دانا شێخ نەقی 

بێگومان، بابەتی "پلانی ئینۆن " (Yinon Plan) یەکێکە لە مشتومڕاوییترین و قووڵترین بابەتە ستراتیژییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم وتارەی خوارەوە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە و شرۆڤەکاری تیشک دەخاتە سەر ڕەهەندەکانی ئەم پلانە:

پلانی ئینۆن: ستراتیژیی هەڵوەشاندنەوەی دەوروبەر و داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
دەستپێک

لە شوباتی ساڵی ١٩٨٢دا، گۆڤاری (کێڤونیم - Kivunim) کە زمانحاڵی ڕێکخراوی جیهانیی زایۆنیستی بوو، وتارێکی بڵاوکردەوە بە ناوی "ستراتیژییەک بۆ ئیسرائیل لە ساڵانی هەشتاکاندا". نووسەری وتارەکە "ئۆدێد ینۆن" بوو، کە پێشتر بەرپرس بوو لە وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل. ئەم نوسینە کە دواتر بە "پلانی ئینۆن " ناسرا، نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکراو بوو بۆ گۆڕینی ئیسرائیل بۆ هێزی باڵادەست لە ناوچەکەدا، بەڵام نەک لە ڕێگەی ئاشتەوایی، بەڵکو لە ڕێگەی "پارچەپارچەکردنی" وڵاتانی عەرەبی.

فەلسەفەی سەرەکی پلانەکە: "دەوڵەتە کارتۆنییەکان"

ینۆن پێی وابوو کە وڵاتانی عەرەبی دەوروبەری ئیسرائیل، دەوڵەتی ڕاستەقینە نین، بەڵکو لەلایەن زلهێزەکانەوە (بەتایبەت بەریتانیا و فەرەنسا) بە شێوەیەکی دەستکرد دروستکراون. ئەو باوەڕی وابوو کە ئەم وڵاتانە لە ناوەوەدا بەهۆی ململانێی ئایینی، مەزهەبی و نەتەوەییەوە زۆر لاوازن.

بنەمای پلانەکە: ئیسرائیل دەبێت کار لەسەر "تەقاندنەوەی" ئەم وڵاتانە لە ناوەوە بکات بۆ ئەوەی ببنە چەند کیانێکی بچووکی مەزهەبی و نەتەوەیی کە هەمیشە لە شەڕدا بن و نەپەرژێنە سەر دژایەتی ئیسرائیل.

ستراتیژی پلانەکە بۆ وڵاتانی ناوچەکە

١. عێراق: دابەشبوون بۆ سێ پارچە

ینۆن عێراقی بە مەترسیدارترین دەوڵەتی عەرەبی دەزانی. ئەو پێشنیاری کرد کە عێراق دەبێت بەسەر سێ هەرێمدا دابەش بکرێت:

دەوڵەتێکی شیعە لە باشوور (بە ناوەندیی بەسرا).

دەوڵەتێکی سوننە لە ناوەڕاست (بە ناوەندیی بەغدا).

دەوڵەتێکی کوردی لە باکوور.
ئەم تێڕوانینە دوای ساڵی ٢٠٠٣ و ڕووخانی ڕژێمی پێشوو، لەلایەن زۆرێک لە چاودێرانەوە وەک "جێبەجێبوونی پلانەکە" لێکدرایەوە.

٢. سوریا و لوبنان

پلانەکە جەختی لەوە دەکردەوە کە سوریاش هاوشێوەی عێراق دەبێت دابەش بێت بۆ دەوڵەتی عەلەوی، سوننە و درووز. سەبارەت بە لوبنانیش، ینۆن پێی وابوو کە دابەشبوونی لوبنان بۆ ٥ پارچەی مەزهەبی (مەسیحی، شیعە، سوننە، درووز) دەبێتە نموونەیەک بۆ هەموو جیهانی عەرەبی.

٣. میسر و ئوردن

میسر: ئینۆن پێی وابوو کە میسر لەبەر هەژاری و کێشەی ناوخۆیی، دەوڵەتێکی داڕماوە. ئەو پێشنیاری دەکرد کە میسر دابەش بێت بۆ چەند هەرێمێک، لەوانە دەوڵەتێکی مەسیحی (قیبتی) لە باشوور.

ئوردن و فەڵەستین: پلانەکە جەختی لەسەر دروشمی "ئوردن هەمان فەڵەستینە" دەکردەوە. واتە فەڵەستینییەکان لە کەناری ڕۆژئاوا دەربکرێن بۆ ناو ئوردن و لەوێ دەوڵەتەکەی خۆیان هەبێت، بۆ ئەوەی خاکی فەڵەستین بە تەواوی بۆ ئیسرائیل بمێنێتەوە.

دەرئەنجام و ڕەخنەکان

ئەم پلانە تا ئەمڕۆش جێگەی مشتومڕە. دوو تێڕوانینی جیاواز هەیە:

بڕوانامەی پیلانگێڕی: زۆرێک لە شرۆڤەکارانی عەرەب و ئیسلامی پێیان وایە کە ئەوەی لە دوای بەهاری عەرەبی و شەڕی ناوخۆیی وڵاتان ڕوویدا، جێبەجێکردنی خاڵ بە خاڵی ئەم پلانە بوو بۆ پارچەپارچەکردنی ناوچەکە.

تێڕوانینی ئەکادیمی: مێژوونووسان دەڵێن ئەمە تەنها "پێشنیاری" ڕۆشنبیرێک بووە و هەرگیز نەبووەتە سیاسەتی فەرمیی دەوڵەتی ئیسرائیل، بەڵکو گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە دەرئەنجامی کێشە کۆنەکانی خۆیان و دەستوەردانی وڵاتانی زلهێز بوون.

کۆتایی

پلانی ئینۆن ، چ جێبەجێ کرابێت و چ تەنها تیۆرێکی سیاسی مابێتەوە، گرنگییەکەی لەوەدایە کە دەری دەخات "پارچەپارچەکردنی نەتەوەیی و مەزهەبی" گەورەترین مەترسییە بۆ سەر سەقامگیری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەورەترین دەرفەتیشە بۆ نەیارەکانی.