‌ك نه‌یتوانیه‌ ڕۆلی هه‌بێت له‌ ئیداره‌دانی کاره‌ساتی سروشتی Natural Disaster Management به‌لکو نه‌یتوانیشه‌ چه‌ندین ساله‌ "فرۆکه‌ی ئاگر کوژێنه‌وه‌" بۆ وه‌ها کاره‌ساتێك دابین بکات. هێزه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌کانی حکومه‌تی تورکیا پێیان وایه‌ شه‌رمێکی گه‌وره‌یه‌ بۆ تورکیا داوای "فرۆکه‌ی ئاگر کوژێنه‌وه"‌ له‌ "روسیا و ئۆکرانیا و ئێران" بکه‌ی تاکو بێن ئاگره‌کانی دارستانه‌کانت بۆ بکوژێنه‌وه‌!. تاکو ئه‌م ساته‌ وه‌خته‌ جگه‌ له‌وه‌ی کاره‌ساتی سروشتی کۆنتڕۆلی له‌ ماوه‌یێکی که‌م زه‌حمه‌ته‌، حکومه‌ت پشکی شیری به‌ر ده‌که‌وێت له‌ شکه‌ست هێناندا!. عاده‌ته‌ن دوو هۆکاری سه‌ره‌کی هه‌یه‌ بۆ ئاگرگرتنی دارستانه‌کان، که‌ پێکدێن له‌ هۆکاری سروشتی و مرۆیی  به‌لام ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌کرێت حکومه‌تی ئاکه‌په‌ ده‌یه‌وێت ئه‌و شکه‌سته‌ له‌ مل لایه‌نی دیکه‌ ڕابکات، تاکو بتوانێت له‌م دۆخه‌ی تێدایه‌ خۆی لێ رزگار بکات!. دورنیه‌ له‌م شکه‌سته‌ ئه‌ردۆغان په‌که‌که به‌‌ تۆمه‌تباری و هه‌لگیسێنه‌ری ئاگره‌که‌ تۆمه‌تبار بکات!.

الحصاد: سارة فوير - معهد واشنطن نظراً لمواجهة الديمقراطية الهشة في تونس أخطر اختبار لها منذ ما يقرب من عقد من الزمان، يجب على واشنطن معارضة أي مركزية غير دستورية للسلطة، وحث الرئيس سعيد على توضيح خارطة الطريق الخاصة به لإنهاء المأزق، والنظر في تقديم مساعدات اقتصادية وطبية إضافية. في 25 تموز/يوليو، وبعد يوم من المظاهرات المناهضة للحكومة في جميع أنحاء تونس، أبلغ الرئيس التونسي قيس سعيد شعبه أنه سيقيل رئيس الوزراء هشام المشيشي، ويجمّد مجلس النواب لمدة ثلاثين يوماً، ويرفع الحصانة عن جميع أعضاء البرلمان، ويتولى السلطة التنفيذية بمساعدة رئيس حكومة جديد يعيّنه بنفسه. ووفقاً لسعيد، كانت هذه الإجراءات الاستثنائية مطلوبة بسبب الوضع الكئيب للبلاد وكانت متوافقة تماماً مع الدستور. وفي اليوم التالي، أغلق الجيش مدخل مجلس النواب. ورداً على ذلك، انضمّ رئيس البرلمان راشد الغنوشي - الذي يرأس الحزب الإسلامي الرئيسي، "النهضة" - إلى زملائه المشرعين خارج المبنى لعقد جلسة برلمانية عبر الفيديو. ومن ثم، أعلنوا رفضهم القاطع للخطوات التي اتخذها سعيد. ويبدو أن الرئيس التونسي لا يُبالي في الوقت الحالي، حيث أقال وزراء الداخلية والعدل والدفاع وأصدر قراراً بوقف العمل في كافة الإدارات العامة باستثناء الجيش والأجهزة الأمنية والخدمات الصحية والمدارس. وتضع هذه التطورات المفاجئة النظام التونسي الديمقراطي الهش تحت ضغط هائل، ومن المرجح أن تحدّد الأيام المقبلة ما إذا كانت البلاد تتجه نحو تغيير مؤقت في العملية الانتقالية الديمقراطية التي تشهدها، أو ترسيخ أكبر للسلطة، أو العنف. أزمة في السياق تُعتبر الأزمة الحالية نتاج تقارب ثلاث روايات رئيسية. الأولى ذات طبيعة اقتصادية تكشفت معالمها منذ الإطاحة بالرئيس المستبد زين العابدين بن علي في عام 2011. فقد أدت سلسلة من الهجمات الإرهابية خلال السنوات اللاحقة إلى تدمير قطاع السياحة، الذي كان يمثل تقليدياً حوالي 10 في المائة من "الناتج المحلي الإجمالي" للبلاد. وفي غضون ذلك، أدت أوجه القصور الهيكلية المستمرة منذ عقود إلى تضخم القطاع العام، وعندما اقترح المسؤولون تقليصه لتحرير الأموال من أجل استخدامها في نفقات أخرى، ساهم اتحاد عمالي نافذ في رفض التخفيضات الكبيرة. ورغم التضخم، بقي معدل البطالة الإجمالي مرتفعاً إلى حدّ كبير، خاصة بين الشباب. وتفاقم الوضع بسبب الآفاق الاقتصادية المتباطئة في أوروبا (التي ترسل إليها تونس ما يقرب من 70 في المائة من صادراتها)، وجائحة فيروس "كورونا". وبحلول أواخر عام 2020، بلغ معدل البطالة رسمياً 17 في المائة (36 في المائة بين الشباب)، ووفقاً لحسابات الحكومة فإنها ستحتاج إلى 6.9 مليار دولار في شكل قروض لمجرد تمويل العجز المتوقع في 2021. ورداً على هذه المشاكل المتزايدة، اندلعت الاحتجاجات مراراً وتكراراً على مر السنين، لتعكس سخطاً واسع الانتشار إزاء الاقتصاد المتهالك وعجز الحكومة الواضح عن وقف النزيف. أما الرواية الثانية فهي ذات طبيعة سياسية بدأت مع معركة سياسية مريرة بين الإسلاميين وجماعات علمانية في الفترة 2011-2013. وتطلَّب تسوية ذلك النزاع تنازلات صعبة تم ترسيخها لاحقاً في دستور عام 2014، الذي يُعتبر إلى حدّ بعيد الميثاق الأكثر تقدماً في العالم العربي من حيث الحريات الفردية وغيرها من الأسس الأساسية للديمقراطية. ومع ذلك، حتى عندما منح الدستور صلاحيات واسعة لمجلس النواب المنتخب، إلا أنه احتفظ أيضاً بمسؤوليات أساسية للرئاسة، التي كانت في السابق المؤسسة الحاكمة الوحيدة. وفي نهاية المطاف، أدّى هذا النظام الهجين إلى قيام توترات شبه دائمة بين رؤساء الجمهورية ورؤساء الوزراء. وفي البداية، فإن التركيز ما بعد الثورة على التوافق السياسي والتسوية كان له الفضل في الحفاظ على السلام الاجتماعي وتسهيل العملية الانتقالية بعيداً عن النظام الاستبدادي. ولكن في السنوات الأخيرة، أصبح التوافق قوة معطّلة، مما جعل معظم الأحزاب السياسية ضعيفة، وذات طابع شخصي للغاية، وعاجزة عن اتخاذ قرارات سياسية جريئة. وحتى أن "حركة النهضة"، أقوى حزب مؤسسي في البلاد، شهدت اضطرابات داخلية في الآونة الأخيرة، حيث اتهم البعض الغنوشي برفض إفساح المجال أمام قيادة جديدة وتجاوز حدوده من خلال الترشح لمنصب رئيس مجلس النواب. وكانت الآثار الصافية لهذا التدهور واقعية: استقطابات شديدة في أوساط الناخبين والطبقة السياسية؛ وشبه الجمود الكامل في مجلس النواب؛ وخيبة أمل عامة واسعة النطاق من الأحزاب السياسية؛ وخلاف متصاعد بين سعيد والمشيشي. كما أدى عدم قدرة المشرعين على الحكم إلى تأخير إنشاء مؤسسات رئيسية، وأبرزها المحكمة الدستورية. وتخوّل المادة 80 من الدستور الرئيس سلطة اتخاذ إجراءات استثنائية في حال بروز تهديد أمني وشيك أو "خطر... يعيق سير العمل بصورة طبيعية في مؤسسات الدولة"، لكنها تشترط أن يبلّغ رئيس الجمهورية رئيس المحكمة الدستورية، من بين سلطات أخرى، بالتدابير. بالإضافة إلى ذلك، تحظر المادة على الرئيس وقف الأنشطة البرلمانية خلال هذه الأزمة، وتفرض أن تنظر المحكمة في الأمر بعد ثلاثين يوماً لتحديد قانونية استمرار حالة الطوارئ. وكونه أستاذاً سابقاً في القانون الدستوري، يعرف سعيد تماماً [تفاصيل] المادة 80. ومع ذلك فهو أيضاً مستقل ويتمتع بخصائص شعبية قوية وليس لديه خبرة سياسية سابقة، لذلك ربما يراهن على أن مشاعر مؤيديه المناهضة لمؤسسات الدولة وكرههم للأحزاب سيحميانه من التفسيرات الملتبسة للقانون. وتتمثل الرواية الثالثة في مأساة الصحة العامة. فقد أدى فيروس "كورونا" إلى انهيار نظام الرعاية الصحية في تونس تقريباً - حيث أبلغت مستشفياتها عن نفاد الأوكسجين، وأصبح معدل الوفيات حالياً بسبب الفيروس ثاني أعلى معدل في العالم، وتم تطعيم 6 بالمائة فقط من سكان البلاد البالغ عددهم 11 مليوناً. وقام المشيشي مؤخراً بإقالة وزير الصحة وسط تفاقم الأزمة الطبية، ولكن فقط بعد أن تم التقاط صور لرئيس الوزراء نفسه والعديد من أعضاء مجلس الوزراء الآخرين أثناء إجازتهم في منتجع سياحي بدلاً من الاجتماع لمواجهة الجائحة (كانوا قد زعموا أنهم لا يستطيعون الاجتماع كما هو مخطط بسبب القيود المتعلقة بالفيروسات). وفي ذلك الوقت، مهّد الرئيس سعيد بوضوح لإعلانه الصادر في 25 تموز/يوليو من خلال إصداره أوامر للجيش بتولي إدارة التصدي للوباء. ويُعتبر الجيش التونسي الذي يضم ما يقرب من 50,000 جندي مؤسسة صغيرة بل محترفة تجنبت عموماً النشاط السياسي، ويبدو أنها تستجيب حالياً لأوامر الرئيس سعيد، كما تشهد المواجهة التي وقعت في 26 تموز/يوليو خارج مجلس النواب. ومع ذلك، لطالما ركز الجيش على ضبط الحدود وعمليات مكافحة الإرهاب، لذلك قد لا يكون مجهزاً للتعامل مع الاضطرابات الداخلية الخطيرة. ومن المرجح أن تقع هذه المهمة على عاتق وزارة الداخلية، التي لها صلاحيات على مجموعة أكبر بكثير من وحدات الشرطة وقوات الأمن المحلية الأخرى. يبقى أن نرى ما إذا كان سعيد سيستمر في التمتع بطاعة هذه المؤسسات. كيف يجب أن تستجيب واشنطن فيما يتخطى الرمزية المأساوية لانهيار النظام الديمقراطي الوحيد في المنطقة، قد يكون عدم الاستقرار الشديد في تونس بمثابة نعمة للجهات الفاعلة السيئة في ليبيا والجزائر ودول أخرى التي تتوق إلى غزو البلاد وبالتالي تعريض حلفاء الولايات المتحدة للخطر - ليس فقط الشعب التونسي، بل شركاء عبر البحر الأبيض المتوسط ​​في أوروبا. ولذلك، من مصلحة واشنطن مساعدة تونس على ضمان استقرار تجربتها الديمقراطية. وقد أصدرت إدارة بايدن والكونغرس، وبحق، بيانات واضحة تحث المسؤولين التونسيين على احترام الدستور ودعم المكاسب الديمقراطية التي حققتها الدولة. والآن، على فريق بايدن الضغط على الرئيس سعيد لتوضيح خارطة الطريق التي وضعها لإنهاء الأزمة بسرعة. ومن شأن تعيين وزراء جدد أن تكون خطوة أولى مهمة في هذا الصدد. وبالنظر إلى الظروف الاقتصادية والصحية التي تؤجج الأزمة، على واشنطن أيضاً النظر في اتخاذ تدابير تهدف إلى تعزيز قدرة تونس على الصمود في هذين القطاعين. وقبل إقالته، كان المشيشي في خضم مفاوضات مع "صندوق النقد الدولي" حول حزمة قرض بقيمة 4 مليارات دولار، وكان تأمين هذا القرض - مع جميع الإصلاحات المصاحبة التي يتطلبها - أمراً بالغ الأهمية لضمان عدم معاناة البلاد من انخفاض آخر في تصنيفها الإئتماني. وبناءً على ذلك، على واشنطن أن تسهّل إقرار القرض وسط إبلاغ سعيد في المجالس الخاصة بأن صرف الأموال سيتوقف على وضعه خارطة طريق ديمقراطية بصورة واضحة. وعلى الصعيد الطبي، قدمت الولايات المتحدة لتونس 36 مليون دولار من المساعدات المتعلقة بـ "كوفيد-19" منذ آذار/مارس 2020، إلى جانب500,000  لقاح من خلال برنامج "كوفاكس" وأكثر من مليون لتر من الأوكسجين لوزارة الصحة. ومع ذلك على إدارة بايدن مواصلة البحث عن وسائل لإرسال إمدادات طبية إضافية إلى الدولة التي تُعاني من هذه الصعوبات. وفي إطار كافة هذه الجهود، يجب على واشنطن أن تنسق مع الحلفاء الأوروبيين الذين يتشاركون مصلحة قوية في رؤية العملية الديمقراطية تنجح في تونس.

درەو: كاتێك  قەیس سەعید گەیشتە كۆشكی سەرۆكایەتی لە تونس قسەوباسی زۆری لێكەوتەوەو  بە " كاندید‌و پیاوی ئیخوان" ناوبرا, لە ئەنجامی ئەو پشتیوانییە بەهێزەی كە بزوتنەوەی نەهزە لێی كرد لە خولی دووەمی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیداو دوای ئەوەی كاندیدەكەی خۆی عەبدولفەتاح مۆرو لە خولی یەكەمی هەڵبژاردنەكاندا شكستی هێنا, بەڵام دوای دوو ساڵ لە سەرۆكایەتی وڵات چەندین پەیامی ئاراستەی هەموو لایەنە سیاسییەكان كرد‌و هۆشداریشیدا بە بزوتنەوەی نەهزەو كوتلەكەی لە پەرلەمان‌و تۆمەتباریكردن بە هەوڵدان بە هەڵتەكاندنی دەوڵەت لە ناوەوەو تاڵانكردنی دارایی گشتی‌و كاركردن بۆ ئەوەی تونسییەكان دابەشی دووبەرە بكات‌و هەژاریان بكات, هەروەها بێزاری‌و نیگەرانی خۆشی لە رۆڵی هیشام مشیشی سەرۆكی حكومەت دەربڕی‌و چەندین رەخنەی ئاراستەی كارەكانی پەرلەمان كرد‌و ئەندامەكانی تۆمەتباركرد بەوەی كە پارێزبەندیی پەرلەمانییان بەكاردەهێنن بۆ ئەنجامدانی تاوان‌و دەربازبوون لە دەسەڵاتی دادوەریی, بەڵام هەرگیز ئەو هەنگاوانەی رون نەكردەوە كە دەیانگرێتەبەر بۆ جڵەوگیركردنیان. 25ی مانگی رابردوو, ئەو كاتە هات كە قەیس سەعید بڕیاریدا كۆتایی بە حكومیی ئیخوان بهێنێت, كاتێك بڕیاریدا خۆی دەسەڵاتی جێبەجێكردن لە ئەستۆبگرێت‌و بە ئاشكرا شەڕ لەدژی ئیخوان رابگەیەنێت بۆئەوە پشتی بەو پاڵپشتی جەماوەریی بەستوەو لە دەستپێكی شەڕەكەشدا كارەكانی پەرلەمانی سڕكرد‌و پارێزبەندی لەسەر ئەندامەكانی هەڵگرت‌و سەرۆكی حكومەتی دوورخستەوەو بۆئەوەی یەكێك لە بڕگەكانی باڵاترین یاسای وڵاتی بەكارهێنا كە دەسەڵاتی ئەوەی پێدەدات ئەویش فەسڵی 80ی دەستوری وڵاتە. قەیس سەعید كە زۆر بەكەمی بە شێوەزاری عەرەبی تونسی قسەدەكات, لەلایەن زۆرینەی تونسییەكانەوە بە پیاوێكی پاك‌و توندو رێك ناسراوەو نمونەیە بۆ خاكیی بوون, 22ی شوباتی 1958 لە خێزانێكی سەربە چینی ناوەند لە باوكێكی فەرمانبەرو دایكێكی ژنی ماڵەوە لە دایك بووە, لە زانكۆی تونس یاسای خوێندووەو دواتر چەندین بڕوانامەی باڵای بەدەستهێناوەو وەك مامۆستای یاسای دەسوری لەو زانكۆ وانەی وتوەتەوە تا ساڵی 2018‌و خانەنیشن بوونی. قەیس سەعید ساڵی 1985 بڕوامانەی  توێژینەوەی قوڵی لە یاسای نێودەوڵەتی گشتی لە كۆلێژی ماف‌و زانستی سیاسی بەدەستهێناوە, ساڵی 1986 دیپلۆمی لە ئەكادیمیای نێودەوڵەتی یاسای دەستوریی بەدەستهێناوە‌و ساڵی 2001 دیپلۆمی لە پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ یاسای مرۆڤایەتی لە ئیتالیا بەدەستهێناوەو بووە لە دیارترین كەسایەتی تونس لە بواری یاسا‌و دەستوردا. قەیس سەعید هەموو ژیانی بۆ پیشەی مامۆستایەتی تەرخانكرد, سەرەتا لە زانكۆی ماف‌و زانستە ئابوریی‌و سیاسییەكانی پارێزگای سوسە دەستی بە وانە وتن كردووەو ماوەیەكی كورتیش لە 1994 تا 1999 سەرپەرشتی بەشی یاسای كردووەو پاشان چوەتە زانكۆی زانستە یاسایی‌و سیاسییەكان لە تونسی پایتەخت‌و هەتا 2018 لەوێ‌ ماوەتەوە‌و یەكێكیش بووە لە تیمی شارەزایانەی ئەمیندارێتی گشتی كۆكاری وڵاتانی عەرەبی‌و بەشداریشی كردووە لە ئامادەكردنی دەستوری نوێی تونس. دوای شۆڕشی تونس لە ساڵی 2011 بەهۆی دەركەوتنی زۆریەوە لە میدیاكانو شاشەكانی تەلەفزیۆن بۆ لێكدانەوەی پرسە یاسایی و دەستورییەكانی تایبەت بە وڵات لەلایەن گەلی تونسەوە ناسراو خەڵكی تونس كەسایەتییەكی جیاوازیان ناسی بەهۆی شێوازی قسەكردنییەوە كە زیاتر پشتی بە زمانی عەرەبی قەواعیدی قسەی دەبەست‌و زۆر جدیانەو بەبێ‌ وەستان قسەی دەكرد هەتا نازناوی " پیاوی رۆبۆت" یان پێبەخشی. لە شاشەی تەلەفزیۆنەكانەوە بۆ كۆشكی سەرۆكایەتی ئەستێرەی قەیس سەعید كاتێك درەوشایەوە لە گۆڕەپانی سیاسی تونسدا كاتێك رایگەیاند وەك كاندیدێكی سەربەخۆ بەشداری هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی دەكات‌و دەستبەجێی چەندین پەیج‌و ئەكاونت لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان كرانەوە بۆ پشتیوانیكردن لێ‌و بانگەشەكردن بۆی و بەشێكی زۆری ئەوانەش لەلایەن خوێندكارانی زانكۆوە ئەنجامدران‌وبەوەش بووە یەكێك لە كاندیدە دیارەكانی هەڵبژاردنەكەو لە راپرسییەكاندا جێگەی خۆی كردەوە. سەرەڕای ئەوە كەس بە راستی پێشبینی ئەوەی نەدەكرد كورسی سەرۆكایەتی بباتەوە, ئەو پیاوێكی سادە‌و هێمنی نیشتەجێی گەڕەكێكی شەعبی بوو, سەر بەهیچ حزبێك نەبوو هیچ لایەنێكی حزبیش پشتیوانی نەدەكرد‌و پاشخانێكی سیاسیی بەهێزی ئەوتۆی نەبوو كە كێبركێی ناوە دیارەكانی سەر گۆڕەپانی سیاسی تونس بكات‌و روبەروی ئەو كاندیدانە ببێتەوە كە لەرووی مادیو سیاسی‌و میدیاییەوە پاڵپشتییەكی زۆریان هەبوو. قەیس سەعید لە نوسینگەیەكی ناو باڵاخانەیەكی كۆنی ناوەڕاستی پایتەختدا دەستی بە بانگەشەكرد, هیچ گردبوونەوەیەكی جەماوەریی گەورەی بەڕێوەنەبرد‌و هیچ لافیتەیەك‌و وێنەیەكی گەورەی خۆی لە شەقامەكاندا هەڵنەواسی, تەنها بە ئۆتۆمبیلە تایبتەكەی خۆی چەند شارو شارۆچكەیەك گەڕاو لە چایخانەوە بازاڕە میللییەكاندا دیداری لەگەڵ خەڵكدا دەكرد‌و رەتشیكردەوە پارەی گشتی تەرخانكراو بۆ بانگەشەی هەڵبژاردن وەربگرێت‌و دەیوت:" ئەو پارەیە پارەی گشتییەو تەنها مافی گەلی تونسە". بەم رێگا سادەیە سەعید توانی پشتیوانییەكی بەرفراوانی جەماوەری تونس بەدەستبهێنێت بە تایبەتی لەنێو چینی گەنج‌و خوێندكاراندا, هەروەها توانی بەسەر چەندین كاندیدی بەهێزدا سەربكەوێت كە لەلایەن حزبەكان‌و میدیاكان‌و سەرمایەداران‌و بزنسمانانەوە پشتیوانی دەكران‌و كۆتایی چەندین كەسایەتی سیاسی دیاری نوسییەوە كە تا ماوەیەكی نزیك بوون لە هەرەمی دەسەڵات‌و بەبەدەستهێنانی لەسەدا 72ی دەنگی دەنگدەران كورسی سەرۆكایەتی بەدەستهێنا. بەرنامەی سیاسی قەیس سەعید كە لەماوەی بانگەشەی هەڵبژاردندا خستییەڕوو پشتی دەبەست بە پێدانی رۆڵی میحوەر بە ناوچەكان‌و دابەشكردنی دەسەڵات بەسەر ناوچەكاندا لەرێگەی هەمواركردنی دەستورەوە.باوەڕی واایە كە دۆخی ئێستا وا دەخوازێت  سیستمێكی سیاسی‌و ئیداریی نوێ‌ بونیادبنرێت لە رێگەی دامەزراندنی ئەنجومەنە خۆجێییەكانەوە‌و بەشداریی دەسەڵاتیان پێ بكرێت, هەروەها باوەڕی وایە كە دوای شۆڕش  گەلی تونس دەبێت خۆی پلان‌و ستراتیژی فیكری‌و ئابوری بۆ بەرەوپێشبردنی ولات دابنێت نەك بە پێچەوانەوە. قەیس سەعید لەگەڵ دادوەر ئیشراف شبیل كە هاوڕێی زانكۆی بووە هاوسەرگیری كردووەو دوو كچ و كوڕێكی هەیە.   العربية نت

 (درەو):  چەند ئاماژەیەك سەرنجی كارمەندانی دەزگای هەواڵگری ئەمریكایان راكێشا بۆ ئەوەی شوێنى ئوسامە بن لادن سەرۆكی رێكخراوی (قاعیدە) بدۆزنەوە‌و بیكوژن، یەكێك لەو ئاماژانە "تەناف"ێك بوو، ئەگەر بنلادن وشككەرەوەی جلوبەرگی بۆ هاوسەرەكانی دابین بكردایە، رەنگە چارەنوسی جیاوازتر بوایە.  رۆژنامەی (نیویۆرك پۆست)ی ئەمریكی باس لە ناوەڕۆكی كتێبێك دەكات بەناوی "سەركەوتن‌و كەوتنی ئوسامە بن لادن"، كە لەلایەن (پیتەر بێرگن)ەوە نوسراوە‌و بڕیارە رۆژی سێ شەممە بڵاوبكرێتەوە، نوسەر لەم كتێبەدا باس لە وردەكاری سەرەنجڕاكێش دەكات لەبارەی ئۆپراسیۆنی كوشتنی بن لادنەوە.  بەپێی كتێبەكە، بەهۆی هێرشەكانی 11ی سێپتێمبەری ئەمریكاوە، خانەوادەی بن لادن پەرش‌و بڵاوبوەتەوە، كاتێك بن لادن هەستی كردووە كە چیتر بەو ئاستەی پێشتر لەلایەن ئەمریكییەكانەوە راوەدوو نانرێت، فەرمانی بە پاسەوانە تایبەتەكەی (ئیبراهیك عەبدولحەمید) كردووە، خانویەكی گەورەی لە شاری (ئەبوت ئاباد)ی پاكستان بۆ ئامادە بكات كە جێگای هەموو خێزانەكەی تێیدا ببێتەوە.  رۆژنامەكە ئەم خانووە بە ماڵێكی پارێزراو ناودەبات كە بن لادن هەوڵیداوە لەرێگەیەوە خێزانەكەی سەرلەنوێ كۆبكاتەوە. ئیبراهیم‌و براكەی لەگەڵ خێزانەكانیاندا لە پاشكۆیەكی ئەم ماڵەدا لەگەڵ بن لادن ژیاون، ساڵی 2010 دەزگا ئەمنییەكان چاودێری ئیبراهیمیان كردووە بە ئۆتۆمبیلە سپییەكەیەوە، تا ئەوكاتەی گەیشتونەتە خانوەكەی بن لادن، ئیتر لێرەوە دەستیان كردووە بە پرۆسەی چاودێریكردن‌و كۆكردنەوەی بەڵگە.  خانوەكە بە دیوارێك پارێزراوە كە بەرزییەكەی نزیكەی (5,5) مەتر بووە، لەسەر دیوارەكانیش تەلی دڕكاوی دانراوە، هاوسەرەكانی بن لادن كە سێ ژن بوون لەگەڵ (8) منداڵ‌و (4) نەوەی تری بن لادن لەگەڵ رێبەری رێكخراوی قاعیدەدا لەم خانوەدا ژیاون، هیچ یەكێك لەمانە بەدەگمەن نەبێت، لە ماڵ نەچونەتە دەرەوە.  لەكاتی چاودێركردنی ماڵەكەدا، كارمەندانی دەزگای هەواڵگری ناوەندی ئەمریكا (CIA) هەستیان بە بارودۆخێكی نائاسایی كردووە كە سەرەنجی راكێشاون، لەوانە دیزاین‌و ئەو خزمەتگوزارییانەی كە لەماڵەكەدا هەبووە.  دەزگای هەواڵگری ئەمریكا بۆی دەركەوتووە، ئەم ماڵە سەرباری ئەوەی دەردەكەوێت هی كەسێكی دەوڵەمەند بێت، بەڵام هیچ جۆرە هێڵێكی تەلەفۆنی تێدا نییە، تەنانەت هێڵی ئینتەرنێتیشی نییە. سەرباری ئەمە، بۆ كارمەندانی دەزگای هەواڵگری ئەمریكا جێگای سەرەنج بووە خانووەكە ژمارەیەكی كەم پەنجەرەی تێدایە، بانیژەی خانووەكەش لە هەموو لایەكەوە بە دیوارێكی بەرز دەورە دراوە، دواتر دەركەوتوو ئەم بانیژە شوێنی تایبەتی بن لادن بووە.  لەكاتێكدا دراوسێكان زبڵ‌و خاشاكی ماڵەكانیان خستوەتە ناو زبڵدانەوە، كەچی دانیشتوانی ئەم خانوە پارێزراوە زبڵ‌و خاشاكی خۆیان سوتاندووە، ئەمە سەرەنجی زیاتری راكێشاوە.  بەپێی ئەوەی نوسەری كتێبەكە باسی دەكات، ئاماژەیەكی تر كە گومانی كارمەندانی دەزگای هەواڵگری ئەمریكای زیاد كردووە، تەنافێك بووە كە جلیان پێدا هەڵخستووە، ژمارەیەكی زۆر جلوبەرگ بەم تەنافەوە بووە، كە 11 كەس لە خێزانی پاسەوانە تایبەتەكە ئەم جلوبەرگانەیان پۆشیوە.  بەگوێرەی خەمڵاندنی كارمەندانی " CIA" كە لەسەر بنەمای شیكاریی بۆ تەنافی جلەكان كردویانە، لەم خانوەدا پیاوێك‌و چەند ژنێكی پێگەیشتوو لەگەڵ لانی كەم حەوت منداڵ هەیە، ئەمەش شتێك بووە كە لەگەڵ دۆخی ژیانی بن لادندا گونجاو بووە، ئەم شیكارییە بووە كە ئیدارەی ئەمریكای قایل كردووە، ئەمە لەپاڵ ئەو شیكاریانەی تر لەكاتی چاودێكردنی خانوەكەدا ئەنجامدراون.  مانگی ئایاری 2011 باراك ئۆباما سەرۆكی پێشووی ئەمریكا فەرمانیدا بە دەستپێكردنی ئۆپراسیۆنی كوشتنی بن لادن‌و لە تەمەنی (54) ساڵیدا كوژرا.  بڵاوكردنەوەی ئەم كتێبە لەبارەی وردەكاری كوشتنی بن لادن، هاوكاتە لەگەڵ نزیكبوونەوەی یادی 20 ساڵەی هێرشەكانی 11ی سێپتێمبەری ئەمریكا كە لانی كەم (2 هەزارو 977) كەس كوژران.  رۆژنامەكە ئەمریكییەكە بە پلارەوە نوسیویەتی" ئەگەر بن لادن وشككەرەوەی جلوبەرگی بۆ هاوسەرەكانی دابین بكردایە، رەنگ بوو چارەنوسی جیاوازتر بوایە".   

(درەو): بەگوێرەی رێككەوتنێك لەگەڵ تالیبان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی لە پەیمانی ناتۆ رەزامەندییان دەربڕی هەموو هێزەكانیان لە ئەفغانستان بكشێننەوە لەبەرامبەر ئەوەی بزوتنەوەكە پابەندی ئەوەبێت رێگە بە رێكخراووی قاعیدە یان هیچ گروپێكی تری توندڕەو نەدا لەو ناوچانەدا كاربكەن كە كۆنترۆڵی دەكەن. جۆ بایدن سەرۆكی ئەمریكاش 11ی سێپتەمبەری داهاتووە وەك دوا وادە بۆ كشانەوەی تەواوەتی هێزەكانی ئەمریكا دیاریكرد كە هاوكاتە لەگەڵ بیستەمین ساڵیادی هێرشەكانی 11ی سێتەمبەر, بەڵام راپۆرتەكان ئاماژە بەوەدەدەن كە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە چەند رۆژی داهاتوودا تەواودەبێت. لە لێدوانیدا بۆ " بی بی سی" بزوتنەوەی تاڵیبان رایگەیاند هەر هێزێكی بیانی دوای دوا وادەی ناتۆ بۆ كشانەوەی كە مانگی سێپتەمبەرە لە ئەفغانستان بمێنێتەوە توشی مەترسی دەبێت‌و بە هێزی داگیركەر ئەژماردەكرێت. لەگەڵ كشانەوەی هێزەكانی‌و سپاردنی دۆسیەی ئەمنی بە هێزەكانی ئەفغانستان بە تەنها لە ئێستادا داهاتووی كابوڵی پایتەخت مشتومڕ‌و نیگەرانی زۆری لێكەوتوەتەوە چونكە رۆژ بەرۆژ هێزەكانی بزوتنەوەی تاڵیبان كە وەك هێزێكی بەهێزی چەكدار بوونی خۆی سەلماندووە هەڕەشەیەكی گەورەیە بۆ حكومەتی ئەفغانستان‌و ئەوەی لە چەند ساڵی رابردوودا بەدی هاتووە. بزوتنەوەی تاڵیبان بزوتنەوەی تاڵیبان سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی رابردوو لە باكوری پاكستان دەركەوت دوای كشانەوەی هێزەكانی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو لە ئەفغانستان‌و لە پاییزی ساڵی 1994 ئەستێرەی تاڵیبان كە زۆرینەی ئەندامەكانی پشت‌ونن لە ئەفغانستان درەوشایەوە. زۆرینەی سەرچاوەكان جەخت لەوەدەكەنەوە كە بزوتنەوەی تاڵیبان بۆ یەكەمجار لەو پەیمانگا ئاینییانەوە دەركەوتووە كە لە  سعودیەوە تەمویل دەكران‌و رێبازێكی ئاینی توندڕەویان پەیڕەودەكرد. تاڵیبان كە لە ناوچەكانی پشتۆن نیشنەكانی پاكستان‌و ئەفغانستادا بوونی هەبوو بەڵێنیدابوو دوای كۆنترۆڵكردنی دەسەڵات كاردەكات بۆ چەسپاندنی ئاشتی‌و ئاسایش‌و جێبەجێكردنی توندی شەریعەت‌و لە ناوچەكانی هەردوو وڵاتیشدا دەستیكرد بە جێبەجێكردنی چەندین سزا بە گوێرەی شەریعەت وەك لەسێدارەدانی ئاشكرای ئەو كەسانەی تۆمەتبارن بە تاوانی كوشتن‌و زیناكردن‌و دەستبڕینی هەر كەسێك كە بسلەمێنرێت دزی كردووە. هەروەها بزوتنەوەكە فەرمانیدا بە ریش هێشتنەوەی پیاوان‌و ژنانیشی ناچاركرد پەچە بپۆشن‌و سەیركردنی تەلەفزۆیۆن‌و گوێگرتن لە مۆزیك‌و چون بۆ سینەماو چونی كچانی بۆ قوتابخانە لە تەمەنی 10 ساڵییەوە قەدەغەكرد. پاكستان چەندان جار رەتیكردوەتەوە كە ئەو بزوتنەوەی تاڵیبانی دامەزراندبێت, بەڵام گومانی تێدا نیە كە ئەو ئەفغانیانەی چونەتە ریزی بزوتنەوەكە لە پەیمانگا ئاینییەكانی پاكستاندا خوێندویانە, هەروەها پاكستان  سێیەم وڵاتە دوای سعودیە‌و ئیمارات كە دانیان بە دەسەڵاتی تاڵیباندا نا كاتێك ناوەڕاستی نەوەدەكان گەیشتە دەسەڵات لە ئەفغانستان‌و هەتا 2001 لە دەسەڵاتدا مایەوە‌و پاكستان دواهەمین وڵاتیش بوو كە پەیوەندییە دیپلۆماتییەكانی لەگەڵ تاڵیباندا پچڕاند. سەركردەكانی تاڵیبان سەرەتا مەلا عومەر پیاوی ئاینی سەركردایەتی بزوتنەوەكەی دەكرد كە لە شەڕیدا دژی هێرشەكانی یەكێتی سۆڤیەت لە هەشتاكاندا چاوێكی لە دەستدابوو, لە ئابی 2015 دوای دوو ساڵ لە دیارنەمانی تاڵیبان هەواڵی مردنی مەلا عومەری بڵاوكردەوە‌و لە ئەیلولی 2015 تاڵیبان رایگەیاند هێزەكانی بزوتنەوەكە لەژێر سەرۆكایەتی مەلا مەنسوردا كۆبونەتەوە كە بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ جێگری مەلا عومەر بوو. ئایاری 2016 مەلا مەنسور لە هێرشێكی فڕۆكەیەكی بێ فڕۆكەوانی ئەمریكا كوژراو جێگرەكەی مەولوی هەیبەتولا ئاخونزادە كە پیاوێكی ئاینیی توندڕەوبوو جێگەی گرتەوەو ئەویش لەگەڵ چەند سەركردەیەكی تاڵیبان لە نێویشاندا مەلا نەزیر و وەلی رەحمان لەلایەن فڕۆكەیەكی بێ‌ فڕۆكەوانی ئەمریكا كوژراو لە تشرینی دووەمی 2013 چەند راپۆرتێك رایانگەیاند كە حەكیموڵا مەحسود سەرۆكی رێكخراوەكە لە هێرشێكی ئاسمانیدا لە پاكستان كوژراوە, ئەم هێرشە پاش ئەو رەخنە زۆرە ئەنجامدرا كە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی رووبەڕووی بزوتنەوەی تاڵیبان بووەوەو لە تشرینی یەكەمی 2012 كاتێك چەكدارەكانی بزوتنەوەكە هێرشیان كردە سەر ماڵی كچە خوێندكار مەلالای یوسفزای لە شارۆچكەی مینگۆرا. پەناگەی قاعیدە دوای هێرشەكانی یانزەی سێپتەمبەری 2001 بۆسەر تاوەری بازرگانی جیهانی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بزوتنەوەی تاڵیبان بووە جێی باس‌و بایەخی جیهان‌و بزوتنەوەكە تۆمەتباركرا بەدابینكردنی پەناگەیەكی ئارام بۆ سەرۆكی رێكخراوی قاعیدە ئوسامە بن لادن‌و ئەندامانی رێكخراوەكەی كە تۆمەتباردەكران بە بەرپرسیارێتی ئەو هێرشانە. دوای ماوەیەكی كورت لە هێرشەكانی سێپتەمبەر, هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرۆكایەتی ئەمریكا ئەفغانستانی كۆنترۆڵكرد‌و كۆتایی بە دەسەڵاتی تاڵیبان هێنا, بەڵام مەلا عومەر سەرۆكی بزوتنەوەكە دەستگیر نەكرا. لە چەند ساڵی رابردوودا جارێكی تر بزوتنەوەی تاڵیبان گەشەی كردەوەو بووە گەورەترین هێز لە پاكستان‌و چاودێران دەڵێن هیچ هەماهەنگییی توندوتۆڵ نیە لە نێوان گروپە توندڕەوەكانی سەر بە تاڵیبان. گەڕانەوەی تاڵیبان سەرەڕای بوونی زۆرترین ژمارەی هێزی بیانی لەسەر خاكی ئەفغانستان, بزوتنەوەی تاڵیبان توانی هەژمونی خۆی لە ناوچەیەكی بەرفراوانی ئەو وڵاتدا بسەپێنێت‌و پەرەی پێبدات, ئەوەش وایكرد روبەڕێكی بەرفراوانی ئەو وڵاتە نائارام بێت‌و جارێكی تر توندوتیژی بگەڕێتەوە بۆ وڵات كە لە دوای 2001ەوە كەمێك سەقامگیری بەخۆیەوە بینی بوو. لەم چەند ساڵەی دواییدا تاڵیبان چەندین هێرشی لە كابوڵی پایتەخت ئەنجامداو لە سێپتەمبەری 2012 هێرشێكی گەورەی كردە سەر بنكەی كامپ باستیۆنی هێزەكانی پەیمانی ناتۆ‌و لە هەمان مانگدا هێزەكانی ئەمریكا سەرپەرشتیكردنی گرتوخانەی باگرامیان دایە دەست دەسەڵاتدارانی ئەفغانستان كە زیاتر لە سێ‌ هەزار چەكداری تاڵیبان‌و گومانلێكراوی تێدایە. لە چەند ساڵی رابردوودا تاڵیبان لە هێرشەكانیدا زیاتر پشتی بە بۆمبی چێندراو دەبەست كە بۆ هێرشكردنە سەر هێزەكانی ناتۆو ئەفغانستان لە شەقام‌و رێگاكاند دەچێندران‌و بەوردی نازانرێت بەو هێرشانەدا چەند كەس كوژراون, بەڵام وەزارەتی ناوخۆی ئەفغانستان دەڵێت تاڵیبان بەرپرسە لە كوشتنی زیاتر لە 1800 ئەندامی هێزەكانی پۆلیسی نیشتمانی ئەفغانستان لە ساڵی 2012دا, هەروەها نزیكەی 800 سەربازی سوپای نیشتمانی ئەفغانستان لە هەما ماوەدا بەهۆی بۆمبی چێندراوە كوژراون. لە سێپتەمبەری 2015 تاڵیبان شاری قەندوزی ستراتیژی كۆنترۆڵكردەوە‌و لەدوای 2001ەوە ئەوە یەكەم جار بوو بزوتنەوەكە پایتەختی هەرێمێك كۆنترۆڵ بكاتەوە‌و ئێستا دوای تێپەڕینی 19 ساڵ بەسەر كۆتاییهێنان بە حكومڕانی تاڵیبان‌و خەرجكردنی پارەیەكی خەیاڵی بۆ نەهێشتنی بزوتنەوەكە خۆی راگرتووەو تائێستا توانیویەتی نزیكەی لەسەدا 40ی روبەری وڵات كۆنترۆڵ بكاتەوە.

 (درەو):  سەرۆك وەزیرانی ئیسپانیا ئیشی بە كورسی كەتەلۆنییەكان هەیە لەناو پەرلەمان، دەیەوێت بە بڕیارێك لێبوردنێكی گشتی بۆ هەموو ئەو كەسانە دەربكات كە بەهۆی ریفراندۆمەكەی 2017ی كەتەلۆنیاوە زیندان كراون. لە وتارێكدا لەبەردەم نزیكەی (300) كەس لە چالاكوانانی كۆمەڵی مەدەنی كەتەلۆنیا لە بەرشەلۆنە، پیدرۆ سانشێز سەرۆك وەزیرانی ئیسپانیا رایگەیاند، حكومەتەكەی بەنیازە لێبوردنێكی گشتی بۆ زیندانیكراوە جوداخوازەكانی كەتەلۆنیا دەربكات. مەبەست لە "جوداخوازەكان" ئەو كەسانەن كە ساڵی 2017 هاوكات لەگەڵ ریفراندۆمەكەی هەرێمی كوردستاندا، سەرپەرەشتی ریفراندۆمێكیان كرد بۆ سەربەخۆبوونی هەرێمی كەتەلۆنیا‌و جیابونەوەی لە ئیسپانیا. دەركردنی بڕیاری لێبوردنی گشتی بۆ سەركردەكانی ریفراندۆمەكەی هەرێمی كەتەلۆنیا لەلایەن حكومەتی ئیسپانیاوە بەمەبەستی "هەڵدانەوەی لاپەڕەیەكی نوێ"یە لەگەڵ كێشەی ئەو هەرێمەدا كە ماوەی چەندین ساڵە بەردەوامە.  زۆرینەی ئەو كەسانەی كە لەدوای ریفرامدۆمەكەی 2017وە لەلایەن دادگای ئیسپانیاوە حوكمیان بەسەردا سەپێندراوە، بریتین لە بەرپرسانی حكومەتی پێشووی هەرێمی كەتەلۆنیا بە سەرۆكایەتی (كارلیس بۆگدیمۆن)، نۆ كەس لە ئەندامانی حكومەتی پێشووی كەتەلۆنیا بە (9 بۆ 13) ساڵ حوكمی زیندانیكردنیان بەسەردا سەپێندراوە.  بەپێی قسەی سەرۆك وەزیرانی ئیسپانیا، ئەو لێبوردنە گشتییەی كە حكومەتەكەی پەسەندی دەكات رێگا لەبەردەم ئاشتەوایی دەكاتەوە، چونكە دەبێت لەبارەی كێشەی كەتەلۆنیاوە هەنگاوی یەكەم هەڵبگیرێت‌و ئەوان ئەم هەنگاوە هەڵدەگرن.  ئۆكتۆبەری 2017 هەرێمی كەتەلۆنیا بەبێ رەزامەندی حكومەتی ئیسپانیا، بەشێوەیەكی تاكلایەنە ریفراندۆمی بۆ سەربەخۆیی ئەنجامداو جیابونەوەی خۆی لە ئیسپانیا راگەیاند، هاوشێوەی ریفرامدۆمەكەی هەرێمی كوردستان، زۆرینەی وڵاتانی خۆرئاوا دژی ریفراندۆمەكەی كەتەلۆنیا وەستانەوە‌و پاڵپشتیان لە حكومەتی ئیسپانیا كرد. بەر لە ریفراندۆمەكە، ئەوكات وەفدێكی حكومەتی كەتەلۆنیا سەردانی هەرێمی كوردستانیان كرد‌و لەگەڵ بەرپرسانی هەرێم تاوتوێ ریفراندۆمەكەی هەردوولا كرا.  كەتەلۆنیا ریفراندۆمی كرد، حكومەتی ئیسپانیا هێزی ئەمنی ناردە سەر هەرێمەكە، سەرۆكی حكومەت‌و بەرپرسانی هەرێمەكە هەڵاتن بۆ دەرەوەی وڵات.  دوای شكستهێنانی ریفراندۆمەكەیان، هاوشێوەی ئەوەی بەرپرسانی هەرێمی كوردستان گەڕانەوە بۆ بەغداد بۆ دانوستان، بەرپرسانی نوێی كەتەلۆنیا گەڕانەوە بۆ لای حكومەتی ئیسپانیا‌و بەشداری پەرلەمانیان كردەوە.  یەكێك لەو كەسانەی كە سەركردایەتی ریفراندۆمەكەی 2017ی كەتەلۆنیای كرد (ئۆریۆل جۆنكیراس) سەرۆكی پارتی چەپی كۆماری بوو، ئەم پیاوە لەلایەن دادگای ئیسپانیاوە سزای زیندانیكردنی بەسەردا سەپێندرا، بەڵام ئێستا پارتەكەی ئەم پیاوە یەكێكە لە هاوپەیمانە سەرەكییەكانی حكومەتی ئێستای ئیسپانیا. بڕیاری دەركردنی لێبوردنی گشتی بۆ دەستگیركراوە كەتەلۆنییەكان، ناڕەزایەتی دروستكردووە، پارتە راستڕەوەكانی ئیسپانیا، سەرۆك وەزیرانە سۆسیالیستییەكەی وڵاتەكەیان تۆمەتبار دەكەن بەوەی بەم بڕیارەی دەیەوێت سازشێك بۆ "جوداخوازەكان" بكات، چونكە پێویستی بە دەنگ‌و پاڵپشتییە كورسییەكانی پارتە كەتەلۆنییەكە هەیە لەناو پەرلەماندا.  پاپلۆ كاسادۆ سەرۆكی پارتی میللی راستڕەوی ئیسپانیا ئیدانەی بڕیاری حكومەتی كرد بۆ دەركردنی لێبوردنی گشتی بۆ كەسانێك كە بەوتەی ئەو "پەشیمان نین لە ریفراندۆمەكەیان"، ئەمەش وەكو ئاماژەیەك بۆ قسەی هەندێك لە سەركردەكانی كەتەلۆنیا كە دەڵێن دەستیان لە خەونی سەربەخۆیی هەڵنەگرتووە‌و بەردەوام دەبن لە هەوڵەكانیان.  لە كەتەلۆنیا هێشتا توێژێكی زۆری كۆمەڵگە دەستبەرداری خەونی سەربەخۆیی نەبووە، بەتایبەتیش پارتەكەی (كارلیس بۆگدیمۆن) سەرۆك وەزیرانی پێشتری كەتەلۆنیا، كە لەدوای ریفراندۆمەكەوە لە ترسی دادگایكردنەكانی حكومەتی ئیسپانیا رایكرد بۆ بەلجیكا.  (بیری ئاراگۆنیس) سەرۆكی ئێستای هەرێمی كەتەلۆنیاش بەهەمان شێوە سەربەخۆخوازە، ئەو لەبارەی بڕیاری دەركردنی لێبوردنی گشتییەوە وتی:" ئەمە چارەسەرێك كاتییە بۆ كێشەی كەتەلۆنیا، چونكە داواكاری كەتەلۆنییەكان تەنیا لێبوردنی گشتی نییە، بەڵكو پێدانی مافی چارەی خۆنوسینیشە".   

راپۆرت: فازل حەمەڕەفعەت هەشت پارتی سیاسی كە هەریەكەیان لە ئاوازێك دەخوێنن، دواجار لەسەر كۆتایهێنان بەسەردەمی حوكمڕانی بنیامین ناتانیاهۆ رێككەوتن، ئەمانە ناویان لەخۆیان ناوە "ئیئتیلافی گۆڕان"، حكومەتی نوێی ئیسرائیلیان بەشێوەی دوو ساڵ بە دوو ساڵ لەنێوان خۆیان دابەشكردووە، زانیاری زیاتر لەم راپۆرتەدا.  حكومەتی دوو ساڵ بە دوو ساڵ دوای دانیشتنێكی پڕە لە گژی‌و رەخنە‌و كردنەدەرەوەی هەندێك لە پەرلەمانتاران، دواجار پەرلەمانی ئیسرائیل "كنێست" متمانەی بە حكومەتێكی ئیئتیلافی نوێ بە رێبەرایەتی (نەفتالی بینیت)ی راستڕەوی توندڕەو بەخشی، بەم هەنگاوە كۆتایی 12 ساڵ حوكمڕانی بنیامین ناتانیاهۆ هێنرا.  ئەو ئیئتیلافە حكومییەی كە پەرلەمانی ئیسرائیل متمانەی پێبەخشی ناوی "ئیئتیلافی گۆڕان"ە، لە (8) پارت پێكدێت كە هەریەكەیان ئایدۆلۆژیای خۆی هەیە، لەسەر بنەمای رێككەوتنێك دروستكراوە كە بەگوێرەی رێككەوتنەكە، (نەفتالی بینیت) دوو ساڵی یەكەم سەرۆكایەتی حكومەت بكات‌و دوو ساڵی دووەم (یائیر لەبید) پۆستی سەرۆك وەزیران وەرگرێت كە سەرۆكی پارتی "ئایندە"ی میانڕەوە‌و ئەندازیاری دروستكردنی ئەم هاوپەیمانێتیەیە.   (60) پەرلەمانتار دەنگیان بەم ئیئتیلافە حكومییە نوێیە بەخشی، كە پەلكەزێڕینەیەكە لە پارتە راستڕەو و چەپ‌و میانڕەوەكان‌و پارتێكی عەرەبیش لەناو ئەم ئیئتیلافەدایە، لەبەرامبەردا (59) پەرلەمانتار دژی پێدانی متمانە بە ئیئتیلافی "گۆڕان" دەنگیاندا، ئەوانەی دژ بوون بریتی بوون لە پەرلەمانتارانی پارتەكەی ناتانیاهۆ "لیكۆد"و پارتە راستڕەوە توندڕەوەكان.  لە هەموو حاڵەتێكدا (نەفتالی بینیت) سەرۆكایەتی هاوپەیمانێتییەكی لەرزۆك دەكات، هاوپەیمانێتییەك كە پارتەكانی ناوی لەسەر هیچ شتێك كۆك نین جگە لە دورخستنەوەی ناتانیاهۆ لە پۆستی سەرۆك وەزیران‌و كۆتایهێنانی بە قەیرانی چەقبەستووی سیاسیی لە ئیسرائیل، چەقبەستنێك كە چوار هەڵبژاردن لەماوەی دوو ساڵدا نەیتوانی دەرگای رزگاربوونی لەسەر بكاتەوە.  دوای پێدانی متمانە بە ئیئتیلافە حكومییە نوێیەكە لە پەرلەمان، لە گۆڕەپانی "رابین" لە ناوەڕاستی شاری تەلئەبیب، نەیارانی بنیامین ناتانیاهۆ كۆبونەوە‌و ئاهەنگی سەركەوتنیان گێڕا. ئێران‌و فەلەستین  دوای وەرگرتنی متمانە لە پەرلەمان، (نەفتالی بینیت) سەرۆك وەزیرانی نوێی ئیسرائیل لە وتارێكدا وتی:" ئیسرائیل رێگە بە ئێران نادات ببێت بە خاوەنی چەكی ئەتۆمی"، دژی زیندوكردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمی نێوان ئێران‌و وڵاتانی زلهێزیش وەستایەوە‌و ئەو هەوڵەی رەتكردەوە.  سەرۆك وەزیرانە راستڕەوە نوێیەكەی ئیسرائیل رایگەیاند" ئەم حكومەتە كارەكانی لەبەر رۆشنایی مەترسیدارترین هەڕەشەی ئەمنیدا دەستپێدەكات، بۆیە ئیسرائیل پارێزگاری لە ئازادی تەواوی مامەڵەكردنی خۆی دەكات لەدژی ئێران.  سەرۆك وەزیرانی نوێ، كە بەوە ناسراوە پاڵپشتی لە پرۆسەی دروستكردنی ئۆردوگا جولەكەنشینەكان‌و دەستگرتن بەسەر بەشێك لە ناوچەی كەناری خۆرئاوای فەلەستین دەكات، لەبارەی ململانێی ئیسرائیل- فەلەستینەوە باسی لەوەكرد، ئەم ململانێیە ململانێیەكی "ناوچەیی" نییە، لەمبارەیەوە وتی:" پێویستە ئەوە بەبیری جیهان بهێنرێتەوە كە دوژمنانی ئیسرائیل هێشتا دان نانێن بە دەوڵەتی عیبریبدا".  لەبەرامبەردا، بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ماوە تەواوبوو، لە وتەیەكدا بەڵێنیدا دەنگی ئۆپۆزسیۆن لە ئیسرائیلدا بە بەهێزی بهێڵێتەوە.  ناتانیاهۆ لەبەردەم پەرلەماندا رایگەیاند" ئەگەر قەدەر وای لێكردین ئۆپۆزسیۆن بین، ئەو كارە دەكەین‌و سەرمان بەرزە تا ئەم حكومەتە خراپە دەڕوخێنین‌و دەگەڕێینەوە بۆ رێبەرایەتیكردنی وڵات لەسەر رێگای خۆمان".  لەمە توندتر، ناتانیاهۆ لەبەردەم پەرلەماندا (نەفتالی بینیت)‌و هاوڕێكانی بە "راستڕەوێكی ساختە" ناوبرد‌و باسی لە دەستكەوتەكانی حكومەتەكانی خۆی كرد لەماوەی رابردوودا، لەمەشدا نمونەی بە رێككەوتنی ئاسایكردنەوەی پەیوەندییەكان كرد لەگەڵ چوار وڵاتی عەرەبی‌و ئۆپراسیۆنەكانی دەرەوە لەنمونەی بەدەستهێنانی ئەرشیفی پرۆگرامی ئەتۆمی ئێران لە ساڵی 2018دا.  ناتانیاهۆ ئاماژەی بەوەكرد، ئەمڕۆ ئێران ئاهەنگ دەگێڕێت بەبۆنەی دەستبەكاربوونی حكومەتی نوێوە لە ئیسرائیل، چونكە بەوتەی ئەو ئێرانییەكان دەزانن ئەم حكومەتە نوێیەی ئیسرائیل لاوازە.  "خاكی سوتماك" حكومەتی نوێی ئیسرائیل لەگەڵ دەستبەكاربونیدا، روبەڕووی ژمارەیەك ئاڵنگاری دەبێتەوە لەوانە رێپێوانی راستڕەوە توندڕەوەكان كە بڕیارە رۆژی سێ شەممە بەرەو گەڕەكە عەرەبنشینەكانی قودسی خۆرهەڵات بڕۆن، كە ماوەی نزیكەی دوو مانگە ئەم ناوچانە ناڕەزایەتی بەخۆیانەوە دەبینن.  ئەم رێپێوانە یەكەمجار بڕیاربوو رۆژی 10ی ئایار بەڕێوەبچێت، بەڵام رێگری لێكرا، جارێكی تر بڕیاردرا رۆژی پێنج شەممەی رابردوو بەڕێوەبچێت، سەرلەنوێ هەوڵەكە شكستی هێنا، ناتانیاهۆ بڕیاریدا رێپێوانەكە بخاتە كاتی دەنگدانی پەرلەمان لەسەر پێدانی متمانە بە حكومەتی نوێ، ئەمەش لەچوارچێوەی رێككەوتنێكدا بوو كە لەنێوان پۆلیس‌و رێكخەرانی رێپێوانەكەدا كرابوو، سوربوونی ناتانیاهۆ لەسەر بەڕێوەچوونی ئەم رێپێوانە، وایكرد لەلایەن نەیارەكانییەوە تۆمەتبار بكرێت بە گرتنەبەری سیاسەتی "خاكی سوتماك".  ناڕەزایەتییەكانی قودسی خۆرهەڵات‌و كەناری خۆرئاوا كاتێك سەریانهەڵدا كە هەڕەشەی دەركردنی خێزانە فەلەستینییەكان كرا لە ماڵەكانی خۆیان لە گەڕەكی "شێخ جراح" لە قودس‌و رادەستكردنی ناوچەكە بە گروپە داگیركارە ئیسرائیلییەكان.  ئەم دۆخە دواجار سەریكێشا بۆ روبەڕووبونەوەی سەربازی لەنێوان بزوتنەوەی حەماسی فەلەستینی لە كەرتی غەززە‌و ئیسرائیل، ئەم شەڕە كە ماوەی (11) رۆژ بەردەوام بوو، بووەهۆی كوژرانی (260) فەلەستینی‌و وێرانبوونی بەشێكی زۆری كەرتی غەززەی گەمارۆدراو، لەلایەنی ئیسرائیلیش (13) كەس كوژران.  دواجار شەڕەكەی ئەمدواییە بەنێوەندگیرییەەكی میسر بە ئاگربەست كۆتایی هات، بەڵام دانوستانەكان بۆ گەیشتن بە ئاگربەستێكی بەردەوام لەنێوان حەماس‌و ئیسرائیل نەگەیشتە ئەنجام، ئەمەش یەكێكە لەو ئاڵنگارییانەی كە روبەڕووی حكومەتی نوێی ئیسرائیل دەبێتەوە. فەوزی بەرهوم وتەبێژی بزوتنەوەی حەماسی فەلەستینی لەبارەی دەستبەكاربوونی حكومەتێكی نوێ لە ئیسرائیل دەڵێ:" مامەڵەی ئەم حكومەتە نوێیە سروشت‌و رەوتی مامەڵەی ئێمە لەگەڵ داگیركاران دیاری دەكات". سەرچاوە: فرانس 24- ئەی ئێف پی- رۆیتەرز  

درەو: ‎كۆتایی هەفتەی ڕابردوو شاندەكانی بەشدار لە گفتوگۆ ناڕاستەوخۆكانی ڕێكەتنی ئەتۆمی نێوان ئەمریكا وئێران گەڕانەوە بۆ ووڵاتەكانیان بۆ ڕاوێژكردن، پێش دوبارە گەڕانەوەیان بۆ شاری ڤییەننای پایتەختی ووڵاتی نەمسا، بۆ دەستپێكردنی گەڕی شەشەمی گفتوگۆكان. ‎پاش ڕۆشتنی بەرپرسان، ژمارەیەكیان جەختیان كردەوە كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا وئێران لەوانەیە بەم نزیكانە بگەنەزەمینەیەكی هاوبەش وڕەزامەندی دەرببڕن لەسەر دوبارە گەڕانەوەیان بۆ ڕێكەوتنە ئەتۆمیەكەی نێوانیان. ‎بەڵام هێشتا ژمارەیەك خاڵی ناكۆك لە نێوانیاندا ماوە، كە ئەمانەن : ‎چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئامێرە پێشكەوتووەكانی، ئامێرە بەكارهێنراوەكان لە پیتاندنی یۆرانیۆمدا ‎خاڵی یەكەمی ناكۆكیەكان بریتیە لە چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئامێرە پێشكەوتووەكانی (سەنتەر فیوج)خولانی ناوەندی، وئامرازە بەكارهێنراوەكان لە پیتاندنی یۆرانیۆمدا، كە بەپێی گۆڤاری (پۆلیتیكۆ)، ئێران خوازیار نیە تێكبشكێندرێن ودەیەوێت ئەم ئامێرانە بمێننەوە، بەڵام لایەنە ئەوروپیەكان وئەمریكاش دوپاتی دەكەنەوە كە ڕاگرتنیان لەكاركردن بەتەنها بەس نیە. ‎سزا ئەمریكیەكانی سەر ئێران  ‎خاڵی دووەم لە ناكۆكیەكان بریتیە لە سزا ئەمریكیەكانی سەر ئێران، كە بەدرێژایی (9) هەفتە لایەنە ئەوروپیەكان لەگەڵ چین وڕوسیا، گەڕانەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا وئێرانیان بۆ ڕێكەوتنە ئەتۆمیەكە تاوتوێ كرد، لەم پرۆسەیەشدا دانوستكاران پلانی (هەنگاو بە هەنگاو)یان داڕشت كە بەووردی ئەو ڕێكارە پێویستانەیان دیاریكرد كە دەكەوێتە ئەستۆی هەریەك لە واشنتن وتاران. ‎لە بنەڕەتدا لەسەر ئێران پێویستە كە پاشەكشە بكات لەو پێشكەوتنانەی لەم دواییانەدا ئەنجامیداون لە بەرنامە ئەتۆمیەكەیدا -پاش كشانەوەی ئەمریكا لە پرۆسەكە- بەرانبەر بە سوك كردنی سزا ئەمریكیەكانی سەر ئێران لە بواریكی فراواندا. ‎هەرچەندە تا ئێستا ئێران داواكارە لە كە ئەمریكا سەرجەم سزا سەپێنراوەكان لەسەر ئێران لاببات، نەك تەنها ئەو سزایانەی كە ترەمپ ڕاستەوخۆ ویەكسەری سەپاندیەوە بەسەر ئێراندا،بەڵكو ئەو سزایانەی دیكەش كە پاشتر سەپێنراون بەسەر ئەم ووڵاتەدا. ‎بەڵام ئەمریكا ئەم داواكاریەی ڕەتكردەوە، ودەیەوێت هەندێك لەم سزایانە بمێننەوە كە ڕاستەوخۆ پەیوەندار نین بە پلانی كاركردنی هاوبەشی نێوان، لە نمونەی ئەو سزایانەی كە پەیوەندارن بە پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ یاخود تیرۆرەوە. ‎بەرنامەی موشەكی ‎سێیەمین خاڵی ناكۆك ئەو خاڵەیە كە تایبەتە بە سەردانكردنی شوێن وپێگە ئەتۆمییەكانی ئێران لەلایەن پشكنەرانی نێودەوڵەتی وئازادی ئەو پشكنەرانە لە گەیشتن بەو شوێنانە. ‎لە مانگی شوباتی ئەمساڵەوە ئێران تواناكانی پشكنەرە نێودەوڵەتیەكانی ئاژانسی نێودەوڵەتی ووزەی ئەتۆمی سنوردار دەكات لە بەدواداچونی دامەزراوە ئەتۆمیەكانی. ‎لە ڕاپۆرتێكی نهێنیدا كە گۆڤاری پۆلیتیكۆ لێی ئاگادارە، رافائێل گروسی، بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی ووزەی ئەتۆمی دەڵێت  :”چالاكیەكانی لێكۆڵینەوە وچاودێریكردن كە لەلایەن ئاژانسەكەمانەوە ئەنجام دەدرێت كاریگەر بووە بە بڕیارێكی ئێران تایبەت بە راگرتنی پابەندییەكانی ئێران لە بواری ئەتۆمیدا. ‎راپۆرتەكە ئاماژە بەوەش دەدات كەپشكنەران ڕۆژانە توانای گەیشتن بە وێستگە ئەتۆمیە سەرەكیەكانیان لە نەتەنز وفوردو بۆ فەراهام كراوە، بەڵام نەیانتوانیوە بگەن بەو داتا وزانیاری وتۆمارانەی كە هەندێك لە ئامێرەكانیان كۆیكردۆتەوە. ‎هەروەها بەرنامە موشەكییەكەی ئێران وپشتیوانی كردنی بۆ میلیشیاكان وهەڕەشەكانیشی بۆ سەر ئارامی ناوچەكە ئاستەنگێكی دیكەی جیاوازە، كە ئەمریكا ودەوڵەتە ئەوروپیەكان جەخت لەسەر ئاماژەدان دەكەن لە رێكەوتنەكەدا بەگفتوگۆیەكی دیكە كە ئەم مەسەلانە تاوتوێ بكات. بەڵام روون نیە كە ئێران بەم مەرجە ڕەزامەند دەبێت یاخود نا. ‎لەلای خۆشیەوە ئێران گرەنتی پاشەكشەنەكردنی ئەمریكای دەوێت لە پرۆسەكە، بۆ دوبارە نەبونەوەی ئەو هەڵوێستەی كە سەرۆكی پێشووی ئەمریكا (دۆناڵد ترەمپ) نواندی لە ساڵی 2018. ‎گۆڤارە ئەمریكیەكە ئەوەش دوپات دەكاتەوە كە ڕێژەی ئەو ئاستەنگەی لە ئەنجامی ئەم ناكۆكیانەدا دروست دەبێت لەبەردەم رێكەوتنی كۆتاییدا بەندە بەوەی كە كێ لێدوان. دەدات ولەم. بارەیەوە قسە دەكات. ‎گەشبینی ‎ئینریكی مۆرا، نیردەی یەكێتیی ئەوروپا كە رێكخەری گفتوگۆكانی دوبارە زیندووكردنەوەی رێكەوتنی ئەتۆمی ئێرانە، دەڵێت : پێشبینی دەكرێت كە رێكەوتن لەگەڵ ئێراندا بگاتە ئەنجام لە گەڕی داهاتووی ووتوێژەكاندا كە هەفتەی داهاتوو لە شاری ڤییەننا دەستپێدەكاتەوە، بەڵام هەندێك لە دیبلۆماتكارانی باڵا دەڵێن كە ”بڕیارە قورسەكان هێشتا نەدراون”. ‎مۆرا دەشڵێت :”هیوادارم كە ئەم بابەتە كاتێكی زۆر نەخایەنێت بۆ گەیشتن بە رێكەوتن”. ‎بە هەمان شێوە عەباس عێراقچی، بریكاری وەزیری دەرەوەی ئێرانیش گەشبینی خۆی دەربڕی  ولە لێدوانێكیدا بۆ ئێستگەی فەرمی ئێران “IRIB” ووتی :”گەڕی داهاتووی ووتوێژەكان لە ڤییەننا دەكرێت یان پێویستە كە گەڕی كۆتایی بێت”. ‎دۆخی گەشبینی لە نێوان دیبلۆماتكاراندا دیار بوو لە كاتی ئاخاوتنیاندا لەگەڵ یەكتر بە شێوازێكی دۆستانە لەبەردەم ئوتێلی گراند ڤییەننا پێش ماڵئاوایی كردن لە یەكتر.  ‎بەڵام هەندێك لە گەورە دیبلۆماتكارانی بەریتانیا وفەرەنسا وئەڵمانیا كە ئەمانە لە هێزە گەورەكانن كە واژۆیان كردووە لەسەر رێكەوتنە ئەتۆمیەكە لە ساڵی (2015)دا، بە ووریایی زیاترەوە دەڕواننە بابەتەكە. ‎گروپی دیبلۆماتكارانی ئەو سێ دەوڵەتە ئەوروپیەی كە واژۆیان لەسەر رێكەوتنە ئەتۆمیەكە كردووە لە بەیاننامەیەكدا ڕایانگەیاند :” بەردوام بووین لەسەر بەدیهێنانی پێشكەوتنی بەرچاو وئێستا چەند بەشێكی گرنگی رێكەوتنی داهاتوو بەڕوونی دیارە بەڵام. بڕیارە قورسەكان بەڕێوەن بێگومان بەپێی پرنسیپیرازی نەبوون لەسەر هیچ شتێك تا گەیشتن بەرێكەوتن لەسەر هەموو شتێك كارمانكردووە. ‎هەر لە بەیاننامەكەشدا هاتووە ”هەموومان دەزانین كە كات لە بەرژەوەندی كەسدا نیە وكاتی دەركردنی بڕیارە یەكلاكەرەوەكان هاتووە، وهەفتەی داهاتوو درێژە بە كۆبونەوەكان دەدەین”. ‎دووان لە دیبلۆماتكارانیش دەڵێن ئەو گفتوگۆیانەی كە لە مانگی نیساندا دەستیپێكرد، چاوەڕوان دەكرێت كە ڕۆژی پێنجشەممە پێش بەرواری (١٠)ی مانگی حوزەیران دەستیپێبكاتەوە، بەڵام ئەمەش هێشتا بە تەواوەتی یەكلانەبۆتەوە. نید پرایس، ووتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش بە هەمان شێوە ووتی : ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ”بەڕوونی ئامانجەكانی خۆی خستۆتە روو”.

درەو: دوای (12) ساڵ لە سەرۆكایەتی حكومەت ئەمشەو یائیر لاپید كۆتایی بە سەرۆكایەتی بنیامین نەتەنیاهۆ هێنا، ئەگەر ئەمشەو حكومەت پێكنەهاتایە گەلی ئیسرائیل دەبوایە پێنجەم هەڵبژاردنیان ئەنجامبدایە. یائیر لاپید سەرۆكی حزبی " یش عتید" ( داهاتوو لێرەیە)ی ئیسرائیلیە توانی لە كۆی (120) كورسی پەرلەمان (61) كۆبكاتەوەو حكومەت پێكبهێنێت. یائیر لاپید كێیە؟ 🔹پێشتر لاپید ئەستێرەیەكی تەلەفزیۆنی بوو لە ئیسرائیل. 🔹یائیر لاپید ساڵی 1963 لە تەلئەبیب لەدایكبوە. 🔹باوكی تۆمی لاپید رۆژنامەنوس‌و وەزیری داد بووە. 🔹دایكی شولامیت نوسەرێكی بەناوبانگی رۆمانی پۆلیسییە لە ئیسرائیل. 🔹یائیر لە رۆژنامەی مەعاریف سەرەتا دەستی بەكار كردووە 🔹پاشان چوەتە رۆژنامەی یەدیعۆت ئەحرانۆتی بەناوبانگی ئیسرائیل‌و بەوەش بوەتە ناوێكی ناسراو لە وڵاتەكەی 🔹ماوەیەك وەك ئارەزمەندێك یاری بۆكسێنی كردووە‌و مەشقی لەسەر وەرزشەكانی بەرگری كردووە. 🔹رۆمانی پۆلیسی و زنجیرەی تەلەفزیۆنی‌و گۆرانی نوسیوە‌و لە فیلمیشدا رۆڵی بینیوە. 🔹بەرنامە دیالۆگییەكەی كە لە تەلەفزیۆن پێشكەشی كردووە بۆ چەندین ساڵ جەماوەرێكی زۆری هەبووە 🔹لاپید خۆی وەك نیشتمان پەروەرێكی لیبراڵی و عەلمانی دەناسێنێت. 🔹ساڵی 2012 وازی لە كاری رۆژنامەنوسی هێنا‌و حزبی " یش عتید"ی دامەزراند. 🔹ئازاری 2020 بەشداری هەڵبژاردنی كرد لە چوارشێوەی هاوپەیمانی ( شین سپی) بە سەرۆكایەتی ژەنەراڵ بینی گانتس وەزیری بەرگری ئێستا 🔹دوای رێككەوتنی گانتس لەگەڵ نەتەنیاهۆ لە هاوپەیمانێتییەكە كشایەوە‌و بەوەش جەماوەری گانتس كەمبوەوە‌و لاپید بووە سەرۆكی ئۆپۆزسیۆن. 🔹حزبەكەی لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا لە 23ی ئازار (17 ) كورسی بەدەستهێنا‌و لە پلەی دووەمدا هات. 🔹پاش شكستهێنانی نەتەنیاهۆ لە پێكهێنانی حكومەت لاپید هەوڵەكانی چڕكردەوەو توانی (61) كورسی لەكۆی (120) كورسی كۆبكاتەوەو حكومەت پێكبهێنێت. 

 ئیبراهیم رەئیسی.. سەرۆک کۆمارێک بە تامی رابەری باڵا لە داهاتوودا (درەو): دواجار شورای پاسەوان یان وەکو ئێرانییەکان خۆیان دەڵێن "شورای نگهبان" لیستی کۆتایی کاندیدەکانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئێرانی راگەیاند. شورای پاسەوان، ئەنجومەنێکە کە پارێزگاری لە دەستورو سیستمی کۆماری ئیسلامی ئێران دەکات، ئەو بڕیاری کۆتایی دەدات لەبارەی ئەوەی کێ گونجاوە بۆ ئەوەی کاندید بێت و کێ گونجاو نییە.  بڕیارەکانی ئەم شورایە لەبارەی کاندیدەکان و رەتکردنەوەی هەندێکیان، ئێستا لە ناوخۆ و درەوەی ئێران مشتومڕی دروستکردووە. دیارترین ئەو کەسانەی کە شورای پاسەوان لە رکابەرێتی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئێران دوریخستنەوە ئەمانەن: 🔸 عەلی لاریجانی سەرۆکی پێشووی پەرلەمانی ئێران 🔸 ئیسحاق جهانگیری جێگری یەکەمی  سەرۆک کۆماری ئێستای ئێران 🔸 مەحمود ئەحمەدی نەژاد سەرۆک کۆماری پێشووتری ئێران ئەو کەسانەی کە کاندیدبونیان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لەلایەن شورای پاسەوانەوە پەسەندکرا، ئەمانەن: 🔹 سەعید جەلیلی 🔹 ئیبراهیم رەئیسی 🔹 موحسین رەزایی 🔹 عەلیڕەزا زاکانی 🔹 ئەمیر حسێن قازی زادە 🔹 موحسین مهر علیزادە 🔹 عەبدولناسر هیمەتی کێ براوە دەبێت ؟ وا دەردەکەوێ بەم لیستەی کاندیدانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی، شورای پاسەوان دەیەوێت (ئیبراهیم رەئیسی) سەرۆکی ئێستای دەسەڵاتی دادوەریی ئێران، بە جیاوازییەکی زۆرو بە ئاسانی ببێت بە سەرۆک کۆماری داهاتووی ئێران. ئیبراهیم رەئیسی لە دۆستە نزیکەکانی عەلی خامنەیی رابەری باڵایە، چەند ساڵێک لەمەوبەر ئیبراهیم رەئیسی کاندیدی رابەری باڵا بوو بۆ ئەوەی ببێت بە مەرجەعی باڵای شیعەکان لە عێراق، بەڵام تەمەندرێژی ئایەتوڵڵا سیستانی ئەم دەرفەتەی بۆ ئێرانییەکان نەڕەخساند، دواجار خامنەیی پۆستی سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەریی ئێرانی بەخشی بە ئیبراهیم رەئیسی. قسەوباس هەیە لەبارەی ئەوەی ئیبراهیم رەئیسی پرۆژەیە بۆ ئەوەی ببێت بە رابەری باڵا لە ئێران لەکاتێکدا کە ئایەتوڵڵا خامنەیی لەژیاندا نامێنێت، بۆیە لیستی کاندیدەکانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بەوشێوەیە بۆ رێکخراوە بەئاسانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بباتەوە.

راپۆرت: فازل حەمەڕەفعەت چەكی بۆ ئەو گروپانەی سوریا نارد كە بە پشتیوانی توركیا دژی كورد شەڕیان دەكرد، هەوڵیدا گروپێك خەڵكی ئەكادیمی تیرۆر بكات كە داوای چارەسەر دۆزی كوردو دەستپێكردنەوەی دیالۆگی ئاشتییان دەكرد، ئەو دۆستی دەسەڵات بوو لە توركیا، پێیان دەوت "سەرۆك"، بەڵام ئێستا لە توركیا هەڵاتووە‌و لە دەرەوە قسە لەبارەی پەیوەندی خۆی لەگەڵ بەرپرسانی باڵای توركیا‌و تێوەگلانیان لە كاری نایاسایی دەكات، ئەو (سەدات پێكەر)ە، پیاوێك كە ئێستا رایگشتی توركیای بەخۆیەوە سەرقاڵكردووە.  رۆژنامەنوسەكەی ئەنادۆڵ ئاژانسی هەواڵی ئەنادۆڵی توركیا، رۆژنامەنوسێكی خۆی لەكارەكەی دورخستنەوە بەهۆی ئەوەی پرسیارێكی "شەرمەزاركەرانە"ی ئاڕاستەی دوو وەزیری حكومەتی توركیا كرد.  پرسیاری رۆژنامەنوسەكە پەیوەندی بە هەندێك تۆمەتی مەترسیدارەوە هەبوو، كە سەركردەی یەكێك لە گروپە مافیاكانی توركیا ئاڕاستەی سلێمان سۆیلۆی وەزیری ناوخۆی توركیا كردووە.  ماوەی سێ هەفتەیە توركیا لەناو مشتومڕی چەند گرتەیەكی ڤیدیۆیدایە، كە (سەدات پێكەر ) سەرۆكی یەكێك لە گروپە مافیاكان بڵاویكردوەتەوە، سادات ماوەیەكە لە توركیا هەڵاتووە‌و لە دەرەوە دەژی.  لەم گرتە ڤیدیۆیانەدا سادات بەكر، وەزیرەكان‌و بەرپرسانی پارتی دادو گەشەپێدانی دەسەڵاتداری توركیا تۆمەتبار بەوەی تێوەگلاون لە تاوانكاریی‌و گەندەڵی جۆراوجۆردا.  لە یەكێك لەو گرتە ڤیدیۆیانەدا سادات بەكر دەڵێ، سلێمان سۆیلۆ وەزیری ناوخۆی توركیا پاسەوانی بۆ داناوە‌و ساڵی رابردوو سۆیلۆ زانیاریی پێداوە كە دادگا، دۆسیەی لێكۆڵینەوەی لەسەر كردوەتەوە، بەو هۆیەوە توانیویەتی لە توركیا هەڵبێت‌و نەكەوێتە دەست هێزە ئەمنییەكان. سەرباری ئەوەی وەزیری ناوخۆی توركیا ئەم تۆمەتانە رەتدەكاتەوە، بەڵام بەهۆی ئەم گرتە ڤیدیۆییەوە كەوتوەتە ژێر فشاری لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان كە داوا دەكەن دەستلەكاربكێشێتەوە، سۆیلۆ كە یەكێك لە بەهێزترین پیاوەكانی ناو حكومەتی رەجەب تەیب ئەردۆغانە، تائێستا رەتیدەكاتەوە دەست لە پۆستەكەی بكێشێتەوە.  ئێوارەی دوێنێ وەزیری پیشەسازی‌و وەزیری كشتوكاڵ پیكەوە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی هاوبەشیان كرد، لەم كۆنگرەیەدا رۆژنامەنوسێكی ئاژانسی ئەنادۆڵ بەناوی (موسعەب تۆران) لەبارەی ئەو تۆمەتانەی كە سادات بەكر ئاڕاستەی وەزیری ناوخۆی كردووە، پرسیاری لە وەزیرەكان كرد.  وەزیرەكان سەرسوڕمانیان پێوەدیار بوو كاتێك رۆژنامەنوسەكە لێی پرسین، ئایا حكومەت هیچ پلانێكی هەیە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم ئابڕوچونەدا كە تێیدا وەزیری ناوخۆ ناوی لەناو هەندێك هەڵەی ئەخلاقی مەترسیداردا هاتووە ؟ دوای ئەم پرسیارە، وەكو كڵپەی ئاگر، لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی توركیا گرتەی ڤیدیۆیی ئەم بەشەی كۆنگرە رۆژنامەوانییەكە بڵاوبووەوە، لەیەكەم كاردانەوەدا، ئاژانسی ئەنادۆڵ بەیاننامەیەكی دەركرد‌و تێیدا رایگەیاند، موسعەب تۆران بنەماكانی كاری رۆژنامەوانی پێشێلكردووە‌و پروپاگەندەی سیاسی كردووە، بۆیە لە ئاژانسەكە دەركراوە، لەمە زیاتریش ئاژانسی ئەنادۆڵ رۆژنامەنوسەكەی خۆی رەوانەی بەردەم داواكاری گشتی كردووە بۆ ئەوەی لێكۆڵینەوە لەگەڵدا بكرێت سەبارەت بەوەی ئایا پەیوەندی لەگەڵ هیچ گروپێكی تیرۆرستیدا هەیە یاخود نا.  فەخرەدین ئەلتون بەڕێوەبەری راگەیاندنی سەرۆكایەتی كۆماری توركیا لە تویتێكدا لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر نوسی:" ئەوانەی دەیانەوێت لە شكۆی دەوڵەتەكەمان كەمبكەنەوە، باجەكەی دەدەن". سادات بەكری سەركردەی مافیای توركیا لەهەموان زیاتر خۆشحاڵ بوو بە پرسیاری رۆژنامەنوسەكەی ئەنادۆڵ، بۆیە هەرزوو ڤیدیۆی پرسیاری ئەو رۆژنامەنوسەی لە كەناڵەكەی خۆی لە یوتیوب بڵاوكردەوە.  سەدات پێكەر كێیە ؟ سادات بەكر كە بە رێبەری مافیای توركیا ناودەبرێت‌و ماوەی زیاتر لە دوو هەفتەیە رایگشتی توركیای بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە، ساڵی 1971 لە ویلایەتی سكاریا لەدایكبووە. لەماوەی ژیانیدا، سادات چەندجارێك زیندان كراوە‌و دواتر ئازادكراوە، دواینجارەكان كە زیندان كراوە لەساڵەكانی (2005- 2007-2017)دا بووە.  تاوەكو بەر لە هەڵاتنی لە توركیا، سادات بەكر خاوەنی پێگەیەكی جەماوەریی بەهێز بوو، تائەو رادەیەی لەناو خەڵكدا بە "سەرۆك سادات" ناوی دەهێنرا.  ساڵی رابردوو، ژمارەیەك سەربازی سوپای توركیا لەیەكێك لە بنكە سەربازییەكاندا، گرتەیەكی ڤیدیۆییان بڵاوكردەوە كە تێیدا پیرۆزبایی رۆژی لەدایكبوون لە سەدات پێكەر  دەكەن‌و دەڵێن" رۆژی لەدایكبونت پیرۆز سەرۆك. دەستت ماچ دەكەین.. ئەمڕۆ رۆژی لەدایكبونی سەركردەكەمانە..". بەهاری 2018دا میدیاكانی توركیا هەواڵێكیان لەبارەی سادات بەكر بڵاوكردەوە كە باسی لەوە دەكرد، سادات ژمارەیەك ئۆتۆمبیل‌و قەڵغانی گوللەنەڕی بەخشیوە بەو گروپە چەكدارانەی سوریا كە بەپاڵپشتی توركیا لە رۆژئاوای كوردستان شەڕ دژی كورد دەكەن.  بەگشتی لە نەوەدەكانی سەدەی رابردووەوە، سادات بەكر ناوێكی ناسراوی توركیایە وەكو گەورەترین رێبەری مافیا.  بەمدواییە دادگای تاوانەكانی توركیا ئەستۆپاكی بۆ سادات بەكر دەركرد لەسەر كەیسێك، كە پەیوەندی بە هەڕەشەكردنی ساداتەوە هەبوو لە گروپێك خەڵكی ئەكادیمی، ئەم كەسە ئەكادیمیانە دوایان كردبوو سەرلەنوێ گفتوگۆی ئاشتی لەنێوان دەوڵەتی توركیا‌و كورددا دەستپێبكاتەوە بەمەبەستی چارەسەری دۆزی كورد.  سادات كە كەسێكی نزیك بوو لە دەسەڵاتدارانی توركیا، ماوەی زیاتر لە ساڵێكە، لە توركیا فەرمانی دەستگیركردنی بۆ دەرچووە، تۆمەتباركراوە بە تێوەگلان لە "تاوانی رێكخراو"‌و "بازرگانی ماددە هۆشبەرەكان"‌و "بەئامانجگرتنی كەسانی ئەكادیمی‌و خەڵكانی مەدەنی". چەند ساڵێك بەر لە هەڵاتنی لە توركیا، بەدیاریكراویش لە شوباتی 2020دا، سەدات پێكەر خۆی وەكو یەكێك لەو كەسانە دەناساند كە نزیكە لە دەسەڵاتدارانی توركیا، چ پارتی دادو گەشەپێدانی رەجەب تەیب ئەردۆغان چ بزوتنەوەی نەتەوەپەرەست كە هاوپەیمانی ئەردۆغانە، چەندین لێدوانی هەیە كە تێیدا پاڵپشتی خۆی بۆ ئەو دوو پارتە رادەگەیەنێت، وێنەیەكیشی هەیە كە بەدەستێكی دروشمی "بۆزكورت"  واتە "گورگی خۆڵەمێشی"‌و بەدەستەكەی تری دروشمی "چوار پەنجەكە"ی بەرزكردوەتەوە، كە یەكەمیان ئاماژەیە بۆ بزوتنەوەی نەتەوەپەرەست‌و دووەمیش دروشمی پارتی دادو گەشەپێدانی رەجەب تەیب ئەردۆغانە.  بۆیە ئێستا هەڵگەڕانەوەی لەو مێژووە، جۆرێك لە شۆكی لەناو خەڵكی توركیا دروستكردووە، تائێستا هۆكاری سەرەكی ئەم هەڵگەڕانەوەی سادات بەكر نازانرێت، بەتایبەتیش كە ئەو تۆمەتانەی لەلایەن بەرپرسانەوە ئاڕاستەی كراون، ماوەی نزیكەی 10 ساڵ دەبێت لە توركیا وێنەیان نەبووە.  كاتێك سەدات  قسە دەكات ! رۆژی 9ی مانگی رابردوو، هێزە ئەمنییەكانی توركیا ئۆپراسیۆنێكی فراوانیان ئەنجامدا بۆ دەستگیركردنی ئەو كەسانەی كە پەیوەندییان لەگەڵ سەدات پێكەر  هەبوو لە ویلایەتە جیاوازەكان، بەدیاریكراویش لە ئیستانبوڵ.  یەكێك لەو شوێنانەی كە هێزە ئەمنییەكان هەڵیانكوتایە سەری، ڤێلاكەی سادات بوو لە ناوچەی "بیكۆز" لە شاری ئیستانبوڵ‌و ئەندامانی خێزانەكەیان پشكنی.  ئاژانسی (ئەنادۆڵ) كە میدیایەكی نیمچە فەرمی توركیایە، سەرەتای مانگی رابردوو رایگەیاند، دەسەڵاتدارانی توركیا ئۆپراسیۆنێكیان ئەنجامداوە دژی ئەندامانی "تاوانی رێكخراو"، لەم هەڵمەتەدا (25) كەس لە چەند ویلایەتێك دەستگیركراون، كە پەیوەندییان بە سەدات پێكەری رێبەری مافیای توركیاوە هەیە.  ئەنادۆڵ باسی لەوەكردبوو، ئەو كەسانەی دەستگیركراون، تێوەگلاون لەچەندین تاوانی وەكو دروستكردنی رێكخراوی تاوانكاریی، تاڵانی، وەرگرتنی بەرتیل، هەڕەشە‌و بێبەشكردنی خەڵك لە ئازادی. دوای ئەم رووداوانە ئیتر سادات بەكر بۆی بۆ رانەگیراو، دەستیكرد بە بڵاوكردنەوەی چەند گرتەیەكی ڤیدیۆیی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی (یوتیوب). لە گرتەی یەكەم‌و دووەمدا، سەدات پێكەر باسی لەوەكرد، دوای ئەوەی لە توركیا چوەتە دەرەوە، ئێستا لە ئیماراتی عەرەبی دەژی، بەڵام وردەكاری زیاتری لەبارەی چۆنیەتی گەیشتنی بە ئیمارات ئاشكرا نەكرد.  بە بڵاوكردنەوەی چەند گرتەیەكی ڤیدیۆی تر، سادات رایگشتی توركیای وروژاند، بەتایبەتیش كە ناوی چەندین كەسایەتی سیاسی‌و حزبی ناسراوی توركیا دەهێنێت كە تێوەگلاون لە كاری نایاسایی‌و پێشێلكاریی ناڕەوا.  سادات ژێری بەڕەكەی هەڵدایەوە، یان وەكو ئەوەی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان توركیا دەوترێت "قەدەغەكراوەكانی شكاند"، باسی كەسانێك دەكات كە لە توركیا رێگەپێدراو نییە قسەیان لەسەر بكرێت لەوانە سلێمان سۆیلۆ وەزیری ناوخۆو گروپی میدیایی "بلیكان" كە گروپێكی نزیكە لە پارتی دادو گەشەپێدانی دەسەڵاتدارەوە هەروەها (بیرات بەیرەق)ی زاوای ئەردۆغان‌و محەمەد ئەغاری وەزیری ناوخۆی پێشوو لەگەڵ كوڕەكەی كە پەرلەمانتاری پارتی دادو گەشەپێدانە.  لەبارەی وەزیری ناوخۆی پێشووی توركیاوە، سادات دەڵێ:" ئەم پیاوە دەستی خستوەتە ناو سەروەت‌و سامانی دەوڵەمەندترین پیاوی توركیا‌و "مارینا بۆدروم"ی گەشتیاریی، كە ملیۆنان دۆلاری هەیە.  سادات دەڵێ، لەدوای هەڵمەتە ئەمنییەكەی ئەمدواییەوە، گروپەكەی ئەغارو بلیكان دەستیان تێكەڵكردووە بۆ پلانگێڕان لەدژی ئەو، هاوكات هێرش دەكاتەسەر (سەرهاد بەیرەق) كە خاوەنی گروپی میدیایی "تركواز"ە‌و برای بیرات بەیرەقی زاوای رەجەب تەیب ئەردۆغانە، سەرهاد تۆمەتبار دەكات بەوەی میدیا‌و تەلەفزیۆنەكانی كردووە بە بڵندۆگۆ بە شێواندنی ناوبانگی ئەو، سادات بە سەرهاد دەڵێ:" تۆ ساڵی 2014 لە مەخفەردا ئێسكی فەوزی ئیشباشاران-ت شكاند بەهۆی ئەوەی جنێوی بە ژنەكەی سەرۆك كۆمار دابوو، كە خەسوی براكەتە".  لەبارەی سلێمان سۆیلۆ وەزیری ناوخۆی ئێستای توركیاشەوە، سادات باسلەوە دەكات، سۆیلۆ بەهۆی ئەو پەیوەندییانەی كە لەگەڵ بنەماڵەی ئەوان هەیبووە، لەناو ریزەكانی پارتی "رێگای راست"ەوە سەركەوێت بەرلەوەی بچێتە ناو پارتی دادو گەشەپێدانی دەسەڵاتدار لە ساڵی 2012.  سەدات پێكەر  لەبارەی هەڵاتنی لە توركیا دەڵێ:" سۆیلۆ هاوكاری كردم لەوەی پۆلیس دەستگیرم نەكات‌و لە توركیا هەڵبێم، چونكە ئاگاداری كردم كە دۆسیەی لێكۆڵینەوەم لەسەر كراوەتەوە".  سەدات پێكەر  رووی دەمی دەكاتە وەزیری ناوخۆی توركیا‌و دەڵێ:" لەم ماوە كورتەدا چی گۆڕاوە ؟ مەگەر تۆ نەبووی پارێزگاری پۆلیست پێدام‌و پاشان دوای ساڵێكیش ئەم پاراستنەت درێژكردەوە ؟". لە وەڵامی ئەم قسانەی سادات بەكردا، سولەیمان سۆیلۆ وەزیری ناوخۆی توركیا لە تویتەری خۆی بەیاننامەیەكی بڵاوكردەوەو رایگەیاند" ئەگەر ئەو تۆمەتانەی كە سەدات پێكەر  خستویەتیە پاڵم بسەلمێندرێت، من ئامادەم بچمە سەر كورسی لەسێدارەدان".  لایەنگرانی حكومەت‌و پارتی دەسەڵاتدار دەڵێن، ئەو قسانەی كە سادات لەبارەی وەزیری ناوخۆوە دەیكات بەهۆی ئەوەیە كە ئەمساڵانەی دوایی وەزیری ناوخۆ كۆتایی بە هەژموونی زۆرێك لە گەورە مافیاكانی توركیا هێناوە‌و ئێستاش لەسەر ئەو سیاسەتەی بەردەوامە.  ئۆپۆزسیۆن لەسەر خەتە  قسەكانی سەدات پێكەر  لەبارەی بەرپرسانی حكومەتەوە، رووداوی "سوسورلوك"ی بەبیری خەڵك‌و سیاسەتمەدارانی توركیا هێنایەوە، روداوێك كە ساڵی 1996 رویدا‌و پەیوەندی نێوان هەندێك لە پەرلەمانتارانی توركیا بە گروپە مافیاكانەوە ئاشكرا كرد.  رۆژی 3ی تشرینی دووەمی 1996 رووداوێكی هاتوچۆ لە ناحیەی "سوسورلوك" لەنێوان بۆرسا‌و بالیك ئەسیر رویدا، لەناو ئەو ئۆتۆمبیلەی كە توشی رووداوی هاتوچۆ بوو، سەدات پێكەر  ئەدیب بوجاك پەرلەمانتاری پارتی "رێگای راست"‌و حسێن كوجاداغ بەڕێوەبەری ئەكادیمیای پۆلیس لە ئیستانبوڵ‌و عەبدوڵا چاتلی سەركردەی مافیا هەبوون، ئەم رووداوە پەیوەندی سیاسییەكانی لەگەڵ گروپە مافیاكان ئاشكرا كرد، ئەو سەردەمەی كە ئەم رووداوەی تێیدا رویدا، توركیا لە شەڕێكی قورسدا بوو دژی پارتی كرێكارانی كوردستان، دەزگای هەواڵگری توركیا سودی لە مافیاكان وەردەگرت بۆ تیرۆركردنی سەركردەكانی كورد.  تۆمارە ڤیدیۆییەكانی سەدات پێكەر  لەبارەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی توركیا، كاردانەوەی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكانی بەدوای خۆیدا هێنا.  كەمال كلیچدارئۆغلۆ رێبەری پارتی كۆماری گەل، لەبارەی قسەكانی ساداتەوە وتی:" هەڕەشەكانی ئەمدواییە، قەیرانی بەڕێوەبردنە.. چەندین كەسایەتی ناو حكومەت‌و پارتی دەسەڵاتدار ملكەچ بوون بۆ فەرمانی هەندێك لایەن". میراڵ ئەكشنار سەرۆكی پارتی "چاكە " دەڵێ:" ئەو قسانەی كە سادات بەكر دەیانكات، ئابڕوچونێكی گەورەیە‌و بەهەموو واتایەك مۆری شەرمەزارییە، چونكە ناكرێت لەلایەك دەوڵەتی قوڵ هەبێت‌و لەلاكەی تر دەوڵەتی تەنك.. دەوڵەت نابێت لەچوارچێوەی یاسایی خۆی دەربچێت". عەلی باباجان سەرۆكی پارتی دیموكراتی‌و پێشكەوتن ئاماژە بەوەدەكات، ئەو قسانەی كە سەدات پێكەر  كردویەتی، رۆژگاری نەوەدەكانی سەدەی رابردووی بیرخستونەتەوە، كە ئەوكات پەیوەندی نێوان دەوڵەت‌و سیاسیەت لەگەڵ مافیاكان زۆر تێكئاڵاو بووە، بۆیە " دوای چوار دەیە دووبارەبونەوەی ئەم رووداوانە، جێگەی داخ‌و نیگەرانییە".  ئەحمەد داودئۆغلۆ سەرۆكی پارتی "ئایندە"ش سەرباری ئەوە درەنگتر قسەی لەسەر كەیسەكەی سەدات پێكەر  كرد، بەڵام وتی:" پەیوەندی مافیا سیاسییەكان دیاردەیەكە كە دەوڵەت وێران دەكات، ئێمە شایەتی تۆڕێكی تری لەوجۆرین كە نەوەدەكانی سەدەی رابردوو، كەرامەتی دامەزراوەكانی دەوڵەتەكەمانی وێران كرد".  بیردۆزی پیلانگێڕیی ! لەناو ئەو مشتومڕەی كە لەبارەی قسەی سەركردەیەكی مافیاوە دروستبووە، نوسەرو رۆشنبیرەكانی نزیك لە پارتی دادو گەشەپێدانی توركیا لە میدیاكانی خۆیانەوە وتار دەنوسن‌و بە بیرۆدزی پیلانگێڕی لێكدانەوە بۆ قسەكانی سادات دەكەن، ئەوان دەڵێن سادات بۆیە چوەتە ئیماراتی عەرەبی، چونكە ئیمارات لەسەر كێشەی میسرو ئیخوان موسلیمین لەگەڵ توركیا لە كێشەدایە، ئیمارات لەم رێگەیەوە دەیەوێت زیان بە ناوبانگی توركیا‌و سەرۆك رەجەب تەیب ئەردۆغان بگەیەنێت. 

 شوان سدیق: ئیاڵیا گروپە چەتەکان سەلیو و هاورێکانیان دەستبەسەرکردبوو ئەوان بەنیازی گەیشتن بوون بە ئیتاڵیا بەڵام لە لیبیا دەستبەسەرکرابوون. دواتر داوای پارەیان لێ کردبوون لە بەر ئەوەی بێ پارەبوون بۆ ماوەیەکی زۆر کاریان پێ کردبوون. ئەو کۆچبەرانە لە غاناو کینیاو چەند وڵاتێکی دیکەی ئەفریقای کۆچکردن ناچاریکردبوون یەک بگرنەوە، بەهیوای گەیشتن بە ئیتاڵیا و ئەوروپا بەڵام لە لیبیا دەستگیرکرابوون تاکە داوا کاری چەتەو و گووپە یاخییەکان پارەبووە لەو کۆچبەرانە کەچی ئەوان هەر زوو وتوویان پارەمان پێ نییە. ئەم چیرۆکە دروستکراونیە، مەینەتیەکانی کۆچبەرانی ئەفریقایە تا دەگەنە ئیتاڵیا ئەگەر رزگاریان ببێ لە مەرگ بەڵام دەربازیان نابێ لە ئازار و ناخۆشیەکانی رێگاو تا دەگانە ئیتاڵیا چەند جارێک دەمرن و زیندو دەبنەوە. کۆچکردن لە کیشوەری ئەفریقاوە بەردەوامە جەنگ و باران و کۆرۆنایش خەڵکی ئەم کیشەوەرە گەورەیە راناگرێ و بیانووی ئەوانیش هەژاری و برسێتی و نەخۆشی و جەنگە وایکردوە دانیشتوانی کیشوەری ئەفریقا بیر لە کۆچکردن بکەنەوە. دیارە وڵاتانی سەر دەیای نێوەڕاست بۆتە هێڵی پەڕینەوەی کۆچبەران بۆ ئیتاڵیاو ئیسپانیا بەڵام زۆربەی کۆچبەرەکان گەر بیانەوێ خۆیان بگەیەننە ئیتاڵیا زیاتر بەڕێگەی لیبیاو تونس دەپەڕنەوە بۆ ئیتاڵیا.  کۆچی ئەفریقاییەکان و هاتنی کۆچبەران بۆ ئیتاڵیا بەردەوام جێگەی نیقاش و گفتووگۆی دەسەڵآتدارانی ئیتاڵیاو و بە پلەی یەکەم وڵاتانی وەک و لیبیاو تونس و مەخریبە. هەروەها لەنێو ئیتاڵییەکانیش هەمیشە بۆتەوە بابەتێکی سیاسی و ململانێی نێوان دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنە، تەنانەت کۆچکردن لە ئەفریقاوە هەندێ جار دەبێتە مایەی دەمەقاڵێی نێوان سیاسیە ئیتاڵی فەرەنسیەکانیش. هەر دوو پارتی لێگا بەسەرۆکایەتی ماتێۆ سالڤینی و پارتی فرەتێلی ئیتاڵی جیۆرجیا مێلۆنی ئەم دوو پارتە بە دژە بێگانەو کۆچبەران ناسراون. هەردوولا بەردەوام پێشنیار دەکەن ئەگەر ئیتاڵیا بەربەستێکی گەورە لەبەردەم کۆچبەران دروست نەکات، بەتایبەتی کۆچبەرانی ئەفریقا لە داهاتووی ئیتاڵیاو ئەوروپا تووشی کارەسات و کێشەی ئابووری و کومەڵایەتی دەبنەوە. سەرۆکی پارتی لێگا ماتیۆ سالڤینی دەڵێت "ساڵی (٢٠١٧) ئەو کۆچبەرانەی گەیشتوونەتە ئیتاڵیا ژمارەیان (١٨٣،٦٨١) کۆچبەر بوونە. هەروەها ساڵی (٢٠١٨) ئەو کۆچبەرانەی گەیشتوونەتە ئیتاڵیا ژمارەیان (١٣٥،٨٥٨) کۆچبەرن. بەبۆچوونی سالڤینی کۆچبەران گەورەترین کێشەن لە ئێستەدا چوونکە ئیتاڵیا خۆی پێویستی بەچاکسازی و دەستەبەرکردنی ژیانێکی باشترە بۆ دانیشتوانەکەی بەتایبەتی گەنجان. قوربانیەکانی کۆچ بەردەوامە زۆربەی ئەو کۆچبەرانەی گیانیان لە دەستداوە لە پێناو ژیانێکی باشتر هۆکارەکەی خنکان بووە لە نێو دەریاکاندا زۆرینەیان کۆچبەرانی کیشوەری ئەفریقا بووە. رێکخراوی (ئایوئێم) ژمارەی ئەو کۆچبەرانەی گیانیان لە دەستداوە. لە ساڵی (٢٠٢٠) ژمارەیان (٣،١٧٤) کۆچبەر بووە، هەروەها لە ساڵی (٢٠١٩) ژمارەی ئەو کۆچبەرانەی گیانیان لە دەستداوە ژمارەیان (٥،٣٢٧) کەسن. مردنی کۆچبەران چەند جارێک ئیتاڵیای رووبەرروی رەخنە کردوەتەوە، گوایە ئەم وڵاتە زۆر جار رێگری لە کۆچبەران کردوە و لە دەریای نێوەڕاست بێنە وڵاتەکەیەوە، لە لایەکی دیکەیش ئۆپۆزیسیۆن رەخنە لە دەسەڵاتدارانی ئیتاڵی دەگرن کەرێگرنین لەو کۆچە بەلێشاوەی روو لە ئیتاڵیا دەکەن. لەبەرامبەردا ماریۆ دراگی سەرۆکوەزیرانی ئیتاڵیا رایگەیاند "ئێمە ڕێز لە مافەکانی مرۆڤ دەگرین، پابەندین بە بنەمای رێکەتنامەکانی تایبەت بەکۆچبەران، نابێ کۆچبەران لە ئاوی ئیتاڵیا بە تەنیا جێبهێڵدرێن". کۆچبەران گوێ بە کۆرۆنا و کوارێنتینە نادەن، ئەوان بەردەوام بەدوای دەرفەتدا دەگەڕێن، بۆ ئەوەی خۆیان بگەیەننە ئیتاڵیا. دواین کاروانی کۆچبەران ڕۆژی سێ شەممە (١١)ی ئایار بوو ئەوان لە ئەفریقاوە دوای چەندین رۆژ لە رێگا خۆیان گەیاندە دوورگەی لامپێدوسیا لە ھەرێمی سیچیلیای ئیتاڵیا پێشتر تیمە فریاگوزاریە ئیتاڵییەکان بە هانایانەوە چووبوون تا گەیاندنیانە سیچیلیا چونکە نێوان ئیتاڵیاو وڵاتانی کیشوەری ئەفریقا زۆر ئاڵۆزو پڕ مەترسیە ھەر بەتەنیا خنکان نیە بەڵکو ھەندێ جار کۆچبەران بەبارمەتە دەگیرێن لە ڵایەن چەتە دەریاییەکانی ئەفریقاوە، زۆرجاریش دەریاوانە ئیتاڵیەکانیش ژیانیان کەوتۆتە مەترسی لە ڕفاندن و دزی لێ کردن. بەڵام پاش ئەو ناخۆشی و ئازارانەی ڕێگاو ترس لە شەپۆلی دەریاکان و مردن، هاوڵاتیەکی ئیتاڵی چووبووە بەردەم قافڵەی کۆچبەرەکان و بە دەنگ بەرزبکەنەوە دەیگوت "بۆچی ھاتوون ئێوە؟ ئەمە شەرمەزاریە بۆ حکوومەت و دەوڵەت کۆچبەر وەر دەگرێ! سەرۆکی پارتی فرەتێلی ئیتاڵی جیۆرجیا مێلۆنی لە دیمانەیەکی تەلەفزیۆنی ئیتاڵی دەڵێت "لەم کاتەدا ئێمەی ئیتاڵی ناتوانین هاتووچۆ بکەین، ناتوانین لە هەرێمێکەوە بۆ هەرێمێکی دیکە بڕۆین، کەچی کۆچبەران دێن و دەچن ئیتاڵیا ئەمڕۆ بۆخۆی بەهۆی کۆرۆناوە ملیۆنان بێ کاری هەیە".