سەرتیپ جەوهەر هێشتا دۆخی ژیان و حوكمڕانیی لەدیمەشق ئاسایی نەبۆتەوەو لێكەوتەو كاریگەری گۆڕانی سیستمی حوكمڕانیی بەروونی دیارەو ئەوانەی هاتووشن، هێشتا نەیانتوانیوە نەك سوریا بەڵكو بارودۆخی دیمەشق رێكبخەنەوە. دۆخی ئەمنی لەو ناوچانەی گروپی تەحریری شام (ئەحمەد شەرع) حوكمڕانیەتی بەتەواوی سەقامگیر نەبووە. لەو ناوچانەی پێكهاتەی عەلەوییەكانی لێیە واتە پارێزگاكانی تەرتوس و لازقیە و بەشێك لە حمس و حەما، هێشتا كوشتن و گرتن و رفاندن ماوە، لەبەرامبەردا چەند گروپ و كۆمەڵە چەكداری عەلەوییەكانیش كەپێناچێت ژمارەیان زۆر بێت لێرەو لەوێ‌ جموجۆڵیان هەیە.  لەناوخۆی دیمەشقیش سەرباری جۆرێك لەهێمنی باری ئەمنی، بەڵام ململانێیەكی بێدەنگ لەناوخۆی تەحریری شام هەیە. ترس هەیە ئەحمەد شەرع لەلایەن گروپ و باڵە جیاوازەكانی ئەو بەرەیە بكوژرێت، بۆیە بەپێی سەرچاوەیەك (هێشتا بەڕەسمیی پشتڕاستنەكراوەتەوە) ئەمریكاییەكان تیمێكی تایبەتی متمانەپێكراوی سەربازییان بۆ ئەحمەد شەرع دابینكردووە بۆ پارێزگاری لێكردن و دوورخستنەوەی هەر ئەگەرێكی نەخوازراو هەروەكچۆن لەدوای رووخانی رژێمی عیراق بۆ بەشێك لەبەرپرسانی باڵای عیراقیان دابینكردبوو. . تائێستا فەرمانگەكانی حكومەت لەدیمەشق بەتەواوی نەكەوتوونەتەوە كارو دەوڵەت نیمچە پەكیكەوتووە. فەرمانگە هەرە گرنگەكانی خزمەتگوزاریی و ژیانی خەڵك وەك فەرمانگەی تاپۆو پۆلیسی هاتوچۆو پاسپۆرت و..تد نەكەوتوونەتەوە كاركردن. ئەوەی هەیە سیمای چەكداریی و هەندێك كاروبار كە زیاتر لەمیدیاكان دەیبیستین، ئەگینا بەكردار هێشتا دەوڵەت نەكەوتۆتەوە كاركردن. لەرۆژهەڵاتی فورات ئەوەی پێی دەگوترێت فەرمانگەكانی دەوڵەت، بەتەواوی دەرگاكانیان داخراوە، بەڵام فەرمانگەو كارگێڕیی رێڤەبەری خۆسەر كاروبارەكانیان ئاساییەو خزمەتگوزاریی پێشكەش دەكەن. ماوەیەكیشە گفتوگۆو دانوستاندن لەنێوان دیمەشق و قامیشلۆ هەیە بۆ چارەسەركردنی پرسی خوێندن، بەڵام هێشتا هیچ رانەگەیەنراوە. هاوكات حكومەتی نوێی دیمەشق لەناوچەی دروزەكان نییەو كاروبارەكان لەلایەن دروزەكان خۆیانەوە دەكرێت. سەبارەت بەگوزەرانی خەڵك، گرانیەكی ئێجگار سەخت هەیە. ژیانی خەڵك زۆر زەحمەتتر بووە لەجاران. بازاڕەكانی سوریا پڕ بووە لەكاڵای بیانیی، بەڵام خەڵك پارەی لەگیرفان نییە. ئەوەی دەگوترا كە حكومەت لە 400% موچەی فەرمانبەرانی زیاتر كردووە تائێستا هیچ دیار نییە. ماوەی دوو مانگە موچە لەكاتی خۆی دەدرێت دەدرێت، بەڵام بەهۆی كەمی موچەو بێبەهایی لیرەی سوریا، فەرمانبەران سودی لێنابینن، ئەمە سەرباری ئەوەی ژمارەیەكی ئێجگار فەرمانبەر یان بۆخۆیان وازیانهێناوە یاخود بەتۆمەتی نزیكییان لەرژێمی پێشوو لەكارەكانیان دوورخراونەتەوە. بەپێی زانیاریی، بیانیەكانی ئیدارەی ئێستای حكومەتی سوریا كە ژمارەیان بە 3800 كەس دەخەمڵێنرێت و رەگەزنامەی سورییان پێدرا لەنەتەوەو رەگەزەكانی (ئیگۆریی، ئەلبانیی، چەچانیی، ئۆزبەكیی، توركستانیی، قەوقازیی) ئەمانە موچەیەكی زۆر جیاوازتر لەفەرمانبەرانی سوریا وەردەگرن. بەپێی ئەو زانیارییانە موچەكانیان مانگانە لەنێوان 3 بۆ 3500 دۆلار دەخەمڵێنرێت. هاوكات ئەو چەكدارانەی كە لەئیدلب بوون و لەگەڵ شەرع گەڕانەوە دیمەشق، ئەوانیش موچەكانیان لەنێوان 300 بۆ 600 دۆلارە، ئەمە لەكاتێكدا فەرمانبەرانی ئاسایی بەشێوەیەكی گشتیی موچەكانیان لەنێوان 20 بۆ 30 دۆلارێكە.  ئەوەی جێی سەرنجە، بەشێك لەخزمەتگوزارییەكان بەراورد بەچەند مانگی سەرەتای رووخانی بەعس باشتربوون، وەك ئاو و كارەبا، بەڵام بەهۆی گەڕانەوەی ژمارەیەكی ئێجگار زۆری خەڵك لەتوركیاو ئەوروپاو ئەوانەیشی لەناوخۆ بۆناوچەی دیكە ئاوارەببوون، نرخ و كرێی خانوبەرە لەدیمەشق زۆر گرانبووە، بەجۆرێك مێژووی دیمەشق بەخۆیەوەی نەبینیوە. بەپێی زانیارییەكان ماوەی دوو مانگێكە ژمارەیەكی زۆری ئەوانەی لەناوچە كوردستانیەكانی وەك عەفرین، سەرێكانیی، گرێ سپی لەلایەن توركیاوە نیشتەجێكرابوون بەلێشاو دەگەڕێنەوە ناوچەكانی خۆیان لەدیمەشق و حەلەب و شارەكانی دیكەی سوریا، هاوكات دانیشتوانە رەسەنەكەی ئەو شارە كوردیانە كە بۆ شارە كوردییەكانی دیكەی وەك قامیشلۆو عاموداو حەسەكە ئاوارەببوون، دووبارە دەگەڕێنەوە شوێنی خۆیان. ئەمەش جێی دڵخۆشییە بۆ كورد لەرۆژئاوای كوردستان. ماوەی دوو مانگێكە حكومەتەكەی ئەحمەد شەرع لەڕێی چەند وەزارەتێكەوە ژمارەیەكی زۆر گرێبەستی لەبوارە جیاوازەكانی خزمەتگوزاریی و پێداویستیی هەنوكەیی لەگەڵ ژمارەیەكی زۆر كۆمپانیای بیانیی و ناوخۆیی ئیمزاكردووە.  بەپێی زانیاریی هیچ پرۆژەیەك یان گرێبەستێك لەهەر بوارێكدا بێت بەبێ‌ بەشداریپێكردن و پشكداركردنی بەرپرسان جێبەجێنابێت و سەرناگرێت. واتە بەرپرسانی نوێ‌ بەهەمان فەرهەنگ و تێگەیشتنی كۆن دەستیانكردووە بەگەندەڵیكردن و خۆدەوڵەمەندكردن و خۆگونجاندنن لەگەڵ بارودۆخی نوێ‌. دیوێكی دیكەی رووداوەكانی دیمەشق، پرسی جێبەجێكردنی شەریعەت و رووكارە ئیسلامییەكانە كە بارودۆخی دیمەشقی بەتەواوی گۆڕیوە. واتە پەچەو باڵاپۆشیی تەواوەتی ژنان و كچان بووە بەدیاردەو بەروونی لەجادەو شەقامەكان دەبینرێن. حوكمڕانانی نوێ‌، زنجیرەیەك رێكاری نوێیان راگەیاندووە بۆ نمونە سیماكانی كەنار دەریا لەشارەكانی لازقیەو تەرتوس هەڵگیراون و لەبەركردنی شۆرت و هەندێك جلوبەرگ بەتایبەت لەژنان قەدەغەكراوە. هێزێكی تایبەت بەناوی ئاسایشی گشتیی لە كوچەو شەقامەكانی دیمشق دەگەڕێن، لەهەندێك شوێن یەخەی هاوڵاتیان دەگرن و لێپێچینەوەیان لەگەڵ دەكەن، بەتایبەت پرسیار لەبەیەكەوە بوونی كوڕان و كچان دەكەن یاخود كاتێك جلوبەرگی مۆدەو سەردەمیانە لەبەردەكەن. سەرباری رووداوە جیاوازەكان لەدیمەشق و ناوچە جیاوازەكانی سوریا، بەڵام میدیای عەرەبی و رۆژئاوا لەم بارودۆخە بێدەنگن، هۆكارەكەی پشتیوانیی ئەمریكاو بەشێك لەوڵاتانی عەرەبیە لەحوكمڕانانی نوێی دیمەشق بۆیە میدیاكانیان نایانەوێ‌ تیشك بخەنە سەر واقعی نوێی سوریا.

درەو: بەپێی ڕاپۆرتی تایبەتی رێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو لە حەوت ڕۆژی رابردووی شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل، (646) كەس كوژراون، لەو ژمارەیە(560) كەسیان لە هێزە ئەمنی و سەربارزییەكانی ئێرانن و (86) كەسیان هاوڵاتی مەدەنین، كە (35) ژن و (21) منداڵ لەناو هاوڵاتییەكاندان.     دەقی راپۆرتی حەوتەمی رێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بەپێی ئەو زانیارییانەی لە سەرچاوە بڕواپێکراو و خۆجێییەکان لە تەواوی ئێران کۆ کراونەتەوە و بەدواداچوونیان بۆ کراوە، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو پشتڕاستی دەکاتەوە کە لە ماوەی حەوت ڕۆژی یەکەم لە دەستپێکی شەڕی ڕاستەوخۆ لە نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران و وڵاتی ئیسرائیل، لانی کەم ٦٤٦ کەس کوژراون. لەم ژمارەیە، ٨٦ هاووڵاتیی سڤیل و ٥٦٠ کەس لە هێزە سەربازی، ئەمنی، ناوەندە پەیوەندیدارەکان بە سوپای پاسداران و یا کادری پسپۆڕی پەیوەندیدار بە ڕێکخراوە سەربازییەکانی ئێران بوون. هەنگاو هەروەها کوژرانی لانی کەم ٣٥ ژن و ٢١ منداڵ لە نێوان قوربانیانی سڤیلی ئەو شەڕە بەڵگەمەند کردووە. زیاتر لە ۸٥٪ی کوژراوانی سڤیل لە پارێزگای تاران تۆمار کراوە. کوژرانی ٨٦ کەس لە خەڵکی سڤیل لە حەوت ڕۆژی سەرەتای شەڕدا بەپێی ئاماری تۆمارکراو لە ناوەندی ئامار و بەڵگەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی حەوت ڕۆژی ڕابردوودا لانی کەم ٨٦ کەس لە خەڵکی سڤیل لە ئەنجامی هێرشەکانی ئیسرائیلدا کوژراون کە ناسنامەی ٨٣ کەسیان هەتا کاتی داڕشتنی ئەم ڕاپۆرتە بۆ هەنگاو ئاشکرا کراوە. لەنێوان ئەو کەسانەدا ٣٥ ژن و ٢١ منداڵ قوربانی بوون. هەروەها جێگای ئاماژەیە یەکێک لەم قوربانیانە خەڵکی وڵاتی ئەفغانستان بووە. بە پێی لێکۆڵینەوەکانی هەنگاو لانی کەم ٢٦ کەس لە هاووڵاتییانی سڤیل کە کوژراون لە بنەماڵەی ئەندامانی باڵا و کادرەکانی سوپای پاسداران بوون. قوربانیانی سڤیل بەم شێوەن: پارێزگای تاران: ٧٣ حاڵەت پارێزگای ئیسفەهان: ٥ حاڵەت پارێزگای هەمەدان: ٤ حاڵەت پارێزگای کرماشان: ٢ حاڵەت پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات: ٢ حاڵەت کوژرانی لانی کەم ٢١ منداڵ هەنگاو پشتڕاستی دەکاتەوە کە لە ئەنجامی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر پارێزگای تاران و ئیسفەهان لانی کەم ٢١ منداڵ گیانیان لەدەست داوە. لە نێوان ئەو منداڵانەدا، ۱١ منداڵ کچ و ١٠ منداڵ کوڕ بوون. دوو کەس لەو منداڵانە ۲ مانگان و ۷ مانگان بوون و گەورەترینیان ۱۷ ساڵی تەمەن بووە. ١٧ منداڵ لە پارێزگای تاران و ٤ منداڵ لە پارێزگای ئیسفەهان کوژراون. ناسنامەی منداڵانی کوژراو: ١. ڕایان قاسمیان _ ٢ مانگ ٢. زەهرا زاکریان ئەمیری _ ٧ مانگ ٣. ئەمیر عەلی ئەمینی _ ١٢ ساڵ ٤. پەرهام عەباسی _ ١٥ ساڵ ٥. فاتمە زاکریان ئەمیری _ ٥ ساڵ ٦. باران ئەشرەفی _ کەمتر لە ١٥ ساڵ ٧. مەهیا نیکزاد _٧ ساڵ ٨. سۆهەیل کەتوولی _ ١١ ساڵ ٩. ئیما زەینەلی _ ٧ ساڵ ١٠. هیدا زەینەلی _ ٤ ساڵ ١١. مۆتەهرە نیازمەند _ ٦ ساڵ ١٢. عەلی نیازمەند _ ١٠ ساڵ ١٣. فاتمە نیازمەند _ ١٢ ساڵ ١٤. محەممەدڕەزا سەدیقی سابر _ ١٧ ساڵ ١٥. مەتین سەفاییان _ ١٦ ساڵ ١٦. زەهرا بەرزێگەر _ ٣ ساڵ ١٧. تارا حاجی‌میری _ ٨ ساڵ ١٨. مۆجتەبا شەریفی _ ٧ ساڵ ١٩. فاتمە شەریفی _ ١١ ساڵ ٢٠. سەیدعەلی ساداتی _ ٦ ساڵ ٢١. ڕەیحانە سادات سادەتی _ ١٢ ساڵ کوژرانی ٣٥ ژن، بریتی لە دوو ئەندامی سوپای پاسداران تا کاتی داڕشتنی ئەم ڕاپۆرتە، ناسنامەی ٣٥ ژنی کوژراو بۆ هەنگاو ئاشکرا کراوە کە هەموویان لە پارێزگاکانی تاران و ئیسفەهان کوژراون. لەم نێوانەدا فاتمە باقری و ئێلهام فەرەحمەند لە ئەندامانی سوپای پاسداران بوون و ٣٣ کەسی دیکە سڤیل بوون. کوژرانی ٥٦٠ هێزی سەربازی لە تەواوی ئێران لە یەکەمین کاتژمێرەکانی بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی، ۲۳ی جۆزەردانی ۲۷۲۵، هاوکات لەگەڵ دەستپێکی هێرشی ڕاستەوخۆی ئاسمانی و مووشەکی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، ئاماری کوژراوانی سەربازی بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. زانیاری و بەڵگەکانی بەردەستی هەنگاو نیشان دەدەن کە تا کۆتایی ڕۆژی حەوتەمی شەڕ، لانی کەم ٥٦٠ کەس لە ئەندامانی ئەرتەش، سوپای پاسداران، هێزی ئینتزامی، بەسیج، زانایانی بواری ناوکی و بژاردەی فەننی یان فەرمانبەرانی ناوەندە پەیوەندیدارەکان بە ڕێکخراوە ئەمنییەکان کوژراون. هەنگاو تا ئێستا توانیویەتی ناسنامەی ٢١١ کەس بە تەواوی ئاشکرا بکات. زیاترین ئاماری کوژراوانی نیزامی لە پارێزگاکانی تاران، ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات کرماشان و قۆم و ئیسفەهان تۆمار کراوە. جیاکردنەوەی کوژراوانی نیزامی بەپێی پارێزگاکان: پارێزگای تاران: ٢٣٥ کەس پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات: ٦٣ حاڵەت پارێزگای کرماشان: ٥٠ حاڵەت پارێزگای قۆم: ٤٠ حاڵەت پارێزگای لوڕستان: ۳٥ حاڵەت پارێزگای ئیسفەهان: ٤٠ حاڵەت پارێزگای ئورمیە: ۲۰ حاڵەت پارێزگای ئەلبۆرز: ٢٠ حاڵەت پارێزگای زەنجان: ١٥ حاڵەت پارێزگای هەمەدان: ١٢ حاڵەت پارێزگای خووزستان: ٩ حاڵەت پارێزگای سنە: ۵ حاڵەت پارێزگای مەرکەزی: ١٠ حاڵەت پارێزگای فارس: ٦ حاڵەت لە پارێزگای تاران کە ناوەندی سەرەکی هێرشەکانی ئەرتەشی ئیسرائیل بووە، لانی کەم ٢٣٥ کەس لە هێزە سەربازییەکان کوژراون. لەنێوان ئەو کەسانەدا ناسنامەی ٦١ کەس بریتی لە ۱۰ فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران، ۱١ زانای بواری ناوکی و ۲ بژاردەی حکومەتی پەیوەندیدار بە سوپای پاسداران لە لایەن هەنگاو ئاشکرا کراوە. ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو وێڕای ئیدانەکردنی خەساردیتنی خەڵکی سڤیل و چڕبوونەوەی گرژییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل، داوا لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و ناوەندە مافی مرۆڤییەکان دەکات کە لە نێوان گۆڕانکارییە بەپەلەکانی ئەو شەڕەدا، گرینگی بە بارودۆخی جێی نیگەرانیی مافی مرۆڤ لە ئێران بدەن و دەستبەجێ بۆ پاراستنی لە خەڵکی سڤیل بەتایبەت ژنان و منداڵان کردەوەیان هەبێت.

راپۆرتی: درەو  🔹 گەرووی هورمز کەنداوی عەرەبی بە کەنداوی عومانەوە دەبەستێتەوە، پاشان زەریای هیندی.  🔹 (19%)ی پێویستی نەوتی جیهانی و (11.1%)ی بازرگانی دەریایی جیهانی لێوە تێدەپەڕێت. 🔹 گەرووەکە بە ڕێڕەوی سەرەکی نەوت و گاز لە ناوچەکەوە بۆ بازاڕە جیهانییەکان دادەنرێت. ڕۆژانە نزیکەی (20 ملیۆن) بەرمیل نەوت لەو گەرووەوە دەگوازرێتەوە، ئەمەش وایکردووە کە ببێتە یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی بازرگانی لە جیهاندا. 🔹 ڕۆژانە 20 تا 30 كەشتی نەوت هەڵگر پێیدا تێپەڕ دەبێت، بە جۆرێك هەر 6 خولەك بارهەڵگرێك لە لوتكەی تێپەڕبوندایە.  🔹 هەر پەککەوتنێک لە هاتوچۆی کەشتیوانی لە ڕێگەی گەرووی هوورمزەوە، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر نرخی نەوتی جیهانی دەبێت. هەڕەشەکانی ئێران بۆ داخستنی گەرووی هورمز ئەمە یەکەم جار نییە ئێران هەڕەشەی داخستنی گەروی هورمز دەکات بۆ نمونە ئەکبەر هاشمی ڕەفسنجانی، سەرۆکی پەرلەمان و نوێنەری ڕێبەری ئێران لە شوورای باڵای بەرگری، ساڵی 1983 لە نوێژی هەینی تاراندا لەبارەی داخستنی گەرووی هورمزەوە گوتی: "ئێمە بە کەشتییەکانمان گەرووی هورمز داناخەین. ئێمە دیوارێکی ئاگرین درووستدەکەین بە تۆپەکانی 130 کە خۆتان دەزانن چەنێکمان هەیە. ئێمە کاتێک ڕۆژی دوو جار ئاگر لە گەرووی هورمزدا درووست بکەین، ئەگەر ئێمە تۆپە 175 ملیمەترییەکان کە مەودایان 48 کیلۆمەترە، دانێین و بە گولـلەکانی بۆردومانی ناوڕاستی گەرووەکە بکەین، کێ دەتوانێت بە گەرووەکەدا تێپەڕێت؟ ئێمە دەتوانین گەرووی هورمز بە کڵاشینکۆفیش داخەین...". گەروی هورمز شادەماری گواستنەوەی نەوتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە بۆ بازاڕەكانی جیهان، بۆیە داخستنی ئەو ڕێگە گرنگە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی نەوت لە بازاڕەكانی جیهانداو بەرزبوونەوەی زۆری نرخەكەی. زۆربەی نەوتی هەناردەكراوی سعودیە و ئێران و ئیماڕات و كوەیت و عێراق لە ڕێگەی گەروی هورمزەوە هەناردەی بازاڕەكانی جیهان دەكرێت، هەروەها گەروی هورمز ڕێگەی سەرەكی گواستنەوەی گازی سروشتی قەتەڕە كە گەورەترین هەناردەكەری گازی سروشتی جیهانە. لە ناوەڕاستی ساڵی (2018)دا حەسەن ڕۆحانی سەرۆک کۆماری ئێران لە بەرامبەر هەڕەشەی ئەمریکا بۆ سنووردارکردنی ڕێژەی کڕینی نەوتی ئێران لە بازاڕە جیهانییەکاندا، کاردانەوەیەی نیشانداو لە میانەی کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ ئێرانییەکانی دانیشووی وڵاتی سویسرا لە شاری بێرن گوتی "ئەمریکییەکان بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە دەیانەوێت بە تەواوی ڕێگە لە هەناردەی نەوتی ئێران بگرن، ئەوان مانای ئەم دەربڕێنە نازانن، چونکە لە ڕاستیدا بێمانایە نەوتی ئێران هەناردە نەکرێت و لە هەمان کاتدا نەوتی ناوچەکە هەناردە بکرێت. ئەگەر ئێوە توانیتان، ئەو کارە بکەن بۆئەوەی دەرئەنجامەکەشی ببینن." ڕۆژی (14/6/2025) دوای هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران ئاژانسی هەواڵی تەسنیمی ئێران لە زاری جەنەراڵ ئیسماعیل کەوسەری، فەرماندەی سوپای پاسداران  رایگەیاند: وڵاتەكەی تاوتوێی داخستنی گەروی هورمز دەكات و دواتر باشترین بڕیار كەلە بەرژەوەندی تاران بێت لەبارەیەوە دەدات.  ئاماژەی بۆ ئەوەشكردوە، كۆماری ئیسلامی ئێران هەمو رێگایەك بۆ سزادانی ئیسرائیل دەگرێتەبەر، بۆ ئەو مەبەستەش هەمو ئەگەرێك لەبەردەمیاندا كراوەیە و سزای تەلئەبیبی پێدەدەن، یەكێكیش لە رێگەكان هێرشە سەربازییەكانە بۆسەر ئەم وڵاتە. پێگەی بازرگانی گەرووی هورمز لە ڕێڕەوە ئاوییەکاندا گەرووی هورمز لە نێو حەوت دیارترین ڕێڕەوی ئاوی یەکێکە لە ڕێڕەوە بازرگانییە پڕ بایەخەکان، لە قەبارەی بازرگانی نەوتدا لە پێش سەرجەمیانەوەیەو لە ڕووی قەبارەی بازرگانییەوە پلەی سێیەمی نێو ڕێڕەوە گرنگە جیهانیەکانی گرتووە، بەجۆرێک؛ 1.    گەرووی هورمز: کەنداوی عەرەبی بە کەنداوی عومانەوە دەبەستێتەوە، پاشان زەریای هیندی. پانی گەرووەکە 50 كیلۆمەترە (34 كیلۆمەتری دەكەوێتە تەنگەبەریی) و قوڵیەكەشی تەنها (60) مەترە، پانی چونە ناوەوە و دەرەوەی دوو میلی دەریاییە كە دەكاتە 10 كیلۆمەتر و نیو، (19%)ی پێویستی نەوتی جیهانی و (11.1%)ی بازرگانی دەریایی جیهانی لێوە تێدەپەڕێت. ڕۆژانە نزیکەی (20 ملیۆن) بەرمیل نەوت بە گەرووەکەدا تێدەپەڕێت، ڕۆژانە 20 تا 30 كەشتی نەوت هەڵگر پێیدا تێپەڕ دەبێت، بە جۆرێك هەر 6 خولەك بارهەڵگرێك لە لوتكەی تێپەڕبوندایە.  ئەمەش وایکردووە کە ببێتە یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی بازرگانی لە جیهاندا. هەر بۆیە گەرووەکە بە ڕێڕەوی سەرەکی نەوت و گاز لە ناوچەکەوە بۆ بازاڕە جیهانییەکان دادەنرێت.  بۆیە هەر پەککەوتنێک لە هاتوچۆی کەشتیوانی لە ڕێگەی گەرووی هوورمزەوە بەهۆی گرژییە جیۆپۆلەتیکییەکەوە، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر نرخی نەوتی جیهانی هەیە، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی ئەو ئاڵنگارایانەی ڕووبەڕووی ناوچەکە دەبێتەوە، کە بەهۆی ململانێکانی ناوچەییەوە تووشی کێشە بووە. ئەمەش گرنگییەکەی زیاتر دەکات. 2.    گەرووی مالاکا: گەرووی مەلاکا زەریای هێمن و زەریای هیندی بەیەکەوە دەبەستێتەوە ئەم گەرووە ڕێڕەوێکی گرنگی ترانزێتی نەوتە، ڕۆژانە نزیکەی (15 ملیۆن) بەرمیل پێیدا تێدەپەڕێت. بەو مانایایەی (16%)ی پێویستی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت و یەکێکە لە گرنگترین ڕێڕەوی ئاوی بازرگانی جیهان کە (23.7%)ی بازرگانی دەریایی جیهانی پێکدەهێنێت. ئابوورییە گەورەکانی ئاسیا بە تایبەتی چین بۆ تێپەڕاندنی کاڵا جۆراوجۆرەکان پشتی پێدەبەستن. گەرووەکە (805 کیلۆمەتر) درێژ دەبێتەوە و خاڵێکی ترانزێتی ستراتیژی لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای ئاسیا پێکدەهێنێت. 3.    کەناڵی سوێس: کەناڵی سوێسی میسری، دەریای سوور و دەریای ناوەڕاست بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ئەمەش کارئاسانی بازرگانی نێوان ئاسیا و ئەوروپا دەکات. ئەم کەناڵە (6%)ی پێویستی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت و (12%)ی کۆی قەبارەی بازرگانی دەریایی جیهانی بەو شوێنەدا تێدەپەڕێت، ساڵانە نزیکەی (20 هەزار) کەشتی بەو شوێنەدا تێدەپەڕن. بەگوێرەی ئامارەکانی دەسەڵاتی کەناڵی سوێس، داهاتی کەناڵەکە بۆ ساڵی دارایی 2023-2024 گەیشتووەتە (7.2 ملیار) دۆلار. 4.    گەرووی باب ئەلمەندەب: گەرووی باب ئەلمەندەب خاڵێکی ستراتیژییە کە دەریای سوور و کەنداوی عەدەن بەیەکەوە دەبەستێتەوە و بە یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوی دەریایی لە جیهاندا دادەنرێت. گەرووەکە نزیکەی (30 کیلۆمەتر) درێژ دەبێتەوە و ڕێڕەوێکی گرنگە بۆ بازرگانی نێوان ئەوروپا و ئاسیا. ئەم تێپەڕبوونە بۆ بازرگانی جیهانی گرنگە، نزیکەی 10%ی بازرگانی دەریایی جیهانی بەو گەرووەدا تێدەپەڕێت، لەنێویاندا هەناردەکردنی نەوت لە کەنداوی عەرەبیەوە بۆ بازاڕە جیهانییەکان. (5%)ی پێویستی نەوتی جیهان و ڕۆژانە نزیکەی 4.8 ملیۆن بەرمیل نەوتى پێدا تێدەپەڕێت. 5.    ساڵانە نزیکەی (10 هەزار) کەشتی پێیدا تێدەپەڕن، لەنێویاندا نزیکەی (4 هەزار) کەشتی نەوتهەڵگر. گەرووەکە بە هۆی ململانێکانی یەمەن و سۆماڵەوە بەرەوڕووی ئاستەنگە ئەمنییە بەرچاوەکان دەبێتەوە، ئەمەش مەترسی پچڕانی هاتوچۆی کەشتیوانی زیاتر دەکات. 6.    گەرووی دانیمارک: ئەمانە گەرووگەلێکن کە دەریای باڵتیک بە دەریای باکوورەوە لە ڕێگەی کاتێگات و سکاگێراکەوە دەبەستنەوە. (3%)ی پێویستی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت و (3.9%)ی کۆی بازرگانی دەریایی جیهانی بەواندا تێدەپەڕێت. 7.    گەرووی بوسفۆڕ: گەرووی بۆسفۆر گەروویەکی تەسکە کە دەریای ڕەش و دەریای مەڕمارا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. بە ئیستانبوڵی تورکیادا تێدەپەڕێت و نزیکەی (30 کیلۆمەتر) درێژ دەبێتەوە و سنوورێکی سروشتی نێوان ئاسیا و ئەوروپا پێکدەهێنێت. ڕێڕەوێکی سەرەکییە بۆ هەناردەکردنی وزە لە ڕووسیا و ئاسیای ناوەڕاستەوە. (2%)ی پێویستی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت، (3.1%)ی بازرگانی دەریایی جیهانی پێیدا تێدەپەڕێت. گرنگی ئابووری گەرووەکە لە پێگەی خۆیدایە وەک خاڵێکی ترانزێتی سەرەکی بۆ هەناردەکردنی نەوت و گاز لە دەریای خەزەرەوە، کە ڕۆژانە نزیکەی (3 ملیۆن) بەرمیل نەوتی تێدەپەڕێت. هەروەها ئەم گەرووە ناوەندێکی گرنگە بۆ بازرگانی نێوان دەریای ڕەش و وڵاتانی دەریای ناوەڕاست، ساڵانە زیاتر لە (40 هەزار) کەشتی پێیدا تێدەپەڕن، ئەمەش وایکردووە ببێتە یەکێک لە قەرەباڵغترین ڕێڕەوی ئاوی جیهان. 8.    کەناڵی پەنەما: کەناڵی پەنەما بچووکترین ڕێڕەوی ئاوییە، کە زەریای ئەتڵەسی و زەریای هێمن بەیەکەوە دەبەستێتەوە. (1%)ی پێویستی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت (3%)ی کۆی بازرگانی دەریایی جیهانی بەڕێوەدەبات. کەناڵەکە لە ساڵی 1914 کرایەوە و نزیکەی (82 کیلۆمەتر) درێژ دەبێتەوە، ئەمەش ڕێگە بە کەشتییەکان دەدات خۆیان لە گەشتە دوور و درێژەکەی بە دەوری ئەمریکای باشووردا بپارێزن. ساڵانە (14 هەزار) کەشتی بەو کەناڵەدا تێدەپەڕن. بەپێی ئامارەکانی دەسەڵاتی کەناڵی پەنەما ساڵانە نزیکەی (4 ملیار دۆلار) داهاتی هەیە. ساڵی (2023) ئەم حەوت ڕێڕەوی ئاوە (6.5 ملیار) تۆن کەل و پەلیان لێوە پەڕیوەتەوە، کە بەهای زیاتر لە (8 تریلیۆن) دۆلار بووە، کە بریتی بوونە لە خۆارک، جلوبەرگ، پێڵاو، ئەلیکتۆنیات، مۆبیلیات، پۆڵا، نەوت و غازی سروشتی. ئەم کەناڵانە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە کەمکردنەوەی کات و تێچووی کەشتیوانی، ئەمەش کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ڕەوتی بازرگانی جیهانی و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕەکان هەیە. خشتەوە چارتەکانی خوارەوە قەبارەی نەوت و بازرگانی نێو ئەو ڕێڕەوە بازرگانییانە ڕوندەکاتەوە. خشتەو چارتەکان   سەرچاوەکان؛ -    شاهر الأحمد، هرمز والسويس منها.. أهم 7 ممرات مائية تجارية عالمية، الجزيرة، 30/10/2024؛ https://shorturl.at/zPfYc -    الجزيرة، مضيق هرمز .. العنق الرئيسي للنفط في العالم، 28/12/2023؛  https://shorturl.at/txEMi -    زمان العربية، إغلاق مضيق هرمز .. ماذا قد يحدث إذا نفذت إيران تهديدها؟، 17/06/2025؛ https://shorturl.at/9crrl -    گۆریان هەڵەبجەیی، گەرووی هورمز لە ڕوانگەی جوگرافیەوە تا ستراتیژیەتی ئابوری، پەیسەرپرێس، 21/05/2019؛‌ https://shorturl.at/8wvFE  

  درەو:  ڕێکخراوی مافی مرۆڤ هەنگاو بە پشتبەستن بە زانیاری و داتای کۆکراوە و پشتڕاستکردنەوەی بە سەرچاوە باوەڕپێکراو و مەیدانییەکانی سەرتاسەری ئێران، بڵاویدەكاتەوە لە ماوەی پێنج ڕۆژی یەکەمی شەڕی ڕاستەوخۆی کۆماری ئیسلامی ئێران و دەوڵەتی ئیسرائیل لانیکەم (524) کەس گیانیان لەدەستداوە. لەو ژمارەیە (74) کەسیان مەدەنی بوون و (450) کەسیان ئەندامی سەربازی، هێزە ئەمنییەکان، دامەزراوەکانی پەیوەندیدار بە سوپای پاسداران، یان کارمەندانی تایبەتمەند بوون کە پەیوەندییان بە پێکهاتە سەربازییەکانی ئێرانەوە هەیە هەروەها کوژرانی لانیکەم (28) ژن و (19) منداڵی لە نێو قوربانییە مەدەنییەکان دۆكیۆمێنتكردووە. هاوکات زیاتر لە 89%ی قوربانیانی مەدەنی لە پارێزگای تاران تۆمار کراون. لە پێنج ڕۆژی یەکەمدا (74) هاوڵاتی مەدەنی گیانیان لەدەستدا بە پێی ئەو ئامارانەی لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران تۆمار کراون، لە ماوەی پێنج ڕۆژی ڕابردوودا لانیکەم (74) هاووڵاتیی مەدەنی لە هێرشەکاندا کوژراون و لەو ژمارەیەش تا کاتی نووسینی ئەم ڕاپۆرتە (64) کەسیان دەستنیشان کراون. لە نێو قوربانییەکان (28)  ژن و (19) منداڵ هەن. شایانی باسە کە یەکێک لەو قوربانیانە ڕەگەزنامەی ئەفغانییە. دابەشکردنی قوربانیانی مەدەنی لە پارێزگاکان بەم شێوەیەی خوارەوەیە: پارێزگای تاران: 66 تووشبوو پارێزگای حەمدان: 4 تووشبوو پارێزگای کرماشان (کرماشان): 2 حاڵەت پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات: 1 حاڵەت پارێزگای ئیسفەهان: 1 تووشبوو لە ئەنجامی هێرشی ڕاستەوخۆی سوپای ئیسرائیل (19) منداڵ کوژران هەنگاو پشتڕاستی دەکاتەوە کە لانیکەم (19) منداڵ لە کاتی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر پارێزگای تاران گیانیان لەدەستداوە. لەو منداڵانە (10) منداڵیان کچ و (9) منداڵیان کوڕ بوون. دوو کەسیان تەمەنیان تەنها (2) مانگ و (7) مانگ بووە، گەورەترینیان تەمەنی (17) ساڵ بووە. هەموو حاڵەتە تۆمارکراوەکان لە پارێزگای تاران ڕوویانداوە. لیستی ئەو منداڵانەی کوژراون: 1.† ⁠ڕەیان غەسمیان – تەمەنی 2 مانگە 2.† ⁠زەهرا زەکەریان عامری – تەمەنی 7 مانگە 3.† ⁠ئەمیرالی ئەمینی – 12 ساڵ 4.† ⁠پەرهام عەباسی – تەمەنی 15 ساڵ 5.† ⁠فاتمە زەکەریان عامری – تەمەنی 5 ساڵ 6.† ⁠باران ئەشرەفی – خوار تەمەنی 15 ساڵ 7.† ⁠مەحیا نیکزاد – تەمەنی 7 ساڵ 8.† ⁠سۆهێل کاتولی – تەمەنی 11 ساڵ 9.† ⁠ئیما زەینەلی – تەمەنی 7 ساڵ 10.† ⁠هیدا زەینەلی – تەمەنی 4 ساڵ 11.† ⁠مەتاحرە نیمانداز – تەمەنی 6 ساڵ 12.† ⁠عەلی نیمانداز – تەمەنی 10 ساڵ 13.⁠ ⁠فاتیمە نیمانداز – 12 ساڵ 14.† ⁠محەمەدڕەزا سەددیقی سابر – تەمەنی 17 ساڵ 15.† ⁠مەتین سەفەیان – تەمەنی 16 ساڵ 16.⁠ ⁠زەهرا بەرزگار – تەمەنی 3 ساڵ 17.⁠ ⁠تارا حاجیمیری – 8 18.⁠ ⁠منداڵێکی نەناسراو – تەمەنی 6 ساڵ 19.⁠ ⁠منداڵێکی نەناسراو – 14 ساڵ (28) ژن کوژران، دوو ئەندامی سپای پاسداران تا کاتی نووسینی ئەم هەواڵە، ناسنامەی ئەو (28) ژنە کوژراوانە لەلایەن هێنگاو پشتڕاستکراوەتەوە و سەرجەمیان لە پارێزگای تاران گیانیان لەدەستداوە. لە نێویاندا فاتمە باغری و ئێلهام فەرەحمەند ئەندامی سپای پاسداران بوون و (26) کەسی دیکەش خەڵکی سڤیل بوون. (450) سەربازی سەربازی لە سەرانسەری ئێران کوژران لە کاتژمێرەکانی سەرەتای بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی 13ی خەرمانانی 2021 کە سوپای ئیسرائیل هێرشی ڕاستەوخۆی ئاسمانی و مووشەکی بۆ سەر خاکی ئێران دەستپێکرد، ژمارەی قوربانییە سەربازییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. داتای مەیدانی و بەڵگەنامەکانی دەست هێنگاو ئاماژە بەوە دەکەن کە تا کۆتایی ڕۆژی پێنجەمی شەڕەکە، لانیکەم (450) ئەندامی سوپا، سپای پاسداران، پۆلیس، بەسیج، زانایانی ئەتۆمی و نوخبەی تەکنیکی یان کارمەندی دامودەزگاکانی پەیوەست بە پێکهاتە ئەمنییەکان کوژراون. هێنگاو تا ئێستا سەرکەوتوو بووە لە ناسینەوەی (158) کەس لەو کەسانە بە تەواوی. زۆرترین قوربانیی سەربازی لە پارێزگاکانی تاران، ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات، کرماشان و لوڕستان تۆمارکراوە. قوربانییە سەربازییەکان بەپێی پارێزگا: پارێزگای تاران: 195 تووشبوو پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات: 55 تووشبوو پارێزگای کرماشان: 45 حاڵەت پارێزگای قوم: 35 تووشبوو پارێزگای لوڕستان: 30 تووشبوو پارێزگای ئیسفەهان: 20 تووشبوو پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا: 20 تووشبوو پارێزگای ئەلبۆرز: 15 حاڵەت پارێزگای زەنجان: 8 حاڵەت پارێزگای هەمەدان: 7 حاڵەت پارێزگای خوزستان: 6 حاڵەت پارێزگای کوردستان (سنە): 5 تووشبوو پارێزگای مەرکەزی: 5 حاڵەت پارێزگای فارس: 4 تووشبوو لە پارێزگای تاران کە جێگای سەرەکی هێرشەکانی سوپای ئیسرائیل بوو، لانیکەم (195) کارمەندی سەربازی گیانیان لەدەستدا. لەو ژمارەیەش ناسنامەی تەواوی (47) کەس کە (10) فەرماندەی باڵای سپای پاسداران و (10) زانای ئەتۆمی و (2) نوخبەی حکوومەتی سەر بە سوپای پاسداران لە لایەن هێنگاو پشتڕاست کراوەتەوە.  

شیكاری: درەو 🔻 پاڵپشت بە پێگەی داتاکانی (Global Fire Power) بۆ ساڵی (2025) بەشێوەیەکی گشتی لە ڕووی هێز و توانای سەربازییەوە هەردوو وڵات نزیکن لە یەکترەوە، بە جۆرێک لەسەر ئاستی (145) وڵاتی جیهان ئێران لە ڕیزبەندی (16)یەم و ئیسرائیل ڕیزبەندی (15)ی گرتووە؛ 🔹 لە ڕووی توانای مرۆیی و هێزی وشکانییەوە ئێران لە پێش ئیسرائیلەوەیە. 🔹 لە ڕووی توانای دارایی و بودجەی بەرگریی و هێزی ئاسمانییەوە ئیسرائیل لە پێش ئێرانەوەیەوە. 🔹 لە ڕووی هێزی دەریاییەوە ئێران کە هەندێک کەل پەلی سەربازی لەپێش و لە هەندێکی دیکەدا ئیسرائیل لە پێشەوەیە. 🔹 لەم ڕاپۆرتەدا بە شێوەی گرافیک تواناو جیاوازییە سەربازییەکانی هەردوو وڵات بە وردی ڕونکراوەتەوە...  یەکەم؛ توانا مرۆییەکانی ئێران و ئیسرایل پاڵپشت بە پێگەی داتاکانی (Global Fire Power) بۆ ساڵی (2025) بەشێوەیەکی گشتی لە ڕووی هێز و توانای سەربازییەوە هەردوو وڵات نزیکن لە یەکترەوە، بە جۆرێک لەسەر ئاستی (145) وڵاتی جیهان ئێران لە ڕیزبەندی (16)یەم و ئیسرائیل ڕیزبەندی (15)ی گرتووە.  بەڵام جیاوازییەکی زۆر لە نێوان توانا مرۆییەکانی ئێران و ئیسرائیل هەیە لە ڕووی؛  1.    ژمارەی دانیشتوانی ئێران (88 ملیۆن و 386 هەزار و 937) کەسە، ڕیزبەندی (17)یەمنی گرتووە، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە  ڕیزبەندی (92) ە بە بوونی (9 ملیۆن و 402 هەرزار و 617) کەس. بەم پێیە جیاوازی نێوانیان (78 ملیۆن و 984 هەزار و 320) کەسە. 2.    هێزی کاری بەردەست لە ئێران (49 ملیۆن و 496 هەزار و 685) کەسە، ڕیزبەندی (15)یەمنی گرتووە، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە  ڕیزبەندی (91) ە بەبوونی (3 ملیۆن و 949 هەرزار و 99) هێزی کاری بەردەست. بەم پێیە جیاوازی نێوانیان (45 ملیۆن و 547 هەزار و 586) کەسە. 3.    ژمارەی ئەوانەی لە وڵاتی ئێران لەبارن بۆ خزمەتکردن بە (41 ملیۆن و 541 هەزار و 860) کەس مەزەندە دەکرێن، ڕیزبەندی (14)یەمنی گرتووە، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە  ڕیزبەندی (89) ە بەبوونی (3 ملیۆن و 281 هەرزار و 513) کەس کە دەتوانن خزمەت بکەن. بەم پێیە جیاوازی نێوانیان (38 ملیۆن و 260 هەزار و 347) کەسە. 4.    ساڵانە لە ئێران تێکڕای ئەوانەی دەگەنە تەمەنی پێگەیشتن ژمارەیان (ملیۆنێک و 414 هەزار و 191) کەسە و لەم ڕووەوە ڕیزبەندی (16)یەمنی گرتووە، لە کاتێکدا تێکڕای ئەوانەی لە ئیسرائیل دەگەنە تەمەنی پێگەیشتن ژمارەیان (131 هەزار و 637) کەسە بە ڕیزبەندی (85)یەمین، واتە جیاوازی نێوان هەردوو وڵات (ملیۆنێک و 282 هەزار و 554) کەسە. 5.    ئەو هێزەی لەئێستادا چالاکن و کاردەکەن لە ئێران ژمارەیان بە (610 هەزار) کەس مەزەندە دەکرێن و لەم ڕووەوە ڕیزبەندی (8)یەمنی گرتووە، لە کاتێکدا ئەوانەی لە ئیسرائیلدا چالاکن ژمارەیان (170 هەزار) کەسە بە ڕیزبەندی (31)یەمین، واتە جیاوازی نێوان هەردوو وڵات (440 هەزار) کەسە. 6.    لە ڕووی هێزی کاری یەدەگەوە لە ئێران ژمارەیان بە (350 هەزار) کەس مەزەندە دەکرێن و لەم ڕووەوە ڕیزبەندی (20)یەمنی گرتووە، لە کاتێکدا ئەوانەی لە ئیسرائیلدا بە ‌هێزی کاری یەدەگ دێنە هەژمار (465 هەزار) کەسن بە ڕیزبەندی (16)یەمین، واتە جیاوازی نێوان هەردوو وڵات (115 هەزار) کەسە. 7.    هێزی نیمچە سەربازی لە ئێران ژمارەیان بە (220 هەزار) کەس مەزەندە دەکرێن و لەم ڕووەوە ڕیزبەندی (10)یەمنی گرتووە، لە کاتێکدا ئەوانەی لە ئیسرائیلدا بە ‌هێزی نیمچە سەربازی دێنە هەژمار (35 هەزار) کەسن بە ڕیزبەندی (26)یەمین، واتە جیاوازی نێوان هەردوو وڵات (185 هەزار) کەسە. توانای مرۆیی بە گرافیک دووەم؛ توانا داراییەکانی ئێران و ئیسرایل لەچەند ڕوویەکەوە هەریەک لە ئێران و ئیسرائیل توانای دارایی جیاوازیان هەیە بەجۆرێک؛  1.    بودجەی بەرگری ئێران ساڵانە (15 ملیار و 450 ملیۆن) دۆلارە، ڕیزبەندی (25)ی نێو (145) وڵاتی جیهانی گرتووە، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە ڕیزبەندی (17)یەمینە بە تەرخانکردنی بڕی (30 ملیار و 500 ملیۆن) دۆلاری ساڵانە. بەم پێیە جیاوازی نێوانیان (15 ملیار و 50 ملیۆن) دۆلارە. 2.    قەرزی دەرەکی ئێران (4 ملیار و 136 ملیۆن و 926 هەزار) دۆلارە، ڕیزبەندی (23)ی نێو (145) وڵاتی جیهانی گرتووە، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە ڕیزبەندی (104)یەمینە بە بڕی قەرزی (148 ملیار و 500 ملیۆن) دۆلار. بەم پێیە جیاوازی نێوانیان (144 ملیار و 365 ملیۆن و 74 هەزار) دۆلارە. 3.    یەدەگی دراوی بیانی ئێران (120 ملیار و 600 ملیۆن) دۆلارە، ڕیزبەندی (24)ی نێو (145) وڵاتی جیهانی گرتووە، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە ڕیزبەندی (17)یەمینە بە بڕی یەدەگی دراوی بیانی (204 ملیار و 661 ملیۆن) دۆلار. بەم پێیە جیاوازی نێوانیان (84 ملیار و 61 ملیۆن) دۆلارە. 4.    هێزی کڕینی ئێران بەراورد بە ئیسرائیل بەرزەو بە ڕیزبەندی (22)ەم و (ترلیۆنێک و 440 ملیار) دۆلار دێت لە کاتێکدا هێزی کڕینی ئیسرائیل (471 ملیار و 30 ملیۆن) دۆلار خەمڵیندراوە بە ڕێزبەندی (51)یەمین و جیاوازی نێوانیان (968 ملیار و 9070 ملیۆن) دۆلارە. توانای دارایی بە گرافیک سێیەم؛ هێزی ئاسمانی ئێران و ئیسرایل هەریەکە لە ئێران و ئیسرائیل توانای توانا چەکی ئاسمانی جۆراو جۆریان هەیە، بەڵام لە ڕووی توانای زۆربەی جۆرەکانی فڕۆکەو هێزی ئاسمانییەوە، ئیسرائیل تواناکانی لە پێش ئێرانەوەیە، بۆ نمونە؛ 1.    ئیسرائیل (611) فڕۆکەی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئێران (551) دانەی هەیە. 2.    ئیسرائیل (240) فڕۆکەی جەنگی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئێران (188) دانەی هەیە. 3.    ئیسرائیل (38) فڕۆکەی هێرشبەری تایبەتی هەیە، بەڵام ئێران (21) دانەی هەیە. 4.    ئێران (87) فڕۆکەی گواستنەوەی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئیسرائیل (13) دانەی هەیە. 5.    ئیسرائیل (159) فڕۆکەی مەشق و ڕاهێنانی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئێران (103) دانەی هەیە. 6.    ئەو فڕۆکانەی ئەرکی تایبەت و هەستیار ئەنجام دەدەن، ئیسرائیل (19) فڕۆکەی هەیە بەڵام ئێران (10) دانەی هەیە. 7.    ئیسرائیل (14) فڕۆکەی تانکەری ئاسمانی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئێران (6) دانەی هەیە. 8.    ئیسرائیل (147) هێلیکۆپتەری جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئێران (128) دانەی هەیە. 9.    ئیسرائیل (48) هێلیکۆپتەری هێرشبەری جەنگی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئێران (13) دانەی هەیە. توانای ئاسمانی بە گرافیک چوارەم؛ هێزی وشکانی ئێران و ئیسرایل وەک لە گرافیکەکەدا هاتووە، هەریەکە لە ئێران و ئیسرائیل توانای چەکی وشکانی جۆراو جۆریان هەیە، بەڵام لە ڕووی تواناوە زۆربەی جۆرو چەکەکانی وشکانییەوە، ئێران تواناکانی لە پێش ئیسرائیلەوەیە، بۆ نمونە؛ 1.    ئێران بە بوونی (403) تانکی جۆراوجۆرەوە لە پێش ئیسرائیلەو (هەزار و 703) تانکی هەیە،  بەڵام ئیسرائیل (هەزار و 300) دانەی هەیە. 2.    ئێران بە بوونی (29 هەزار و 840) بارهەڵگری زریپۆشی جۆراوجۆرەوە لە پێش ئیسرائیلەو (65 هەزار و 825) زریپۆشی هەیە، بەڵام ئیسرائیل (35 هەزار و 985) دانەی هەیە. 3.    ئێران بە بوونی (40) تۆپهاوێژی خودکاری جۆراوجۆرەوە لە پێش ئیسرائیلەو (392) تانکی هەیە، بەڵام ئیسرائیل (352) دانەی هەیە. 4.    ئێران بە بوونی (هەزار و 899) تۆپهاوێژی ڕاکێشراوی جۆراوجۆرەوە لە پێش ئیسرائیلەو (2 هەزار و 70) تۆپهاوێژی هەیە،  بەڵام ئیسرائیل (171) دانەی هەیە. 5.    ئێران بە بوونی (هەزار و 334) پرۆژیکتۆری موشەکی موبایلی جۆراوجۆرەوە لە پێش ئیسرائیلەو (هەزار و 517) پرۆژیکتۆری موشەکی موبایلی هەیە،  بەڵام ئیسرائیل (183) دانەی هەیە. توانای وشکانی بە گرافیک پێنجەم؛ هێزی دەریایی ئێران و ئیسرایل وەک لە گرافیکەکەدا هاتووە، هەریەکە لە ئێران و ئیسرائیل توانای چەکی دەریایی جۆراو جۆریان هەیە، بەڵام لە ڕووی تواناوە دەریاییەوە، ئێران لە هەندێک توانادا لە پێش ئیسرائیلەوەیە، لە هەندێکی دیکەشدا ئیسرائیل لە پێش ئێرانەوەیە، بۆ نمونە؛ 1.    ئێران (107) هێزی کەشتیوانی هەیە، بەڵام ئیسرائیل (62) هێزی کەشتیوانی هەیە. 2.    ئێران (20) ژێر دەرایایی هەیە، بەڵام ئیسرائیل (5) ژێر دەریایی هەیە. 3.    ئێران (7) کەشتی جەنگی هەیە، بەڵام ئیسرائیل کەشتی جەنگی نیە. 4.    ئیسرائیل (7) کەشتی کورفیتات (جۆرێکی نوێی کەشتی جەنگییە) هەیە، بەڵام ئێران (3) دانەی هەیە. 5.    ئیسرائیل (46) کەشتی گەڕۆکی هەیە، بەڵام ئێران (21) دانەی هەیە. 6.    ئێران (1) کەشتی مین (الغام)ی هەیە، بەڵام ئیسرائیل کەشتی منیی نیە. توانای دەریایی بە گرافیک سەرچاوە: https://www.globalfirepower.com/countries-comparison-detail.php?country1=iran&country2=israel    

درەو: بەرەبەیانی ئەمڕۆ سوپای ئیسرائیل هێرشێكی فراوانی كردە سەر دامەزراوە ئەتۆمی و سەربازی و فەرماندە سەربازییەكانی ئێران، بەهۆی هێرشەكەوە (78) كەس كوژران و (329) كەسی دیكە برینداربوون، لەناو كوژراوەكاندا: - حسێن سەلامی فەرماندەی گشتی سوپای پاسداران - محەممەد باقری، سوپاسالاری ئێران - غوڵام عەلی فەرماندەی ناوەندی خاتەم ئەنبیا -  ئەمیر عەلی حاحی زادە، فەرماندەی هێزی ئاسمانی   محەمەد پاكپور وەک فەرماندەی گشتی سوپای پاسداران لە شوێنی حوسێن سەلامی دانراوە، کە لە هێرشەکەی بەیانی ئەمڕۆی ئیسرائیل کوژرا. دوای كوژرانی محەمەد باقری سوپاسالاری ئێران، عەبدولڕەحمان موسەوی شوێنی گرتەوەو بووە سوپاسالاری ئێران.       

درەو: جاڤین نیوزۆم، حاكمی ویلایەتی کالیفۆرنیا، بە فەرمی داوای لە ئیدارەی ترەمپ كرد فەرمانی ناردنی هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانی بۆ لۆس ئەنجلۆس هەڵبوەشێنێتەوە. ئەوەش دوای ئەوەی سەربازانی پاسەوانی نیشتمانی ئەمریكا دوێنێ‌ گەیشتنە شارەکە، بەهۆی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی بەرامبەر هەڵمەتەکانی دژ بە کۆچبەران. ناردنی پاسەوانی نیشتمانی بۆ ولایەتی كالیفۆرنیا، بە یەكەم فەرمانی لەوشێوەیە دادەنرێت لە ماوەی ٦٠ ساڵی رابردودا، كە تێیدا سەرۆكی ئەمریکا بەبێ رەزامەندی حاكمی ویلایەتەكە، پاسەوانی نیشتمانی رەوانەی ویلایەتێك بكات. پێشتر کۆشکی سپی بڵاویكردەوە: ترەمپ رۆژی شەممەی رابردوو، یاداشتێکی واژۆکردووە بۆ رەوانەكردنی دوو هەزار سەربازی پاسەوانی نیشتمانی، بۆ چارەسەرکردنی ئەو ئاژاوەیەی کە رێگەی پێدراوە تەشەنە بسەنێت. حاكمی ویلایەتی كالیفۆرنیا لە نامەیەکدا دەڵێت: تا ئەو کاتەی ترەمپ دەستوەردانی نەکرد، کێشەیەکمان نەبوو، ئەمە پێشێلکارییەکی مەترسیدارە بۆ سەروەری ویلایەتەكە، گرژییەکان زیاتر دەوروژێنێت و  زیان بە سەرچاوەکان دەگەیەنێت، لەكاتێكدا كە زۆر  پێویستیان پێیەتی، دواشی لێكردووە فەرمانەکە هەڵبوەشێنێتەوەو دۆخی کالیفۆرنیا ئاسایی بكاتەوە. لای خۆیەوە، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا رایگەیاند: هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانی بۆ پاراستنی ئاسایش و جێبەجێکردنی یاساکان لە لۆس ئەنجلۆس جێگیر کراون، جەختیشی کرد: هەر هێرشێک بۆ سەر هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانی لە لۆس ئەنجلۆس بە هێز روبەڕوی دەبێتەوە. ترەمپ رونیشکردەوە: دەسەڵاتداران لە لۆس ئەنجلۆس زۆر بەهێز دەبن بۆ پاراستنی سیستم، ئەگەر دۆخەكەش خراپتربێت هێزی مارێنز رەوانەی ویلایەتەكە دەكات. ترەمپ، هۆشداریدا لەوەی ئەگەر یاساک لە کالیفۆرنیا جێبەجێ نەکرێت، ئەوا ئیدارەکەی مامەڵە لەگەڵ ئەو بابەتەدا دەکات، وتیشی: ئەوەی لە لۆس ئەنجلۆس بینیمان توندوتیژییەکی زۆرە، لە سایەی بوونی حاكمێكی ناچالاك لە ولایەتەتەكە. ترەمپ باسی لەوەشكرد: ئەوەی پێویست بێت دەیکات و هەرچی پێویست بێت دەینێرێت بۆ دەستەبەرکردنی یاسا و سیستم لە لۆس ئەنجلۆس، ئەگەر نائارامییەکانی لۆس ئەنجلۆس فراوانتر بێت و ببێتە شێوەیەك لە یاخیبوون، ئەوا هێزی  یاسا جێبەجێ دەکات. لە رۆژی هەینی رابردووەوە، شاری لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا، ناڕەزایەتیەكی بەرفراوان بەخۆوە دەبینێت دژی پرۆسەی دیپۆرتکردنەوەی زۆرەملێی کۆچبەران لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، ئەوەش دوای ئەوە هات، کە ئەفسەرانی ئاژانسی  جێبەجێکردنی یاسای کۆچبەران و گومرگ لانیکەم (٤٤)کەسیان بە تۆمەتی سەرپێچیکردنی یاساكانی کۆچبەری دەستگیرکرد.

شاو شیا، نوسەر شرۆڤەكاری كاروباری نێودەوڵەتییە جارێکی دیکە ئیدارەی ئەمریکا باجی زۆری بەسەر جیهاندا سەپاند، ئەمجارە تەنانەت هەندێک پەنگوینی هەژاریشی کردە ئامانج. خەڵكێكی زۆر لە سەرانسەری جیهاندا سەریان سوڕما و هەندێک لە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا ناڕەزایەتییان دەربڕی و، گوتیان: "بەهیچ شێوەیەك ئەمە  ڕێگەیەک نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هاوڕێیان". بەڵام خووی ئەمریکا بۆ سەپاندنی باج شتێکی نوێ نییە. زیاتر لە سەدەیەک لەمەوبەر ئەمریکا "پیاوی باج"ی تایبەتی خۆی هەبوو، کە نەک هەر باجی وەردەگرت، بەڵکو سیاسەتێکی هاوتەریبی لەگەڵ ئەوانەی ئەمڕۆ دەبینرێن، پەیڕەو دەکرد. ئەو سەرۆكەی کە عاشقی باجی گومرکییە ویلیام مەکینلی، بیست و پێنجەمین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کەسایەتییەکە زۆرترین مشتومڕ لە مێژووی ئەمریکا دا هەڵدەگرێت. لە ماوەی سەرۆکایەتی ئەمدا، ئەمریکا  بە "سەردەمی زێڕین"خۆیدا تێپەڕی، سەردەمێک کە گەشەی خێرای پیشەسازی و هەروەها نایەکسانی کۆمەڵایەتی بەرچاوی تێدابوو دروستبوو. بە دروشمی "خۆشگوزەرانی لە ناوخۆ، شكۆ  لە دەرەوە" بانگەشەی هەڵبژاردنی کرد و خۆی بە "پیاوی باجی گومرگی" ناساند. پێشتر وەکو ئەندامێکی کۆنگریس سەرسەختانە داكۆكی لەسەپاندنی باج دەكرد. بەگوێرەی  یاسای باجی ماکینلی ساڵی ١٨٩٠ کە بەناوی ئەوەوە ناونراوە، تێکڕای باجەکانی ئەمریکای لە سەدا ٣٨ بۆ سەدا ٤٩.٥ بەرزکردەوە. دواتر وەک سەرۆک لە ساڵی ١٨٩٧ یاسای باجی دینگلی واژۆ کرد و،  لە ژێر پەردەی "پاراستنی کرێکاران و بەرهەمە ئەمریکییەکان" ڕێژەکانی بۆ ٥٢% بەرزكردەوە. سەرمایەدارە پیشەوەرەکان زۆریان خۆشدەویست. چونكە بەهۆی باجەكانی ئەمەوە، کاڵا بیانییەکان نەیاندەتوانی ڕكاربەری بكەن، ئەمەش ڕێگەی بە هەندێک لە کۆمپانیا زەبەلاحەکانی پیشەسازی ئەمریکا دابوو کە بازاڕەکانی ناوخۆ قۆرخ بکەن. بەهۆی یاسای پارێزگاریكردن لەباجەكان بەڕێژەی بەرزی لەسەدا ٧٠ ، پیشەسازی دروستكردنی "لەوح"ی ئەمریکی بە خێرایی فراوانتر بوو، تا ساڵی ١٨٩٥ زیاتر لە ٦٠%ی بازاڕی ناوخۆیی گرتەوە. بەڵام لەلایەكی ترەوە،  کرێکاران و جووتیاران سووکایەتییان پێدەکرد. چونكە گومرگە زۆرەكان تێچووی ژیانیان هەڵئاوساند و نرخ لەسەر بەکاربەرانی ئەمریکا بە ڕێژەی لەسەدا ٣٥ بەرزتر بووەوە لە چاو ئەوروپا. سەپاندنی  باج بۆ تۆڵەسەندنەوە، وایكرد هەناردەی کشتوکاڵ پەكی بكەوێت و ئەوەش  داهاتی جووتیارانی کەمکردەوە. لەئەنجامدا لە نێوان ساڵانی ١٨٩٧ بۆ ١٩٠٤ بزووتنەوەی کرێکاری شاهیدی ١٧ هەزار مانگرتن بوو کە چوار ملیۆن کرێکاری تێدا بەشداربوون. كتێبی یارییە كۆنەكە ماوەیەکی دوور و درێژ  "مەکینلی" سەرۆکێکی لەبیرکراو بوو، تا ئەو کاتەی ئیدارەی ئێستای ئەمریکا دەستی کرد بە بانگەشكردن بۆ  سەرۆکایەتییەکەی مەكینلی بۆ مەبەستی خۆی. ئیدارەی ئەمڕۆی ئەمریکا بە ئاشکرا سەرسامی خۆی بە مەکینلی نیشان دەدات. سەرلەنوێ ناوی "چیای مەکینلی"ی گەڕاندەوە بۆ ئەوەی "بە شانازییەوە دان بە میراتە مێژووییەکەیدا بنێت،  کەبریتی بوو لە پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و بەرهەمهێنانی سامانێکی زۆر بۆ هەموو ئەمریکییەکان". دروشمی ئیدارەی ئەمریکا - "سەردەمی زێڕینی ئەمریکا" - خەڵکی "سەردەمی زێڕین" بیردەخاتەوە. دوای ڕاگەیاندنی "باجی بەرامبەر"، كارگەیشتە ئەوەی  ئیدارەی ئەمریکا پڕوپاگەندەی ئەوە بكات كە  دەكرا باجی بەرز " ڕێگری بكردایە لە گرانی گەورە، یان لە كەسادی  ئابووریی گەورە ". چاولێگەرییەكەی ئەم ئیدارەیە بۆ ئیدارەی مەكینلی،  لە باج زیاتریش دەڕوات. مەکینلی جەنگی ئیسپانیا و ئەمریکای هەڵگیرساند و دەستی بەسەر چەند ناوچەیەكی  وەک کوبا و فلیپیندا گرت.  هەڕەشەی لە هاوایی کرد بەوەی باجێكی زۆری بەسەردا دەسەپێنێت، هاوكات هەوڵیدا لەئەمریكای لاتینیش كەناڵێك لێبدات. ئەوەتا  ئیدارەی نوێش بەڵێنیدا کە بەكارهێنانی  "هێزی سەربازی بۆ گرتنەوەی گرینلاند ڕەت نەکاتەوە"، هاوكات هەڕەشەی لکاندنی کەنەدا بەئەمریكا ، داوای کۆنترۆڵکردنی کەناڵی پەنەما دەکات. لە سەردەمی مەکینلی حکومەتی ئەمریکا تاڕادەیەک بچوك بوو، خەرجییە فیدراڵیەکان کەمتر لە سەدا سێی بەرهەمی ناوخۆیی ئەمریكایان پێکدەهێنا. بۆیە ئیدارەکەی پشتی بە هاوپەیمانی لەگەڵ سەرمایەدارە پیشەوەرەكان دەبەست. دەبینین ئیدارەی ئەمڕۆش،  لە ڕێگەی وەزارەتی کارایی حکومەتەوە (DOGE) پلانی هەیە دوو تریلیۆن دۆلار  لە خەرجییە فیدراڵیەکان کەم بکاتەوە! لە هەمان کاتدا ئامانجی دروستکردنی هاوپەیمانییە لەگەڵ سەرمایەدارە تەکنەلۆژییەکان، ئەمەش چاولێگەرییەكی ئاشكرای ڕێبازی مەکینلییە. فێربوونی وانە ڕاستەكە ئاشكرایە ئەمریکا خەریکە ڕێسا كۆنەكەی یاریکردنی سەدەی نۆزدەهەمی خۆی دووبارە دەکاتەوە، بەو هیوایەی قەیرانە مۆدێرنەکان بە ڕێسای كۆن و  بەسەرچوو چارەسەر بکات. بەڵام جیهان - و خودی ئەمریکا - گۆڕاون. دووبارەکردنەوەی هەڵەکانی ڕابردوو، نابێتە هۆی ئەوەی  داهاتوو مسۆگەر بکات. بەڵكو کێشەی زیاتری لێدەکەوێتەوە. ئەگەر بڕیارە مێژوو  ڕێنیشاندەر بێت، بەڵام هەرگیز باج بناغەی خۆشگوزەرانی نییە، بەڵکو هەڕەشەیە بۆ سەر خۆشگوزەرانی. لە ڕاستیدا، ئەوەی "گەشەكردن و ماوەی زێڕین"ی سەدەی نۆزدەهەمی مەکینلی پشتی پێبەستبوو، تەکنەلۆژیا، سەرمایە و گەشەی کار بوو - نەک باج. هەروەها مێژوو وانەیەکی قورسمان بۆ دەخاتە ڕوو، وانەكە دەڵێت: یاسای باجی سموت-هاولی لە ساڵی ١٩٣٠دا باجەکانی لەسەر زیاتر لە ٢٠٠٠ بەرهەم زیادكرد و تێکڕای ڕێژەکانی بۆ لەسەدا ٦٠ بەرزکردەوە. بەڵام ئایا ئەنجامەکەی چی بوو؟ ئەنجام ئەوەبوو  ئاڵوگۆڕی بازرگانی ئەمریکا بەڕێژەی 67% دابەزینی بەخۆیەوە بینی و بازرگانی جیهانیش تەنها لە ماوەی چوار ساڵدا بەڕێژەی 66% داڕما. زیانەكانی یاسای باجی سمووت-هاولی ساڵی ١٩٣٠ ئەوەندە قورس و گران بوون،   دوای ٥٠ ساڵ ڕۆناڵد ڕیگان زەنگی  وریاکردنەوەی لێداو گوتی: کەسانێک هەن لە کۆنگرێسدا، هەروەک چۆن لە ساڵانی ٩٣٠شدا هەبوون،  دەیانەوێت لەپێناوی  بەرژەوەندی سیاسی خێرادا، مەترسی لەسەر خۆشگوزەرانی ئەمریکا  دروستبکەن... لە پێناوی هەندێک گروپی بەرژەوەندی تایبەت. ڕێگان بە کورتی ئاماژەی بە لۆژیک و کاریگەرییەکانی باج کرد و گوتی: ڕەنگە لە سەرەتادا باجەكان سەرنجڕاکێش دەرکەون، بەڵام لە کۆتاییدا دەبنە هۆی وێرانکاری ئابووری. ئیدارەی تازەی ئەمریكا پێی وایە، باجی گومرگی كە ببوە پیشەسازی سەدەی نۆزدە، دەتوانێت لەسەدەی بیست و یەكیشدا، ببێتە هۆی ڕاكێشانەوەی پیشەسازی ئاڵوگۆڕكار، بۆ ناو ئەمریكا. بەڵام پێویستە یەك مەسەلەمان لەبیر بێت: سەپاندنی باج لە دەیەی نەوەدەكانی سەدەی نۆزدەدا، ئامانجی ئەوە بوو  یارمەتی كۆمپانیا تازەكان و كارگە تازەگەشەكردووەكان بدات لەئەمریكا، نەك مەبەستی ئەوە بووبێت، پیشەسازی ئاڵوگۆڕكاری لەوڵاتانی ترەوە ڕاكێشێتەوە بۆ ناو ئەمریكا، یاخود بیەوێت زنجیرەی تەوریدی پیشەسازی لە سفرەوە دروست بكات. ئەمریکا لە ئەمڕۆدا ئەمڕۆ بەرهەمهێنانی ئەمریکی لە دۆخێکی تەواو جیاوازدایە بە بەراورد بە ١٠٠ ساڵ لەمەوبەر. ئەمڕۆ ئەمریكا بەتاڵكراوە لە ماناكانی : کرێکاری لێهاتووی  کەمبووە، ژێرخانی ئابووری تەپیوە و زنجیرەکانی دابینکردن و تەوریدی شكاون. دەیان ساڵە تەمویلكردن بەهای دۆلاری بەشێوەیەكی زیادەڕەو بەرز کردوەتەوە بۆ سەرووی بەهای ڕاستەقینەی خۆی، ئەمەش وایکردووە تێچووی بەرهەمهێنانی ئەمریکا بێ کێبڕکێ بێت. بەبێ حسابكردنی تێچوون یان ژێرخانی متمانەپێکراو، سەپاندنی باج نابێتە هۆی هێنانەوەی پیشەسازی بۆ ناو وڵات.. بەڵكو دوو ئەنجامی دەبێت: بەرهەمهێنانێكی خاو و گران، هە روەها نەبوونی بازاڕ- ئیدی بازاڕی ناوخۆیی یان جیهانی. لوتنیک وەزیری بازرگانی ئەمریکا پڕوپاگەندەی ئەوە دەكات گوایە:  " سوپایەکی ملیۆنان کەسی ئایفۆن لە ئەمریکا دروست دەکەن". ئەگەر ئەمریکا هەوڵی ئەوە بدات، بە دڵنیاییەوە دەتوانێت ئەو كارە بكات. بەڵام ئەگەر لە ئەنجامدا تێچووی بەرهەمهێنانی ئایفۆن دوو هێندە بێت یان زیاتر بەرزبێتەوە، کێ ئامادەیە ئایفۆن  بكڕێت؟ هەروەها  لەکاتێکدا ڕەنگە بەکارهێنەران بتوانن  ئایفۆن نەكڕن، بەهۆی ئەوەی نرخی گران بووە،  بەڵام  ئایا  دەتوانن دەستبەرداری خواردنی گرانبەها یان پێداویستییە سەرەکییەکانی ڕۆژانە ببن  کە لە ئەمریکا دروستکراون؟  چونکە باجەکان كاڵا و پێداویستییە هەرزانەكان دەخنکێنن. جیهان لە سەردەمی مەکینلیەوە بەرەو پێشەوە ڕۆیشتووە. لە سەدەی نۆزدەهەمدا ئەمریکا وەک هێزێکی پیشەسازی گۆشەگیر گەشەی كرد بەڵام ئەمڕۆ ئابووری جیهانی پێكەوە گرێدراوە. ئەمریکا بە هەڵوەشاندنەوەی "سیستەمی بازرگانی جیهانی" کە لەلایەن خودی خۆیەوە  بنیات نراوە ، ئەگەرچی لەلای  هەندێک  بە "نادادپەروەر" دادەنرێت،  ئەمریکا دووچاری گۆشەگیری جیهانی دەکات و ئیدی  دەسەڵاتی ئەخلاقی خۆی لەجیهاندا لەدەست دەدات و لە کۆتاییشدا هەژموونی دۆلاریش لەدەست دەدات. وەک "جۆن دێنتۆن"  سکرتێری گشتی ژووری بازرگانی نێودەوڵەتیش ئاماژەی پێدەكات:  "تەنها لەسەدا ١٣ی قەبارەی بازرگانی جیهانی پەیوەستە بە ئەمریکاوە ". ڕاستە جیهان بەبێ ئەمریکا ئازار دەچێژێت، بەڵام ئەمریکا بە تەنها لە دۆخێکدا نییە کە بتوانێت نەزمی بازرگانی جیهانی تێکبدات و، هەڕەشە لە هەموو جیهان بکات. ئەگەر ئەمریکا بەڕاستی بەدوای "سەردەمی زێڕین"ی خۆیدا دەگەڕێت، پێویستە بەشێوەیەكی  ژیرانە دەرفەتەکانی  هەڵبژێرێت. نەك خۆی بە مێژووی بەسەرچووەوە ببەستێتەوە و شکستەکانی ڕابردووی دووبارە بکاتەوە.  یان ڕووبەڕووی کەموکوڕیەکانی خۆی ببێتەوە، کێشە ڕاستەقینەکان چارەسەر بکات و واز لە تاوانبارکردنی ئەوانی دیکە بهێنێت. سەرچاوە: US 'reciprocal tariff' is an old habit that dies hard    

  ژانگ جیانوێی باڵیۆزی كۆماری گەلی چین لە كوێت و/ هەڵۆ حەسەن سیاسەتی گومرگی ئەمریكا لەم دواییانەدا مشتومڕی جیهانی بەدوای خۆیدا هێنا. لە بەرامبەر سەپاندنی باجی زۆر نائاسایی بەسەر چین لەلایەن ئەمریكاوە، چین بە ڕوونی ڕایگەیاندووە كە هیچ براوەیەك لە شەڕی گومرگی یان بازرگانیدا نییە، هەروەها نایەوێت شەڕ بكات، بەڵام لێی ناترسێت. لەم چوارچێوەیەدا دەمەوێت ئەوە ڕوون بكەمەوە كە بۆچی چین لە شەڕی گومرگی ناترسێت؟ ئابووری چین چین تاكە وڵاتە لە جیهاندا كە خاوەنی هەموو ئەو پۆلە پیشەسازیانەیە كە لە پۆلێنبەندی پیشەسازیی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتووە، ئەمەش سوودێكی بەرهەمهێنانی پێدەبەخشێت كە وڵاتانی دیكە ناتوانن لە كورتخایەندا بەدەستی بهێنن. بە پشتبەستن بە زنجیرە دابینكردنی چینی دامەزراو و گشتگیر، كارگەی گەورەی شەنگەهای تێسلا ساڵانە توانای بەرهەمهێنانی 950 هەزار ئۆتۆمبێلی هەیە، كە نزیكەی نیوەی بەرهەمی جیهانی تێسلا پێكدەهێنێت خۆڕاگری بەهێزی ئابووری چین لە ساڵی 2024دا كۆی گشتی فرۆشی تاكەكەسی كاڵای بەكاربەر لە چین گەیشتە 48.8 تریلیۆن یوان (بە نزیكەیی یەكسانە بە 6.7 تریلیۆن دۆلاری ئەمریكی.)، بەكارهێنان بە ڕێژەی 44.5% بەشداری لە گەشەی ئابووریدا كردووە. بەكاربردن، نەك هەناردەكردن، بزوێنەری سەرەكی ئابووری چینە. هەروەها پێكهاتەی بازرگانی دەرەوەی چین بە ردەوام دە بێت و هەناردە كردنی بۆ ئە مریكا تە نیا 14.7%ی كۆی هەناردەكانی پێكدەهێنێت. لە چارەكی یەكەمی ساڵی 2025دا بەرهەمی ناوخۆیی چین بە ڕێژەی 5.4% گەشەی كردووە، ئەمەش خۆڕاگری ئابوورییەكەی نیشان دەدات،چین بەرگریكارێكی سەرسەختی دادپەروەری نێودەوڵەتی و بەرژەوەندی هاوبەشی هەموو وڵاتانی جیهانە،چین پابەندە بە پێشخستنی كردنەوەی ئاستی بەرز و هاوبەشكردنی دەرفەتەكانی لەگەڵ جیهان. بووەتە هاوبەشێكی بازرگانی سەرەكی بۆ زیاتر لە 150 وڵات و ناوچە، هەروەها زیاتر لە 20 ڕێككەوتنی بازرگانی ئازادی لەگەڵ زیاتر لە 30 وڵات و هەرێم واژۆ كردووە. لە 1ی كانونی یەكەمی ساڵی ڕابردوو، چین مامەڵەی 100% سفری گومرگی لەسەر بابەتە گومرگییەكان بەخشی بە 43 وڵاتی كەم پێشكەوتوو كە پەیوەندی دیپلۆماسییان هەیە، لە ئەنجامدا هەناردەی ئەو وڵاتانە بۆ چین بە ڕێژەی 18.1% زیادی كردووە بەپێچەوانەوە ئەمریكا باج وەك چەكێك كەڵك وەردەگرێت بۆ ئەوەی زۆرترین فشار و بەدواداچوون بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆی بكات. ئەمەش بە شێوەیەكی جددی پێشێلكردنی ماف و بەرژەوەندییە ڕەواكانی وڵاتانی دیكەیە، بە ئاشكرا ڕێساكانی ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی پێشێل دەكات، زیانێكی زۆر بە سیستەمی بازرگانی فرەلایەنە لەسەر بنەمای ڕێساكان دەگەیەنێت و بە شێوەیەكی بەرچاو نەزمی ئابووری جیهانی ناسەقامگیر دەكات. ئەمەش پێچەوانەی هەموو جیهانە. چین ڕێوشوێنی پێویستی گرتووەتەبەر نەك تەنها بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆی، بەڵكو بۆ بەرزڕاگرتنی دادپەروەری و دادپەروەری نێودەوڵەتی و بەرژەوەندی هاوبەشی هەموو وڵاتان. سیاسەتی گومرگی ئەمریكا سیاسەتی گومرگی ئەمریكا زیان بە كەسانی دیكە دەگەیەنێت و سوودی بۆ خۆی نییە،لە زنجیرە پیشەسازی و دابینكردنی جیهانی ئەمڕۆدا كە زۆر یەكگرتوون، سەپاندنی باجی بەرز تۆڕەكانی زنجیرەی دابینكردن تێكدەدات و كارایی پیشەسازییە جیاوازەكان كەمدەكاتەوە و كاریگەری نەرێنی لەسەر گەشەسەندنی ئابووری دروستی هەموو وڵاتان دەبێت. باج و سیاسەتی گۆشەگیریی ئەمریكا زیان بە هاوكارییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دیكە دەگەیەنێت و بناغەكانی هاوكاری نێودەوڵەتی لاواز دەكات. ئەوان ڕووبەڕووی دژایەتی و ڕێوشوێنی بەرپەرچدانەوەی توند بوونەتەوە لەلایەن زۆرێك لە وڵاتانەوە، لەنێویاندا هاوپەیمانەكانی ئەمریكا،لێكۆڵینەوەكانی ئەنجومەنی بازرگانی ئەمریكا و چین دەریدەخەن كە یەكەمین شەڕی بازرگانی كە ئەمریكا دژی چین لە ساڵی 2018دا بووە هۆی لەدەستدانی 245 هەزار هەلی كار لە ئەمریكا.سیاسەتی نوێی باجی ئەمەریكا لە سەرەتای مانگی نیساندا بەووتەی لۆڕێنس سامرز، وەزیری گەنجینەی پێشووی ئەمریكا دەتوانێت ببێتە هۆی زیانگەیاندن بە بڕی 30 تریلیۆن دۆلار، و بەرزبوونەوەی ئەگەری پاشەكشەی ئابووری جیهانی بۆ 60٪ پەندێكی بەناوبانگی چینی دەڵێت: "كاتێك خۆر لە ڕۆژهەڵات ئاوا دەبێت، ڕۆژئاوا دەدرەوشێتەوە"،ئابووری چین بە شێوەیەكی بەرز لەگەڵ ئابوورییەكانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو دا یەكگرتووە، چین وەك گەورەترین هاوبەشی بازرگانیی كۆمیسیۆنی جیهانی، ئامادەیە لەگەڵ كۆمیسیۆنی جیهانی كاربكات بۆ خێراكردنی تەواوكردنی دانوستانەكانی ڕێككەوتنی بازرگانی ئازاد و پێشخستنی هاوبەشی پەرەپێدانی هاوكارییە ئابووری و بازرگانییەكانی نێوان چین و وڵاتانی كەنداو، و چین و دەوڵەتانی عەرەبی. سەرچاوە: https://www.alanba.com.kw/1305266/    

  ئامادەكردنی: هەڵۆ حەسەن پەكین، 2025 - لە بەڵگەنامەیەكی وردی سیاسەتدا بە ناوی "هەڵوێستی چین لە هەندێك پرس سەبارەت بە پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكانی چین و ئەمەریكا"، حكومەتی چین بەرگرییەكی بەهێزی لە پراكتیزە بازرگانییەكانی كردووە و دیدگای خۆی سەبارەت بە پەرەسەندنی گرژییەكان لەگەڵ ئەمریكا خستۆتە ڕوو. لە كاتێكدایە كە باج و سزا نوێیەكانی ئەمەریكا و قسەكردن لە واشنتۆن سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی دۆخی پەیوەندییە بازرگانییە ئاساییە هەمیشەییەكانی چین دێت،واشنتۆن ڕەخنەی لە پەكین گرتووە بەهۆی پراكتیزە بازرگانییە نادادپەروەرەكان و گواستنەوەی تەكنەلۆژیای زۆرەملێ چین جەخت لەوە دەكاتەوە كە پەیوەندییە بازرگانییەكەی لەگەڵ ئەمریكا "لە سروشتدا سوودی بۆ هەردوولا و بردنەوە-بردنەوە" بووە، كە بنەمای دەیان ساڵە هاوكاری و وابەستەیی ئابووری سەرسوڕهێنەر بووە قەبارەی بازرگانی چین و ئەمەریكا چین و ئەمریكا بوونەتە دوو گەورەترین و دەرئەنجامترین هاوبەشی بازرگانی یەكتر. لە ساڵی ٢٠٢٤دا قەبارەی بازرگانی دوولایەنە بە كاڵاكان گەیشتە ٦٨٨.٣ ملیار دۆلار، لە كاتێكدا لە ساڵی ١٩٧٩دا تەنها ٢.٥ ملیار دۆلار بوو، كە ٢٧٥ هێندە زیادیكردووە. هەناردەی ئەمریكا بۆ چین لە ١٩.٢ ملیار دۆلارەوە لە ساڵی ٢٠٠١ (كاتێك چین پەیوەندی بە ڕێكخراوی بازرگانی جیهانییەوە كرد) بۆ ١٤٣.٦ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٤ بازدانی بەخۆیەوە بینی، كە بە ڕێژەی ٦٤٨% زیادی كردووە، لە كاتێكدا تەنها ١٨٣% گەشەی هەناردەی ئەمریكا لە ئاستی جیهانیدا لە هەمان ماوەی ساڵدا چین وەك گەورەترین بازاڕی هەناردەكردنی سۆیا و پەتاتەی ئەمەریكی بە ڕێژەی 51.7% و 29.7%ی كۆی هەناردەكردنی ئەمەریكا لەم پۆلانەدا هاوردە دەكات. هەروەها هاوردەكاری سەرەكی گازی شل و ئۆتۆمبێل و خەڵوز و ئامێرە پزیشكییەكانی ئەمەریكایە. لە بواری خزمەتگوزارییەكان، ئەمەریكا لە ساڵی ٢٠٢٣دا ٢٦.٥٧ ملیار دۆلاری زیادەی لەگەڵ چین هەبووە، لەگەڵ هەناردەكردنی خزمەتگوزارییەكانی ئەمەریكا - لەوانەش گەشتیاری، پەروەردە و ڕۆیاڵیتی - لە ساڵی ٢٠٠١ەوە هەشت هێندە فراوانتر بووە. لە ڕاستیدا، گەشتیارانی چینی بە تەنیا ١٤%ی هەموو هەناردەكردنی خزمەتگوزارییەكانی ئەمریكا بۆ چین لە ساڵی ٢٠٢٣دا پێكهێناوە چین وەك شوێنێكی گرنگی وەبەرهێنان و هاوبەشێك بۆ كۆمپانیا ئەمریكییەكان لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ١٩٦١ كۆمپانیای ئەمەریكی كە لە چین كاردەكەن، ٤٩٠.٥ ملیار دۆلار داهاتیان بەدەستهێناوە — كە زۆر زیاترە لەو ٧٨.٦ ملیار دۆلارەی كە كۆمپانیا چینییەكان لە ئەمەریكا بەدەستیان هێناوە تا كۆتایی ساڵی ٢٠٢٤، چین دووەم گەورەترین خاوەنی بۆندەكانی گەنجینەی ئەمریكا بووە، كە ٧٥٩ ملیار دۆلاری هەبوو، ئەمەش جەخت لەسەر تێكەڵبوونی قووڵی دارایی دەكاتەوە هەروەها -لە ساڵی ٢٠٢٣دا، ١٩٢٠ كۆمپانیای نوێی ئەمەریكی لە چین دامەزراون — كە بە بەراورد بە ساڵی پێشوو بە ڕێژەی ٥٢% زیادی كردووە چین بانگەشەی ئەوە دەكات كە ڕێزی لە ڕێككەوتنی ئابووری و بازرگانی قۆناغی یەكەم گرتووە كە لە ساڵی ٢٠٢٠ واژۆ كراوە، بە ئاماژەدان بە چاكسازییە یاساییەكانی وەك یاسای وەبەرهێنانی بیانی (٢٠١٩) و یاسای مۆڵەتی كارگێڕی، چین دەڵێت هیچ لایەنێكی فەرمی ڕێگەی پێنادرێت گواستنەوەی تەكنەلۆژیا بە زۆر بكات بانكە ئەمەریكییەكانی وەك جەی مۆرگان و گۆلدمان و ئەمریكن ئێكسپرێس و ماستەركارد مۆڵەتیان چین وەرگرتووە چین هاوردەكردنی گۆشتی مانگا، پەلەوەر، شیرەمەنی، جۆ، ئەڤۆگادۆ و زۆر شتی تری ئەمەریكی دەستیپێكردەوە یان فراوانتری كرد — سەرەڕای ئەو ئاستەنگانەی كە بەهۆی كۆڤید19 دروستیان كرد راپۆرتە فراوانەكەی پەكین واشنتۆن تۆمەتبار دەكات بەوەی كە نەیتوانیوە كۆتاییهاتنی ڕێككەوتنی قۆناغی یەكەمی خۆی بپارێزێت، بە تایبەتی لە بوارەكانی وەك: گواستنەوەی تەكنەلۆژیا: داواكارییەكانی ئەمەریكا بۆ فرۆشتنی تیك تۆك و سنوورداركردنی وەبەرهێنانی دەرەوە لەلایەن چینەوە وەك "ناچاری ئابووری" سەیر دەكرێت هاوكاری كشتوكاڵی: ئەمەریكا لە ناساندنی ناوچە بێ نەخۆشییەكانی چین بۆ هەناردەكردنی پەلەوەر وەستاوە و هاوكاریی قڕكەری هاوبەشی ڕەتكردووەتەوە جیاكاری دارایی: بەپێی زانیارییەكان بانك و كۆمپانیا چینییەكان سەرەڕای پابەندبوون بە لە ئەمریكادا، ڕووبەڕووی مامەڵەی نایەكسان دەبنەوە كۆنترۆڵی هەناردەكردن و لیستی ڕەش: سزاكانی ئەمەریكا لەسەر كۆمپانیا چینییەكان هاوردەكردنی نیمچە هێڵكارییەكانی تێكداوە، لە ساڵی ٢٠٢٢دا بە ڕێژەی ٢٣% كەمیكردووە، و پابەندبوونەكانی قۆناغی یەكەمی كەمكردووەتەوە جێگای ئاماژەیە، چین هەڵیبژارد كە بانگەشە بۆ میكانیزمی ناكۆكییەكانی ڕێككەوتنەكە نەكات، هەروەها بەپێی بڕگەكانی هێزی زەبەلاح نەكشایەوە — سەرەڕای پەتاكە و پەرەسەندنی سنوورداركردنەكانی ئەمریكا. پەكین ئەم خۆگرتنە وەك بەڵگەیەك بۆ "دڵسۆزی و بەرپرسیارێتی" خۆی لە چوارچێوەیەكدا دادەنێت چین ئەمریكا تۆمەتبار دەكات بە "یەكلایەنە و پارێزگاریخوازی"، بە ئاماژەدان بە پاساوەكانی "ئاسایشی نیشتمانی" كە بەكاردەهێنرێن بۆ ڕێگریكردن لە كۆمپانیا چینییەكان لە وەبەرهێنان یان فرۆشتن لە ئەمەریكا كۆنترۆڵی هەناردەكردن كە تەواوی پیشەسازییەكان، و فڕۆكەی بێفڕۆكەوان دەكاتە ئامانج سەرەڕای زیادبوونی گرژییەكان، حكومەتی چین داوای خۆی بۆ گفتوگۆ و ڕێزگرتن لە یەكتر و فرەلایەنی دووپاتدەكاتەوە. پێداگری لەسەر ئەوە دەكات كە چین-ئەمەریكا. پەیوەندییە ئابوورییەكان - كە لە ماوەی دەیان ساڵدا دروستكراون - نابێت بە فشاری سیاسی كورتخایەن هەڵبوەشێنرێنەوە لە راپۆرتەكەدا هاتووە: "هەردوو وڵات دەبێ خۆشگوزەرانی گەلەكەیان و سەقامگیری ئابووری جیهان لە پێشینەی یەكلایەنە و زۆرەملێدا دابنێن"،پەیامەكە ڕوونە: چین خۆی وەك هاوبەشێكی ئامادە دەبینێت، و داتاكانی هەیە بۆ پشتگیریكردنی كەیسەكەی   سەرچاوە: نیازنامە/وەرەقەی سپی لەلایەن وەزارەتی بازرگانی چین، نیسانی ٢٠٢٥- http://english.scio.gov.cn/whitepapers/2025-04/09/content_117814362.html

راپۆرتی: درەو 🔹 بەپێی دوایین داتاکانی یەکەی توێژینەوەی وزە، دەریدەخات کە توانای وزەی خۆری جیهانی تا کۆتایی ساڵی ڕابردوو بۆ (1.5) تێراوات بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا تا کۆتایی ساڵی 2022 زیاتر لە یەک تێراوات بووە. 🔹 تەنها چین نزیکەی (447.5) گیگاوات توانای وزەی خۆری دامەزراوی هەیە، کە (48.4%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا پێکدەهێنێت. 🔹 دابەزینی (82%)ی تێچووی پانێڵی خۆر لە ساڵی (2010)ەوە یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەردەوامی بڵاوبوونەوەی پڕۆژەکانی وزەی خۆر لە سەرانسەری جیهاندا. 🔹 توانای وزەی بای کارکردنی جیهان تا کۆتایی ساڵی 2024 بۆ (تێراوات)ێک بەرز بووەتەوە. 🔹 توانای وزەی بای چین بەتەنها گەیشتووەتە نزیکەی (444.14) گیگاوات کە (44%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا پێکدەهێنێت. 🔹 توانای بای چین دوو هێندەی کۆی توانای دامەزراوەی تەواوی کیشوەری ئەوروپایە، هەروەها زیاتر لە دوو هێندەی توانای دامەزراوی ئەمریکایە. یەکەم؛ قەبارەی بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا لەڕێگەی "تیشکی خۆر"ەوە لە ساڵی 2024 چین لە پێشەنگی لیستی (10) وڵاتی سەرەکییە لە توانای وزەی خۆری دامەزراو لە سەرانسەری جیهاندا تا کۆتایی ساڵی 2024، بە جیاوازییەکی زۆر لە ئەمریکا کە نزیکترین ڕکابەرییەتی. داتاکانی ئەم دواییە، کە لەلایەن یەکەی توێژینەوەی وزە کە بنکەکەی لە واشنتۆنە پێداچوونەوەیان بۆ کراوە، دەریانخستووە کە توانای وزەی خۆر لە جیهاندا بە قەبارەی خزمەتگوزارییەکان تا کۆتایی ساڵی 2024 دەگاتە (924) گیگاوات. تەنها چین نزیکەی (447.5) گیگاوات توانای وزەی خۆری دامەزراوی هەیە، کە (48.4%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا پێکدەهێنێت. توانای بەرهەمهێنانی سەرچاوەی وزەی نوێبووەوە جیاوازە لە بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە، کە زۆرجار کەمترە لە توانای بەرهەمهێنانی ڕاگەیەندراو لەبەر زۆر هۆکار، لەوانە هەڵاوسانی بارودۆخی کەشوهەوا، لەکارکەوتنی هەندێک وێستگە، قەرەباڵغی تۆڕەکان و هەندێکی تر، بەپێی ئەوەی یەکەی توێژینەوەی وزە بە شێوەیەکی وەرزی چاودێری دەکات. 1.    وڵاتی پێشەنگ لە توانای بەرهەمهێنانی وزەی خۆر لە ساڵی 2024 -    تەنها چین نزیکەی (447.5) گیگاوات توانای وزەی خۆری دامەزراوی هەیە، کە (48.4%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا پێکدەهێنێت، بەم پێیەش ڕێزبەندی یەکەمی وڵاتانی جیهانی گرتووە. -    ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە لیستی (10) وڵاتی سەرەکی لە ڕووی توانای وزەی خۆری دامەزراوەوە پلەی دووەمی بەدەستهێناوە، بە توانای (121.3) گیگاوات، واتە (13.1%)ی کۆی توانای وزەی خۆری دامەزراو لە جیهاندا تا کۆتایی ساڵی 2024. -    هیندستان بە توانای (72.3) گیگاوات، کە دەکاتە (7.8%)ی کۆی گشتی جیهانی، لە پلەی سێیەمی لیستی 10 وڵاتی سەرەکیدایە لە ڕووی توانای بەرهەمهێنانی وزەی خۆر لە سەرانسەری جیهاندا. -    بەپێی زانیارییەکانی پلاتفۆرمی چاودێری وزەی جیهانی، یابان لە پلەی چوارەمدا هاتووە، بە توانای دامەزراوی (31.1) گیگاوات، کە دەکاتە (3.4%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا تا ساڵی 2024. -    لە لایەکی دیکەوە ئیسپانیا لە پلەی پێنجەمی جیهانیدا هاتووە، بە توانای دامەزراو لە وزەی خۆر کە (28) گیگاوات و (3%)ی کۆی توانای جیهانی. -    هەروەها ئەڵمانیا لە پلەی شەشەمدا هاتووە، بە (26.3) گیگاوات توانای وزەی خۆری دامەزراو، کە دەکاتە (2.8%)ی کۆی گشتی جیهانی. -    بەرازیل لە پلەی حەوتەمدایە و توانای وزەی خۆری (20.1) گیگاواتە، واتە (2.2%)ی کۆی توانای جیهانی. -    توانای دانراوی وزەی خۆری ڤێتنام گەیشتووەتە نزیکەی (13) گیگاوات و لە ڕیزبەندی هەشتەمی لیستی (10) وڵاتی یەکەمی توانای وزەی خۆری دامەزراوە و پشکی (1.4%)ی جیهانی هەیە. -    توانای دانراوی وزەی خۆری مەکسیک گەیشتووەتە (12.8) گیگاوات، کە دەکاتە (1.4%)ی کۆی گشتی جیهانی و لە پلەی نۆیەمدایە لە 10 وڵاتە پێشەنگەکەی جیهاندا. -    فەرەنسا لە ڕووی توانای دانراوی خۆرەوە بە (11.8) گیگاوات پلەی (10)یەمی وڵاتی یەکەمی بەدەستهێناوە، کە دەکاتە (1.3%)ی کۆی گشتی جیهانی تا کۆتایی ساڵی 2024. بەم شێوەیەی کە لە چارتی ژمارە (1)دا هاتووە.     چین: 447.5 گیگاوات     ئەمریکا: 121.3 گیگاوات     هیندستان: 72.2 گیگاوات     ژاپۆن: 31.1 گیگاوات     ئیسپانیا: 28 گیگاوات     ئەڵمانیا: 26.3 گیگاوات     بەڕازیل: 20.2 گیگاوات     ڤێتنام: 12.9 گیگاوات     مەکسیک: 12.8 گیگاوات     فەرەنسا: 11.8 گیگاوات چارتی ژمارە (1) 2.    نەخشەی بەرهەمهێنانی وزەی خۆر لەسەر ئاستی کیشوەرەکان -    توانای وزەی خۆری دامەزراو لە ئاسیا گەیشتووەتە نزیکەی (612) گیگاوات، کە دەکاتە (66%)ی کۆی توانای دامەزراوەی جیهانی تا کۆتایی ساڵی 2024. زۆربەی ئەم توانایە تەنها لە چوار وڵاتدا چڕبووەتەوە کە بریتین لە چین، ژاپۆن، هیندستان و ڤێتنام، کە نزیکەی (564) گیگاوات، واتە (61%)ی کۆی توانای وزەی خۆر لە سەرانسەری جیهاندا کاردەکات. -    لە لیستی گەورەترین کیشوەرەکاندا ئەمریکای باکوور پلەی دووەمی بەدەستهێناوە، دواتر ئەوروپا پلەی سێیەمی بەدەستهێناوە، پاشان ئەمریکای باشوور و ئەفریقا و ئۆقیانووس. ئەم لیستەی خوارەوە وەک لە چارتی ژمارە (2)دا هاتووە، نەخشەی توانای وزەی خۆرنیشان دەدات کە تا کۆتایی ساڵی 2024 لە سەر ئاستی کیشوەرەکاندا کاردەکات:     ئاسیا: (612) گیگاوات     ئەمریکای باکوور: (125) گیگاوات     ئەوروپا: (111.3) گیگاوات     ئەمریکای باشوور: (52.2) گیگاوات     ئەفریقا: (12.7) گیگاوات     ئۆقیانووس: (12) گیگاوات چارتی ژمارە (2) 3.    گەورەترین وێستگەکانی وزەی خۆر لە جیهاندا لیستی گەورەترین وێستگەکانی وزەی خۆر لە جیهاندا دەریدەخات کە پێنجیان لە وڵاتی چینن، بە توانای کۆی گشتی (2.91) گیگاوات دامەزراوەکانی کارپێکردنیان زاڵن، گەورەترین وێستگەی جیهانیش لە ساڵی 2024دا کراوەتەوە. دوایین داتاکانی یەکەی توێژینەوەی وزە، دەریدەخات کە توانای وزەی خۆری جیهانی تا کۆتایی ساڵی ڕابردوو بۆ (1.5) تێراوات بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا تا کۆتایی ساڵی 2022 زیاتر لە یەک تێراوات بووە. دابەزینی (82%)ی تێچووی پانێڵی خۆر لە ساڵی (2010)ەوە یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەردەوامی بڵاوبوونەوەی پڕۆژەکانی وزەی خۆر لە سەرانسەری جیهاندا. بەپێی ڕاپۆرتێکی ئەم دواییەی کۆمپانیای (theecoexperts) کە کۆمپانیایەکی ڕاوێژکاری ژینگەییە، پێشبینی دەکرێت توانای وزەی خۆری جیهانی تا ساڵی 2025 بەرزبێتەوە بۆ (2.3) تێراوات. وەک لە گرافیکەکەدا نیشاندراوە، لیستی گەورەترین وێستگەکانی وزەی خۆر لە جیهاندا، کە لە ئێستادا کاردەکەن، باڵادەستییەکی ڕوونی چینی پێوە دیارە. ئەو کێڵگانەش بریتن لە؛ -    کێڵگەی شینجیانگ؛ ئەمساڵ چین وێستگەی شینجیانگی کردەوە، بە توانای (5) گیگاواتی هەیە، بەمەش دەبێتە گەورەترین وێستگەی وزەی خۆر لە جیهاندا. -    کێڵگەی غولمود؛ لە لیستی گەورەترین وێستگەکانی وزەی خۆر لە جیهاندایە، پارکی خۆری غولمود لە چین پلەی دووەمی بەدەستهێناوە، پێش ئەوەی وێستگەی شینجیانگ بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، لە پێشەنگی لیستەکەدا بوو. کێڵگەی خۆری غولمود کە لە ساڵی 2020 دەستی بە کارەکانی کردووە، توانای (2.8) گیگاوات لە ڕێگەی (7) ملیۆن پانێڵی خۆرەوە هەیە. -    کێڵگەی بهادلا؛ لە هیندستان بە توانای (2.7) گیگاوات، سێیەم گەورەترین وێستگەی وزەی خۆرە لە جیهاندا، کێڵگەکە دەکەوێتە سەر ڕووبەرێک کە یەکسانە بە نزیکەی (14 هەزار) دۆنم. لە مانگی ئەیلولی ساڵی 2018 بە تێچووی وەبەرهێنانی (ملیارێک و 400 ملیۆن) دۆلار چووەتە قۆناغی کارکردنەوە، و دەتوانێت کارەبا بۆ (4.5 ملیۆن) ماڵ دابین بکات. کە ڕێگری دەکات لە دەردانی نزیکەی (5.6 ملیۆن) تۆن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. -    کۆمەڵگای محەمەد بن ڕاشید ئال مەکتوم؛ وێزگەی خۆری محەمەد بن ڕاشید ئال مەکتوم لە لیستی گەورەترین وێستگەکانی وزەی خۆرە لە جیهاندا بۆ پلەی چوارەم سەرکەوتووەو توانای بەرهەمی بۆ (2.62) گیگاوات بەرزبووەتەوە، قۆناغی یەکەمی پرۆژە خۆرییەکەی محەمەد بن ڕاشید ئەل مەکتوم لە ئیمارات لە ساڵی 2013 دەستی بە کارکرد، و پێشبینی دەکرێت تا ساڵی 2030 بگاتە توانای تەواوی خۆی کە (5) گیگاواتە. پڕ تێچووترین کێڵگەی خۆرییە لە لیستەکەدا؛ وەبەرهێنانەکان تێدا تا ئێستا گەیشتووەتە (13.6 ملیار) دۆلار. کۆمەڵگای خۆری محەمەد بن ڕاشید ئەل مەکتوم کارەبای پاک بۆ (270) هەزار ماڵ دابین دەکات؛ ئەمەش بەشدارە لە ڕێگریکردن لە دەردانی نزیکەی (یەک ملیۆن و 400 هەزار) تۆن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن ساڵانە. -    کێڵگەی پاڤاگادا؛ کێڵگەی خۆری پاڤاگادا بە توانای (2.05) گیگاوات لە هیندستان پێنجەم گەورەترین وێستگەی وزەی خۆرە لە جیهاندا. کێڵگەی پاڤاگادا ڕووبەرەکەی نزیکەی (١٣ هەزار) دۆنم دەبێت، کە تێچووی وەبەرهێنانەکەی دەگاتە (2 ملیار) دۆلار، لە ساڵی (2019)ەوە دەستی بە کارکردنی تەواو کردووە. -    کۆمەڵگای وزەی خۆری بنبان؛ لە پلەی شەشەمی گۆڕەپانی خۆریە، وەک گەورەترین وێستگەی وزەی خۆر لە جیهاندا هاتووە، کە توانای بەرهەمهێنانی تا ( 1.8) گیگاوات هەیە. کۆمەڵگای خۆری بنبان دەکەوێتە وڵاتی میسر، گەورەترین کێڵگەی وزەی خۆرە لە کیشوەری ئەفریقا. (200 هەزار) پانێڵی خۆری لەخۆگرتووە، بۆیە بەرهەمهێنانی یەکسانە بە (90%)ی کارەبای بەرهەمهێنانی بەنداوی بەرز (سەدلعالی). تێچووی وەبەرهێنانی کۆمەڵگاکە (4) ملیار دۆلارە و لە مانگی نیسانی 2018 دا گەیشتووەتە قۆناغی کارکردنی بازرگانییەوە، پێش ئەوەی حکومەتی میسر لە مانگی کانوونی دووەمی 2019 بیکاتەوە. -    کێڵگەی بیابانی تنگەر؛ کێڵگەی بیابانی تنگەر لە چین توانای بەرهەمهێنانی (1.5) گیگاواتە؛ کە ئەمەش وایکردووە ببێتە حەوتەم گەورەترین وێستگەی وزەی خۆر لە جیهاندا، وێستگەکە ڕووبەرەکەی (10.62 هەزار) دۆنم دەبێت و کارەبای پاک بۆ (600 هەزار) ماڵ دابین دەکات و لە ساڵی 2017ەوە دەستی بە کارکردن کردووە. -    وێستگەی نور ئەبوزەبی؛ ئیمارات جارێکی دیکە لە لیستی گەورەترین وێستگەکانی وزەی خۆر لە جیهاندا هاتووە، وێستگەی کارەبای خۆری نور ئەبوزەبی کە بە توانای (1.2) گیگاوات پلەی هەشتەمی بەدەستهێناوە. نور ئەبوزەبی گەورەترین وێستگەی سەربەخۆی وزەی خۆرە لە جیهاندا، ڕووبەرەکەی (1977) دۆنم دەبێت و کارەبا بۆ (90) هەزار ماڵ دابین دەکات. وێستگەی وزەی خۆری نور ئەبوزەبی پشت بە ڕۆبۆت دەبەستێت بۆ پاککردنەوەی (3.2) ملیۆن پانێڵی خۆری تاک بلوری بەبێ بەکارهێنانی ئاو. بە تێچووی وەبەرهێنانی زیاتر لە (871 ملیۆن) دۆلار، وێستگەکە لە ساڵی 2019 دەستی بە کارکردنی بازرگانی کردووە، و بەشداری دەکات لە ڕێگریکردن لە دەردانی یەک ملیۆن تۆن دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی ساڵانە. -    داتۆنغ؛ داتۆنغ نۆیەمین گەورەترین وێستگەی وزەی خۆر لە جیهاندا بە توانای (1.1) گیگاوات. کارگەی داتۆنغ لە چین بڕیارە لە کاتی تەواوبوونیدا توانای زیاتر (3) گیگاوات هەبێت. لە ساڵی 2016 قۆناغی یەکەمی کێڵگەکە کرایەوە. -    جینچوان؛ وێستگەی جینچوان لە چین لە لیستی گەورەترین وێستگەکانی وزەی خۆر لە جیهاندا پلەی کۆتایی هاتووەو توانای بەرهەمهێنانی (1.03) گیگاوات هەیە. وێستگەی جینچوان ڕووبەرەکەی نزیکەی (90) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و لە ساڵی 2019 کراوەتەوە. گرافیک دووەم؛ قەبارەی بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا لەڕێگەی "با"وە لە ساڵی 2024 چین لە پێشەنگی لیستی 10 وڵاتی جیهانە لە توانای وزەی بادا تا کۆتایی ساڵی 2024 و کۆی توانای دامەزراو لە ئەوروپا و ئەمریکا بەیەکەوە تێدەپەڕێنێت. داتاکانی ئەم دواییەی کە لەلایەن یەکەی توێژینەوەی وزە پێداچوونەوەیان بۆ کراوە، دەریانخستووە کە توانای وزەی بای کارکردنی جیهان تا کۆتایی ساڵی 2024 بۆ (1000) گیگاوات بەرز بووەتەوە. توانای وزەی بای چین بەتەنها گەیشتە نزیکەی (444.14) گیگاوات کە (44%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا پێکدەهێنێت. توانای بای چین دوو هێندەی کۆی توانای دامەزراوەی تەواوی کیشوەری ئەوروپایە، هەروەها زیاتر لە دوو هێندەی توانای دامەزراوی ئەمریکایە. 1.    ڕیزبەندی 10 وڵاتی سەرەکی لە توانای وزەی با لە سەرانسەری جیهان بۆ ساڵی 2024 -    وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا توانای وزەی بای چین بەتەنها لە ساڵی (2024)دا گەیشتە نزیکەی (444.14) گیگاوات کە (44%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا پێکدەهێنێت. -    ئەمریکا لە دوای چین پلەی دووەمی بەدەستهێنا، توانای وزەی با گەیشتە (151.43) گیگاوات، کە دەکاتە (15%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا تا کۆتایی ساڵی 2024. -    توانای دامەزراوی ئەڵمانیا گەیشتە نزیکەی (48.14) گیگاوات کە دەکاتە (5%)ی کۆی گشتی جیهانی. -    بەپێی زانیارییەکانی پلاتفۆرمی چاودێری وزەی جیهانی، هیندستان لە پلەی چوارەمدا هاتووە، بە توانای (37.18) گیگاوات، کە دەکاتە (4%)ی کۆی توانای کارکردنی بای جیهان تا ساڵی 2024. -    بەڕازیل لە پلەی پێنجەمی جیهاندایە و توانای بای (33.43) گیگاواتە، کە دەکاتە (3%)ی کۆی توانای جیهانی. -    ئیسپانیا لە پلەی شەشەمدایە، توانای بای دامەزراوەکەی گەیشتە (29.96) گیگاوات، کە دەکاتە (3%)ی کۆی بای جیهانی. -    هەروەها شانشینی یەکگرتوو(ئیمارات) لە پلەی حەوتەمدایە و توانای بەرهەمهێنانی وزەی بای (28.19) گیگاواتە، کە دەکاتە (3%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا تا ساڵی 2024. -    لە کاتێکدا توانای کارکردن لە فەرەنسا گەیشتە نزیکەی (25.13) گیگاوات، لە پلەی هەشتەمی 10 وڵاتی سەرەکی جیهان لە توانای وزەی بادا، بە پشکی نێودەوڵەتی (3%). -    توانای دامەزراوی کەنەدا گەیشتووەتە نزیکەی (16.87) گیگاوات کە دەکاتە (2%)ی کۆی گشتی جیهانی. -    ئوسترالیا لە لیستی 10 وڵاتی سەرەکی توانای وزەی با لە جیهاندا پلەی دەیەمی بەدەستهێناوە، بە توانای دامەزراو (14.33) گیگاوات، کە دەکاتە (1%)ی کۆی گشتی جیهانی تا کۆتایی ساڵی 2024. لە ڕیزبەندی سێیەمی 10 وڵاتی سەرەکی لە توانای وزەی با لە سەرانسەری جیهاندا، بەم شێوەیەی خوارەوەیە کە لە چارتی ژمارە (3)دا ڕونکراوەتەوە:     چین: 444.14 گیگاوات.     ئەمریکا: 151.43 گیگاوات.     ئەڵمانیا: 48.14 گیگاوات.     هیندستان: 37.18 گیگاوات.     بەڕازیل: 33.43 گیگاوات.     ئیسپانیا: 29.96 گیگاوات.     شانشینی یەکگرتوو: 28.19 گیگاوات.     فەرەنسا: 25.13 گیگاوات.     کەنەدا: 16.87 گیگاوات.     ئوسترالیا: 14.34 گیگاوات. چارتی ژمارە (3) 2.    نە خشەی بەرهەمهێنانی وزەی با لەسەر ئاستی کیشوەرەکان توانای دامەزراوی وزەی با لە ساڵی (2024) لە ئاسیا گەیشتە نزیکەی (521.72) گیگاوات، کە (52%)ی کۆی توانای دامەزراو لە جیهاندا تا کۆتایی ساڵی 2024 پێکدەهێنێت. زۆربەی ئەم توانایە تەنها لە سێ وڵاتدا چڕبووەوە: چین، هیندستان و ڤێتنام، کە نزیکەی (489) گیگاواتیان هەبووە، واتە (49%)ی کۆی توانای کارکردنی بای جیهان. لە لیستی گەورەترین کیشوەرەکاندا ئەوروپا پلەی دووەمی بەدەستهێناوە، دواتر ئەمریکای باکوور پلەی سێیەمی بەدەستهێناوە، دواتر ئەمریکای باشوور و ئۆقیانووس و ئەفریقا، وەک لەم لیستەی خوارەوەدا دەردەکەوێت و لە چارتی ژمارە (4)دا هاتووە:     ئاسیا: 521.72 گیگاوات.     ئەوروپا: 227.71 گیگاوات.     ئەمریکای باکوور: 168.3 گیگاوات.     ئەمریکای باشوور: 57.1 گیگاوات.     ئۆقیانووس: 15.6 گیگاوات.     ئەفریقا: 9.63 گیگاوات. چارتی ژمارە (4)   سەرچاوەکان -    وحدة أبحاث الطاقة - رجب عز الدين، أكبر 10 دول أفريقية في تركيبات الطاقة الشمسية خلال 2024 (إنفوغرافيك)، 3/2/2025؛ https://shorturl.at/GS5n1 -    وحدة أبحاث الطاقة - رجب عز الدين، أكبر 10 دول في قدرة طاقة الرياح عالميًا حتى 2024 (إنفوغرافيك)، 27/2/2025؛ https://shorturl.at/RmTzm -    وحدة أبحاث الطاقة - رجب عز الدين، أكبر 10 دول في قدرة الطاقة الشمسية العاملة عالميًا بنهاية 2024 (إنفوغرافيك)، 16/2/2025؛ https://shorturl.at/n8FOh -    وحدة أبحاث الطاقة - أحمد عمار، أكبر محطات الطاقة الشمسية عالميًا.. دولتان عربيتان في القائمة (إنفوغرافيك)، 6/10/2024؛ https://shorturl.at/gk1RJ  

راپۆرت: درەو تائێستا زیاتر لە 70 كەس كوژراون؛ ئەمە سەختترین روبەڕووبوونەوەیە كە دوای سێ مانگ لە كەوتنی رژێمی بەشار ئەسەد توشی ئەحمەد شەرع و دەسەڵاتی دەستەی (تەحریر شام) دەبێتەوە، لە ناوچە كەناراوییەكانی خۆرئاوای سوریا كە زۆرینەی خەڵكەكەی عەلەوین، سەرهەڵدانێكی نوێ دەستپێكردووە، ئیدارەی خۆسەر كە نوێنەرایەتی كورد دەكات پێی وایە هۆكارە ئەم ئاڵۆزییە نوێیە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە دەسەڵاتی نوێی دیمەشق "خوێندنەوەی نادروستی بۆ واقعی سوریا" كردووە، هاوكات لەگەڵ دەستپێكردنی پێكدادانە سەربازییەكانی هەواڵی دەستگیركردنی ئەفسەرێكی باڵای رژێمی پێشوو راگەیەندرا كە بەرپرسە لە تیرۆركردنی (كەمال جونبوڵات)ی باوكی (وەلید جونبوڵات)، ئێستا پرسیار لەسەر ئەوەیە ئایا ئەو گروپانەی كە لە ناوچە كەناراوییەكانی سوریاوە سەریانهەڵداوە كێن؟ وردەكاری زیاتر لەم راپۆرتەدا.  سوریاو پەرەسەندنێكی نوێ زیاتر لە 70 كەس كوژران لە پێكدادانی نێوان هێزە ئەمنییەكانی سەربە دەسەڵاتی دیمەشق و ئەو گروپە چەكدارانەدا، كە بە پاشماوەكانی رژێمی پێشووی بەشار ئەسەد ناسراون. بەپێی قسەی (روانگەی سوریا بۆ مافەكانی مرۆڤ)، زۆرینەی كوژراوەكان لە هێزەكانی سەربە دەسەڵاتی دیمەشق (دەستەی تەحریر شام)و گروپەكانی سەربە ئەسەدن.  پێكدادانەكە دوێنێ لە شاری (لازقیە) تەقییەوە، كە مەڵبەندی سەرەكی عەلەوییەكانەو خانەوادەی ئەسەد خەڵكی ئەم ناوچەیەن. گرژییەكان لەو ناوچانەدان دەكەونە نزیك بنكە سەربازییەكانی روسیا. دوای 13 ساڵ شەڕ، كە ژێر خانی وڵاتی هەڵتەكاندووە، ئێستا چەسپاندنی ئاسایش لە سوریا بووە بە گرنگترین ئاڵنگاریی لەبەردەم (ئەحمەد شەرع)ی سەرۆكی قۆناغی راگوزەری سوریا، بەتایبەتیش لەكاتێكدا گروپ و هێزی چەكداری جۆر بەجۆر لە سوریادا هەن؛ كە هەریەكەیان مەرجەعیەتی تایبەت بەخۆی هەیەو دەسەڵاتەكەی (ئەحمەد شەرع)یش نەیتوانیوە هەمووان قایل بكات بە كۆبوونەوە لەژێر چەتری وەزارەتی بەرگری نوێی سوریادا.  ئەوەی لە دوێنێوە لە ناوچە كەناراوییەكانی سوریا (سورییەكان پێی دەڵێن ساحل) دەستیپێكردووە، لەدوای 8ی دێسەمبەرو كەوتی رژێمی ئەسەدەوە، بێ پێشینەیە، بۆ یەكەمجارە دەسەڵاتی (دەستەی تەحریر شام) لە دیمەشق ناچار دەبێت بە بەكارهێنانی فڕۆكە بۆ سەركوتكردنی ئەو یاخیبوونەی كە ساحل و لە خۆرئاوای وڵاتەوە لەدژی دەسەڵاتی دیمەشق سەریهەڵداوە.  دابەشبوونی ئاینزاكان لە سوریا لە بەرەبەیانی ئەمڕۆوە دەسەڵاتدارانی دیمەشق دەستیان كرد بە ناردنی ژمارەیەك زۆر هێزە بۆ ناوچەكانی لازقیەو بانیاس و تەرتوس، هاوكات هاوپەیمانە نوێیەكانی دەسەڵاتی دیمەشق لەوانە سعودیەو توركیا پشتیوانی خۆیان دووپاتكردەوە. لە چەند ناوچەیەكی سوریا، لایەنگرانی دەسەڵاتی نوێ خۆپیشاندانیان سازكردو پشتیوانی خۆیان بۆ سەركوتكردنی ئەو جموجوڵانە نیشاندا كە لە ناوچە عەلەوییەكانەوە دەستیپێكردووە. دیمەنێك لە خۆپیشاندانی لایەنگرانی دەسەڵاتی دیمەشق لە شاری حەلەب گروپە چەكدارەكانی ساحل كێن ؟ بەپێی راپۆرتەكان، سەرەتای ئەو پەرەسەندنە نوێیە لە سوریا لە شارۆچكەی (بەیت عانا)وە سەریهەڵداوە، هێزە ئەمنییەكان چوون كەسێك لەم شارۆچكەیە دەستگیر بكەن كە تۆمەتبار بووە بە "بازرگانیكردن بە چەك"ەوە، خەڵكی شارۆچكەكە رێگرییان لێكردوون كەسەكە دەستگیر بكەن.  عەقید (سوهێل حەسەن) كە یەكێك لە دیارترین فەرماندە سەربازییەكانی رژێمی بەشار ئەسەد بوو كە بە "النمر" ناسرا بوو، خەڵكی ئەم شارۆچكەیە، هێزە ئەمنییەكانی سەربە دیمەشق دەسیان بە گەڕان و پشكنین كردووە لە شارۆچكەكەدا، بەوهۆیەوە روبەڕووی پێكدادان بوونەتەوە لەگەڵ چەند گروپێكی چەكداردا، كە بەوتەی (روانگەی سوریا بۆ مافەكانی مرۆڤ) ناسنامەی ئەو گروپانە زانراو نییە، چەند كاتژمێرێك دوای دەستپێكردنی پێكدادانەكان، فڕۆكەكانی سەربە دەسەڵاتی دیمەشق شارۆچكەی (بەیت عانا)و دەوروبەریان بۆردومان كرد، ئەمەش هاوكات بوو لەگەڵ تۆپبارانكردنی گوندەكانی دەوروبەری.  عەقید سوهێل حەسەن شاری لازقیە كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەلەوین، هەر لە رۆژانی یەكەمی كەوتنی رژێمی بەشار ئەسەدەوە، گرژی بەرچاوی بەخۆوە بینی، بەڵام بەمدواییانە هەڵچوونەكان لەم ناوچەیەوە كەمیكردبوو.  هێشتا هیچ وردەكارییەكی ئەوتۆ لەبارەی ئەو گروپانەی كە لە ناوچە كەناراوییەكانی خۆرئاوای سوریا دژ بە دەسەڵاتی دیمەشق سەریانهەڵداوە لەبەردەستدا نییە، لەبارەی سەركردایەتیی و ژمارەو پشتیوانی دەرەكییان. بەڵام كەناڵی (جەزیرە)ی قەتەریی كە پشتیوانی لە دەسەڵاتی (تەحریر شام) دەكات لە دیمەشق و دژی هەر جۆرە جموجوڵێكی پێكهاتەكانی سوریا لەناویشیاندا (كورد) دەوەستێتەوە، باسلەوە دەكات ئەو جموجوڵە چەكدارییەی لە ناوچەی ساحلەوە سەریهەڵداوە بەشار ئەسەدو ماهیر ئەسەدی برای لە پشتەوەیە.  بەپێی قسەی (جەزیرە): •    كەسێك بە ناوی عەمید (غەیاس دەلا) ئەنجومەنێكی سەربازیی لە ناوچەكانی ساحل دروستكردووە، ئەمەش لەچوارچێوەی هاوپەیمانێتییەكدا لەگەڵ ژمارەیەك لە فەرماندەكانی پێشووی سوپای بەشار ئەسەدی سەرۆكی پێشووی وڵات. عەمید (غەیاس دەلا) •    عەمید (غەیاس دەلا) هاوپەیمانێتیی لەگەڵ (محەمەد موحرز جابر) پێكهێناوە كە فەرماندەی پێشووی (هەڵۆكانی بیابان)و ئێستا لەنێوان عێراق و روسیادا هاتوچۆ دەكات.  •    عەمید (غەیاس دەلا) هاوپەیمانێتیی لەگەڵ كەسیكی تر بە ناوی (یاسر رەمەزان حەجل) پێكهێناوە كە پێشتر فەرماندەیەكی مەیدانی بووە لەناو گروپەكانی سەربە عەقید (سوهێل حەسەن)ی سەربە رژێمی بەشار ئەسەد.  •    عەمید (غەیاس دەلا) ئێستا مشتی جێبەجێكاری ماهیر ئەسەدی فەرماندەی پیشووی فیرقەی چواری سوپای سوریایە لەو هێرشانەی كە ئێستا لەناوچەی ساحل پاشماوەكانی ئەسەد دەیكەنە سەر هێزەكانی سەربە دەسەڵاتی دیمەشق.  (محەمەد موحرز جابر) فەرماندەی پێشووی (هەڵۆكانی بیابان) عێراق و شەڕ لە سوریا هاوكات لەگەڵ تەقینەوەی شەڕ لەناوچەكانی خۆرئاوای سوریا، كەناڵی (جەزیرە) باس لەوە دەكات رۆژی چوار شەممەی رابردوو، واتا رۆژێك بەر لە دەستپێكردنی شەڕ لە ناوچەكانی ساحل، ماهیر ئەسەد لە عێراقەوە بەرەو روسیا كەوتوەتە رێ بەمەبەستی بینینی بەشاری ئەسەدی برای، بەم هەواڵەش دەیانەوێت، لە یەككاتدا رووداوەكان هەم بە عێراق و هەم بە ئێران و هەم بە رژێمی پێشووەوە ببەستنەوە، ئەمەش لەكاتێكدا كە حكومەتی عێراق پێشترو تائێستاش جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە ماهیر ئەسەدی برای بەشار ئەسەد دوای كەوتنی رژێم نەهاتوەتە عێراق.  هاوكات لەگەڵ ئاڵۆزییە ئەمنییەكانی لە خۆرئاوای سوریا، فەرماندەی هێزەكانی سنور لە عێراق دۆخی ئامادەباشی هێزەكانی لەسەر هێڵی سنوریی لەگەڵ سوریا بەرزكردەوە. بەپێی بەیاننامەی فەرماندەیی پاسەوانی سنور، لە (رەبیعە)وە تاوەكو ناوچەی (وەلید) هێزەكان خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشییەوە. جوڵەی هێزە ئەمنییەكانی عێراق لە سنورەكانی سوریا كورد چی دەڵێ؟ ئیدرەی خۆسەری لە هەرێمی باكورو خۆرهەڵاتی سوریا كە نوێنەرایەتی كورد دەكات لە سوریاو لەلایەن ئەمریكاوە پاڵپشتی لێ دەكرد، لەبارەی رووداوەكانی ناوچەی ساحلی سوریاوە راگەیەندراوێكی بڵاوكردەوە.  ئیدارەی خۆسەر رایگەیاند:" هۆكاری دروستبوونی ئەم گرژییە بریتییە لە خوێندنەوەی نادروست بۆ واقعی سوریا لەلایەن دەسەڵاتدارانی دیمەشق و لەبەرچاونەگرتنی هەستیاریی بارودۆخی سوریاو فرەچەشنی فرەیی پێكهاتەكانی".  ئیدارەی خۆسەر كە بەمدواییە نیگەران و ناڕازییە لە پەراوێزخستنی لەلایەن دەسەڵاتی دیمەشقەوە سەبارەت بە پرۆسەی ئامادەكاری بۆ نوسینەوەی دەستوری نوێی سوریا، لە بەیاننامەكەیدا ئاماژەی بەوەكردووە" جار جەتمان كردوەتەوە لەوەی سوریا پێویستی بە دیالۆگێكی راستەقینەی نیشتمانی هەیە بۆ ئەوەی بە كەناری ئارام بگات، لەگەڵ چارەسەركردنی سەرجەم كێشە هەڵپەسێردراوەكان لەنێوان هێزەكانی سوریادا".  ئیبراهیم حوێجە دەستگیركرا هاوكات لەگەڵ توندبوونەوەی شەڕدا لە ناوچەكانی ساحل، دەسەڵاتدارانی دیمەشق هەواڵی دەستگیركردنی لیوا (ئیبراهیم حوێجە)یان راگەیاند. حوێجە یەكیك لە گەورە فەرماندەكانی سوپای پێشووی بەشار ئەسەد بوو، تۆمەتبارە بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ و تیرۆركردنی نەیارانی سیاسی بنەماڵەی ئەسەد لەناوخۆی سوریاو لە دەرەوە.  ئیبراهیم حوێجە خەڵكی ناحیەی (عەین شەقاق)ە لە ناوچەی (جەبلە) لە پارێزگای لازقیە، لەدوای ئەوەی لە ساڵی 1970دا حافز ئەسەد لەرێگەی كودەتای سەربازییەوە دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە لە سوریا، حوێجە بووە بە دووەم بەڕێوەبەری هەواڵگریی ئاسمانی، لەماوەی ساڵانی 1987 تاوەكو 2002 لەم پۆستەدا ماوەتەوە، باس لە توندوتیژی ئەمنیی دەكرێت لەسەردەمی بەرپرسیارێتییەكەی ئەم پیاوەدا، بەتایبەتیش روداوی راپەڕینی خەڵكی حەما دژ بە حافز ئەسەد لە ساڵی 1982، كە هێزە ئاسمانییەكانی رژێم بەشدارییان لە سەركوتكردنی راپەڕینەكەدا كرد.  ئیبراهیم حوێجە ئیبراهیم حوێجە تۆمەتبارە بە تیرۆركردنی (كەمال جونبوڵات)ی رێبەری دروزەكان و بزوتنەوەی نیشتمانی لوبنان كە هاوكات دامەزرێنەری پارتی پێشكەوتنخوازی سۆسیالیستی بوو لە ساڵی 1977دا، كەمال جونبوڵات باوكی وەلید جونبوڵاتە كە ئێستا یەكێك لە كارەكتەرە سیاسییە دیارەكانی لوبنانە.  لەدوای كەوتنی رژێمی ئەسەدەوە، وەلید جونبوڵات یەكێك لەوانە بوو كە سەردانی دیمەشقی كردو لەگەڵ ئەحمەد شەرعدا دیداری كرد. لە یەكەم كاردانەوەدا دوای راگەیاندنی هەواڵی دەستگیركردنی بكوژی باوكی دوای (48) ساڵ، وەلید جونبوڵات لە تۆڕی كۆمەڵایەتی (X) نوسی: (الله أكبر).  

راپۆرتی: درەو 🔻 قازانجی شەش گەورە کۆمپانیای نەوت و غازیییەکان لە ساڵی (2024) دا بەشێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە. 🔻 لە ساڵی (2024)دا شەش گەورە کۆمپانیای نەوت و غازی وەک؛ (ئیکسۆن مۆبیل، شیڤرۆن، شێڵ، تۆتاڵ، بی پی و ئکوینۆر) بڕی (100 ملیار و 930 ملیۆن) دۆلار قازانجیان کردووە. لە کاتێکدا هەمان ئەو کۆمپانیایانە لە ساڵی (2023)دا بڕی قازانجەکەیان بریتی بووە لە (123 ملیار و 860 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەیان (22 ملیار و 930 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (19%) کەمی کردووە. 🔹 لە هەردوو ساڵی (2023 و 2024) کۆمپانیای ئیکسۆن مۆبیل (ExxonMobil)ی ئەمریکی لە لوتکەی کۆمپانیا پڕ قازانجەکانەو بە تەنها لە ساڵی 2023 زیاتر لە (36 ملیار) دۆلار و لە ساڵی 2024 زیاتر لە (33 ملیار) دۆلار قازانجی هەبووە. 🔹 لەو شەش کۆمپانیایە، کەمترین قازانج کۆمپانیای ئکوینۆر (Equinor)ی نەرویجی کردووەیەتی و لە ساڵی (2024) قازانجەکەی بریتی بووە لە (8 ملیار و 830 ملیۆن) دۆلار و لە ساڵی (2023) قازانجەکەی (11 ملیار و 900) دۆلار بووە. پوختەی قازانجی گەورە کۆمپانیاکانی نەوت لە نێوان ساڵی (2023 و 2024)دا لە ساڵی (2024)دا شەش گەورە کۆمپانیای نەوت و غازی وەک؛ (ئیکسۆن مۆبیل، شیڤرۆن، شێڵ، تۆتاڵ، بی پی و ئکوینۆر) بڕی (100 ملیار و 930 ملیۆن) دۆلار قازانجیان کردووە، لە کاتێکدا هەمان ئەو کۆمپانیایانە لە ساڵی (2023) بڕی قازانجەکەیان بریتی بووە لە (123 ملیار و 860 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەیان بری (22 ملیار و 930 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (19%) کەمی کردووە. بەجۆرێک؛ یەکەم؛ کۆمپانیای ئیکسۆن مۆبیل (ExxonMobil)ی ئەمریکی پڕ قازانجترینی کۆمپانیاکان بووەو لە ساڵی (2024) بڕی (33 ملیار و 680 ملیۆن) دۆلار قازانجی کردووە، کۆمپانیاکە لە ساڵی (2023) بڕی قازانجەکەی بریتی بووە لە (36 ملیار و 10 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەی لە ساڵی (2024)دا بەراورد بە ساڵی (2023) بڕی (2 ملیار و 330 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (6%) کەمی کردووە. دووەم؛ کۆمپانیای شیڤرۆن (Chevron)ی ئەمریکی لە نێو کۆمپانیا نەوتییە پڕ قازانجەکاندا پلەی دووەمی گرتووە، لە دوای کۆمپانیای ئیکسۆن مۆبیل (ExxonMobil)ی ئەمریکییەوە زۆرترین قازنجی کردووە، لە ساڵی (2024) بڕی (17 ملیار و 660 ملیۆن) دۆلار قازانجی کردووە، کۆمپانیاکە لە ساڵی (2023) بڕی قازانجەکەی بریتی بووە لە (21 ملیار و 370 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەی لە ساڵی (2024)دا بەراورد بە ساڵی (2023) بڕی (3 ملیار و 710 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (17%) کەمی کردووە. سێیەم؛ کۆمپانیای شێڵ (shell) کە کۆمپانیایەکی فرە ڕەگەزە، لە دوای کۆمپانیا ئەمریکییەکانی ئیکسۆن مۆبیل (ExxonMobil) و شیڤرۆن (Chevron)ەوە زۆرترین قازنجی کردووە، بەجۆرێک؛ لە ساڵی (2024) بڕی (16 ملیار و 90 ملیۆن) دۆلار قازانجی کردووە، کۆمپانیاکە لە ساڵی (2023) بڕی قازانجەکەی بریتی بووە لە (19 ملیار و 360 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەی لە ساڵی (2024)دا بەراورد بە ساڵی (2023) بڕی (3 ملیار و 270 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (17%) کەمی کردووە. چوارەم؛ کۆمپانیای تۆتاڵ ئێنێرجی (TotalEnergies)ی فەرەنسی لە دوای کۆمپانیاکانی (ئیکسۆن مۆبیل، شیفرۆن و شێڵ)ەوە زۆرترین قازنجی کردووە، بەجۆرێک؛ لە ساڵی (2024) بڕی (15 ملیار و 760 ملیۆن) دۆلار قازانجی کردووە، کۆمپانیاکە لە ساڵی (2023) بڕی قازانجەکەی بریتی بووە لە (21 ملیار و 380 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەی لە ساڵی (2024)دا بەراورد بە ساڵی (2023) بڕی (5 ملیار و 620 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (26%) کەمی کردووە. پێنجەم؛ کۆمپانیای بی پی (BP)ی بەریتانی، پێنجەم کۆمپانیای نەوتی پڕ قازانج بووە لە نێو شەش کۆمپانیای گەورەی نەوتیدا، بەجۆرێک؛ لە ساڵی (2024) بڕی (8 ملیار و 910 ملیۆن) دۆلار قازانجی کردووە، کۆمپانیاکە لە ساڵی (2023) بڕی قازانجەکەی بریتی بووە لە (13 ملیار و 840 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەی لە ساڵی (2024)دا بەراورد بە ساڵی (2023) بڕی (4 ملیار و 930 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (36%) کەمی کردووە. شەشەم؛ کۆمپانیای ئکوینۆر (Equinor)ی نەرویجی، لە نێو کۆمپانیا پڕ قازانجەکانەو لە ساڵی (2024) بڕی (8 ملیار و 830 ملیۆن) دۆلار قازانجی کردووە، کۆمپانیاکە لە ساڵی (2023) بڕی قازانجەکەی بریتی بووە لە (11 ملیار و 900 ملیۆن) دۆلار، بەم پێیەش بڕی قازانجەکەی لە ساڵی (2024)دا بەراورد بە ساڵی (2023) بڕی (3 ملیار و 930 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (26%) کەمی کردووە. بۆ بەرچاوڕونی بڕوانە چارت و خشتەی هاوپێچ؛   سەرچاوەکان -    وحدة أبحاث الطاقة، رجب عز الدين، أرباح شركات النفط الكبرى تهبط بشدة في الربع الأول من 2024 (إنفوغرافيك)، 7/5/2024؛ https://shorturl.at/y53yF -    وحدة أبحاث الطاقة، أحمد شوقي، أرباح شركات النفط الكبرى في الربع الثاني من 2024 (إنفوغرافيك)، 2/8/2024؛ https://shorturl.at/kO9Nw -    وحدة أبحاث الطاقة، رجب عز الدين، هبوط حاد في أرباح شركات النفط الكبرى خلال الربع الثالث من 2024 (إنفوغرافيك)، 2/11/2024؛ https://shorturl.at/yQOZQ -    وحدة أبحاث الطاقة - أحمد شوقي، أرباح شركات النفط الكبرى في 2024 تشهد هبوطًا قويًا (إنفوغرافيك)، 11/2/2025؛ https://shorturl.at/PNkda  

درەو: لە كۆشكی سپی گوفتوگۆیەكی توند لە نێوان دۆناڵد ترامپ سەرۆكی ئەمریكا و ڤۆلۆدمیر زێلێنسكی سەرۆكی ئۆكراینا روویدا، گفتوگۆكە راستەوخۆ لەلایەن میدیاكانەوە گواسترایەوەو دوای گفتوگۆكەش زیلینسكی بە تەنیا كۆشكی سپی جێهێشت، بەشێك لە قسە توندەكان لەلایەن  جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆكی ئەمریكاوە بەرامبەر بە سەرۆكی ئۆكراینا كرا. دەقی تەواوی گفتوگۆكە: - جەی دی ڤانس: ......... دەبێت ئەم شەڕە بە ڕێگەی دیپلۆماسیی کۆتایی پێبێت. - زێلینسکی: جەی دی ڤانس، تۆ باسی چ جۆر دیپلۆماسییەت دەکەیت؟ مەبەستت چییە؟   - ڤانس: باسی ئەو دیپلۆماسییەتە دەکەم کە کارەساتەکانی وڵاتەکەت کۆتایی پێ دەهێنێت.   - زێلینسکی: بەڵێ، بەڵام ئەگەر...   - ڤانس: سەرۆک (بە ڕێزەوە)، پێموایە؛ ناشایستەیە تۆ بێیتە ژووری سەرۆکایەتی و هەوڵ بدەیت ئەم بابەتە لەبەردەم ڕاگەیاندنی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەنگۆی تیا بکەیت. ئێستا خەڵکەکەت خەریکی جوڵەن بۆ ئەوەی سەربازەکان بە زۆر بۆ هێڵەکانی پێشەوەی جەنگ بنێرن، چونکە تۆ کێشەی زۆرت لە گرتنی سەربازدا هەیە. پێویستە سوپاسی سەرۆک (ترامپ) بکەیت.   - زێلینسکی: تۆ هەرگیز سەردانی ئۆکراینت کردوە بۆ ئەوەی بزانیت چ کێشەیەک هەیە؟   - ڤانس: من چیرۆکەکانم خوێندووەتەوەو تێگەیشتووم چی ڕوو دەدات، ئێوە خەڵک دەبەن بۆ گەشتی پڕۆپاگەندەکردن، سەرۆک ئایا هاوڕامی لەوەی کێشەت لە سەربازگرتن هەیە؟ ئایا پێتوایە؛ شایستەیە بێیتە ژووری سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاو هێرش بکەیتە سەر ئەو ئیدارەیەی کە هەوڵ دەدات وڵاتەکەت لە کاولبوون بپارێزێت؟   - زێلینسکی: یەکەم، لە کاتی جەنگدا، هەموو کەسێک کێشەی هەیە، تەنانەت ئێوەش، ئێوە سەرەڕای ئەوەی چارەسەری جوانتان هەیە، بەڵام ئێستا هەستی پێ ناکەن، بەڵام لە داهاتوودا هەستی پێ دەکەن.   - ترامپ: تۆ نازانیت! پێمان مەڵێ کە داهاتوو چی هەست پێ دەکەین! ئێمە هەوڵدەدەین چارەسەرێک بۆ کێشەکە بدۆزینەوە. پێمان مەڵێ کە داهاتوو چی هەست پێ دەکەین!   - زێلینسکی: پێت ناڵێم، من تەنیا وەڵامدەدەمەوە..   - ڤانس: ڕێک ئەمە ئەوەیە کە ئێستا دەیکەیت. - ترامپ (بە دەنگ بەرزکردنەوەوە): تۆ لە پێگەیەکدا نیت تا بیسەپێنیت بەسەرماندا چی هەست پێدەکەین! ئێمە هەستێکی زۆر ئارام و بەهێزمان دەبێت!   (زێلینسکی هەوڵدەدات قسەی ترامپ بیپچڕێنێت.)   - ترامپ: ئێستا تۆ لە بارودۆخێکی باشدا نیت. خۆتت خستووەتە دۆخێکی زۆر خراپەوە. تۆ هیچ کارتێکت نییە لەم ساتەدا. لەگەڵ ئێمە نەبێت هیچ کارتێکت بە دەستەوە نییە. تۆ ژیانی ملیۆنان خەڵک دەخەیتە بەردەم مەترسییەوە، سەرکێشیی بە هەڵگیرساندنی جەنگێکی جیهانی سێیەم دەکەیت. ئەوەی دەیکەیت نیشانەی بێڕێزییە بۆ ئەم وڵاتە!   - ڤانس: هەرگیز سوپاسی ئێمەت کردووە؟   - زێلینسکی: چەندین جار.   - ڤانس: نەخێر، مەبەستم لەم کۆبونەوەیەیەدا، بەدرێژایی ئەم دانیشتنە؟ هەندێک سوپاسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و سەرۆکەکەیان بکە کە هەوڵدەدات وڵاتەکەت ڕزگار بکات!   - زێلینسکی: بەڵێ، تۆ وا دەزانی کە ئەگەر بە دەنگێکی بەرز قسە لەسەر جەنگ بکات. - ترامپ: ئەو بە دەنگی بەرز قسە ناکات! وڵاتەکەت لە بارودۆخێکی زۆر قورسدایە! نەخێر، زۆر قسە کردوە، وڵاتەکەت لە ساتەوەختێمی زۆر قورسدایە!   - زێلینسکی: ئەوە دەزانم، بەڕاستی دەزانم.   - ترامپ: تۆ سەرکەوتوو نابیت، بەڵام بەهۆی ئێمەوە هەلێکی باشت لەبەردەمدایە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی گونجاو لەم کێشە دەربچیت.   - زێلینسکی: ئێمە لە سەرەتای جەنگەوە توانای هێزەکانمانمان پاراستووە. لەسەرەتاوە بە تەنیا بووین، گوتومانەو دەبێژین سوپاس.   - ترامپ (بە هاوکاتی قسەکەی زێلینسکی): تۆ تەنیا نە بوویت! ئێمە ئامێرە سەربازییەکانمان بۆ دابینکردن! سەربازەکانت ئازان، بەڵام بە هۆی سوپاکەی ئێمەوە بە هێز بوون، ئەگەر ئامێرە سەربازییەکانی ڕێگر نەبوونایە، ئەوا شەڕ لە ماوەی دوو هەفتەدا کۆتایی پێدەهات... نەخێر دوو ڕۆژدا!   - زێلینسکی: ئەوەت لە پوتین بیستوە؟ لە ماوەی سێ ڕۆژدا!؟ - ترامپ: گفتوگۆکردن بە ئەم شێوەیە زۆر قورس دەبێت.   - ڤانس: سوپاسی بکە!   - زێلینسکی: چەندین جار سوپاسم کردووم.   - ڤانس: پێموایە؛ ناکۆکیی هەیە، با ئەم ناکۆکیانە چارەسەر بکەین لەجیاتی ئەوەی لەبەرامبەر میدیای ئەمریکادا ڕووبەڕوو بینەوە. کاتێک هەڵەیت. ئێمە دەزانین هەڵەیت!   - ترامپ: خەڵکەکەت دەمرن! لە زۆر بواردا کێشەو کەموکورتیت هەیە. گوێبگرە، دواتر پێمان دەڵێیت ئاگربەستم دەوێت، نەخێر  ئاگربەستم ناوێت، دەمەوێت ئاوا بکەم، ئەمەو ئەوەم دەوێت!   - ترامپ: ئاوا ڕەفتار مەکە کە سوپاسگوزاریی! ئەمە شتێکی جوان نییە! بەڕێزم، ئەمە شتێکی خۆش نییە! پێموابێت تەواو بووین. ساتێکی تەلەفزیۆنی خۆش دەردەچێت، ڕای تۆ چییە؟

درەو: ئامادەكردنی: بڵند دلێر شاوەیس لە کاتژمێر (٦٫٢٩) بەیانی ڕۆژی (٧/ ئۆکتۆبەر/٢٠٢٣) چەکدارانی بزوتنەوەی حەماس هێرشێکی زەمینی و ئاسمانی و دەریایی کتوپڕیان کردە سەر چەندین خاڵی سەربازی و ناوچەی نیشەجێبونی ئسرائیل لە ژێر ناوی ئۆپراسیۆنی "طوفان الاقصی" و زیانی گیانی و مادی گەورەیان بە ئسرائیل گەیاند، لە هەمووی گرنگتر تێکشکانی ئەو ناوبانگە گەورەیەی سوپا و دامەزراوە هەواڵگریەکانی ئسرائیل بوو. لە وەڵامدا ئسرائیل هێرشێکی بەرفراوانی کردە سەر کەرتی غەزە لە ژێر ناوی ئۆپراسیۆنی شمشێرە ئاسنینەکان "السيوف الحديدية"، هەروەها سەرجەم لایەنە هاوپەیمانەکانی بزوتنەوەی حەماسی لە وڵاتانی (لبنان، سوریا، یمن) بە ئامانج گرت. لە پاش نزیکەی پانزە مانگ لە جەنگ دواجار ئاگربەست ڕاگەیەنرا و لە بەرەبەیانی ٢٠٢٥/١/١٩ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەوەی شایەنی باسکردنە ئسرائیل لەم جەنگەدا گورزێکی کاریگەری وەشاند لە بزوتنەوەی حەماس و هاوپەیمانەکانی، کە بە گوێرەی زانیاری دەزگاکانی ڕاگەیاندن و ڕاپۆرتی دامەزراوە مرۆیی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتیەکان زیانەکانی هەردوو لایەنی جەنگەکە بریتییە لە: یەکەم/ زیانەکانی ئسرائیل : ١- کوژرانی زیاتر لە (٨٤٠) سەرباز ، هەرچەندە بە پێی ئەو ئامارانەی پێگەی هەواڵی (إرم نیوز) "Erem News" بڵاوی کردۆتەوە باس لە نزیکەی (١٢٠٠) کوژراو لە خەڵکی سڤیل و (٦١٨) سەربازی ئسرائیلی دەکات. ٢- زیاتر لە (٥٦٠٠) بریندار، بە پێی ئەو زانیاریانەی پێگەی هەواڵی (إرم نیوز) "Erem News" بڵاوی کردۆتەوە تەنها لە هێرشی ڕۆژی ٧/ ئۆکتۆبەر/٢٠٢٣ ئامارەکان باس لە برینداربوونی (١٩٤١) هاوڵاتی سڤیلی ئسرائیلی دەکەن. ۳- بە گوێرەی ئامارەکانی ئسرائیل بزوتنەوەی حەماس (٢٥١) کەسی سڤیلی ئسرائیلیان بەدیل گرتووە، لەوانە (١١٦) دیلیان ئازاد کران کە بریتی بوون لە: (٨١) ئافرەت و منداڵی ئسرائیلی، (٢٤) هاوڵاتی بیانی کە لە ناو دیلەکاندابوون، (١١) دیل لەلایەن هێزەکانی ئسرائیل ئازاد کران کە (٢) دیلی ئەمریکی تێدابوو. هەروەها ئسرائیل تەرمی (٣٠) دیلیان گەڕاندۆتەوە. لە بەرامبەردا ژمارەیەک ئافرەت و منداڵی فەلەستینی کە زیندان بوون لەلای ئسرائیل ئازاد کران. بە پێی ڕاگەیاندنەکانی ئسرائیل (١٠٩) دیل لەلای بزوتنەوەی حەماس ماوە. ٤- بڕی(٢٥٠ ملیار شیکل) کە بە زیاتر لە (٦٧٫٥٧ملیار) دۆلار مەزەندە دەکرێت کۆی گشتی زیانەکانی جەنگەکەیە. ٥- بڕی (١٢٥ ملیار شیکل) کە دەکاتە نزیکەی(٣٤ ملیار) دۆلار تێچوی شەڕەکەیە تا کۆتایی ٢٠٢٤. ٦- بڕی کورتهێنان لە میزانیەی گشتی ئسرائیل مەزەندە دەکرێت بە (١٣٦ ملیار شیکل) کە دەکاتە نزیکەی (٣٧ ملیار) دۆلار. ٧- بە پێی ڕۆژنامەی (کالکالیست، כלכליסט)ی ئسرائیل زیانە مادییەکانی باڵەخانە و دامەزراوەکان لە باکوری ئسرائیل بە(١٫٤) یەک ملیار و چوارسەد ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرێت و نزیکەی (٣٠٠٠) سێ هەزار خانوو و باڵەخانە زیانیان بەرکەوتووە. ٨- بە بڕی (٥٫٢ ملیار) دۆلار زیان بەر کەرتی گەشت و گوزاری ئسرائیل کەوتووە. ٩- ڕێژەی هەژاری بەرز بۆتەوە بۆ (٢٥٪). ١٠- نزیکەی (٦٠٠٠٠٠)شەش سەد هەزار هاوڵاتی ئسرائیلیان جێهێشتووە و کۆچیان کردووە. دووەم/ زیانەکانی فەلەستین و کەرتی غەزە: ١- بە گوێرەی داتاکانی ( وكالة الانباء والمعلومات الفلسطينية "وفا") ژمارەی کوژراوان لە فەلەستینیەکان نزیكەی (٤٦٠٠٠) چل و شەش هەزار کوژراوە. لەگەڵ ئەوەشدا بەرگری شارستانی (غەزە) دەڵێت نزیکەی (١٠٠٠٠)دە هەزار کوژراو لەژێر دار و بەردی خانو و باڵەخانە ڕوخاوەکانن. ٢- بە گوێرەی داتاکانی ( وكالة الانباء والمعلومات الفلسطينية "وفا") ژمارەی بریندارەکان (١٠٩) هەزار برینداری تێپەڕاندووە. ٣- هەروەها دەیان هەزار بزربوو هەیە. ٤- نزیکەی (١٫٧ ملیۆن) هاوڵاتی ئاوارە بوون. ٥- بە گوێرەی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان (un) و وێنەی مانگە دەستکردەکان زیاتر لە (١٧٠٠٠٠٠) سەد و حەفتا هەزار خانوو و باڵەخانە کە دەکاتە (٧٠٪) لە کۆی خانوو و باڵەخانەکانی (کەرتی غەزە) تەختی زەوی کراون. ٦- زیاتر لە (١٨٠٠٠٠٠٠) هەژدە ملیار دۆلار زیان تەنها بەر ژێرخانی ئابوری (غەزە) کەوتووە. ٧- بە گوێرەی ئاماری نەتەوە یەکگرتووەکان (un) ئەو وێرانکاریانەی تا مانگی (٢٠٢٤/٥) بەر (غەزە) کەوتووە پێویستی بە (٣٠ ملیار - ٤٠ ملیار) دۆلار هەیە بە مەبەستی دووبارە نۆژەن کردنەوە و بونیادنانەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن تا ڕۆژی ڕاگەیاندنی ئاگربەست دوبارە بوونیادنانەوەی (کەرتی غەزە) پێویستی بە (٨٠ ملیار) دۆلار هەیە. ٨- بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان (un) لە ساڵی ڕابردوودا دووبارە بونیادنانەوەی خانووە وێرانکراوەکان ڕەنگە تا ساڵی (٢٠٤٠) درێژە بکێشێت و ئەگەری زیاتریش هەیە. ٩- بە گوێرەی ئاماری نەتەوە یەکگرتووەکان (un) لە ئۆکتۆبەری ڕابردوو، مەزەندە دەکرێت (٤٢ ملیۆن) چل و دوو ملیۆن تەن پاشماوەی دار و بەرد و وێرانکاری لە (کەرتی غەزە) هەبێت، کە پێویستیان بە (١٤ساڵ) هەیە بۆ فڕێدانی و لە ( یەک ملیار ) دۆلار زیاتری تێدەچێت. ١٠- بە گوێرەی ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان نزیکەی (دوو ملیۆن) تەن لە پاشماوەی وێرانکاریەکانی (کەرتی غەزە) مادەی قەدەغەکراو و مەترسیدارن کە ئەگەری توشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجە زیاد دەکات. ١١- بە پێی ئاماری نوسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری مرۆیی (un) زیاتر لە (١٫٨) ملیۆن کەس پێویستیان بە شوێنی داڵدەدانە تا ژیانی تیابکەن دوای ئەوەی شوێنی نیشتەجێبوون و خانوەکانیان وێران بوون. ١٢- لەکۆی (٣٦) نەخۆشخانە (١٩) نەخۆشخانە بە شێوەیەکی تەواو لەکارکەوتون، هەروەها (١٧) نەخۆشخانە بە شێوەیەکی نیوەناچڵ کاریان تێدا دەکرێت. ١٣- بە پێی ئاماری یونسێف (unicef) نزیکەی (٤٠٠) چوارسەد قوتابخانە زیانیان بەرکەوتووە.کە دەکاتە نزیکەی(٧٢٪)ی دامەزراوە پەروەردەییەکانی کەرتی غەزە. ١٤- گەیاندنی ئاو بۆ خوار (١/٤)چارەکی پێش جەنگەکە کەمی کردووە. ١٥- بە پێی داتاکانی بانکی نێودەوڵەتی (BIRD) ڕێژەی هەژاری گەیشتۆتە (١٠٠٪). ١٦- نزیکەی نیوەی زەویە کشتوکاڵیەکان لە ناوچوون. ١٧- ئسرائیل توانی سەدان سەرکردەی حەماس لەناو بەرێت گرنگترینیان: - (اسماعیل هنية) سەرۆکی مەکتەبی سیاسی بزوتنەوەی حەماس، لە شاری (تاران) لە وڵاتی (ئێران). - (یحیی السنوار) داڕێژەری هێرشەکەی ٧/ئۆکتۆبەر و سەرۆکی مەکتەبی سیاسی بزوتنەوەی حەماس لەدوای(اسماعیل هنية)، لە کەرتی غەزە. - (محمد الضيف) فەرماندەی کەتیبەکانی قەسام باڵی سەربازی بزوتنەوەی حەماس، لە ناوچەی خان یونس لە کەرتی غەزە. - (مروان عیسی) جێگری فەرماندەی کەتیبەکانی قەسام باڵی سەربازی بزوتنەوەی حەماس. - (صالح العاروري) جێگری سەرۆکی مەکتەبی سیاسی بزوتنەوەی حەماس، لە شاری (بیروت) لە وڵاتی (لبنان). هەموو ئەمانە جگە لەو زیانانەی بەر (لبنان) کەوت و کوشتنی سەدان سەرکردەی (حزب اللە)ی لبنان دیارترینیان: -(حسن نصر الله) ئەمینداری گشتی (حزب اللە)ی لبنان. - (هاشم صفي الدين) ئەمینداری گشتی (حزب اللە)ی لبنان دوای (حسن نصر الله). - (فؤاد شُكر) لە دامەزرێنەرانی (حزب اللە)ی لبنانی و ئەندامی ئەنجومەنی "الشورى المركزية" و ئەندامی "مجلس الجهاد" و  سەرۆکی ژوری ئۆپراسیۆنەکانی (حزب اللە)ی لبنان، گەورە ڕاوێژکاری سەربازی ئەمینداری گشتی (حزب اللە).   - (علي كركي) سەرکردەی سەربازی و كەسی سێیەمی (حزب اللە)ی لبنان و جێگرەوەی (فؤاد شُكر) بوو، فەرماندەی بەرەی باشوور، ئەندامی "مجلس الجهاد". - (نبيل قاووق) جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی (حزب اللە)ی لبنان، بەرپرسی یەکەمی ئاسایشی (حزب اللە)، فەرماندەی "وحدة الأمن الوقائي". - (إبراهيم عقيل)  ئەندامی "مجلس الجهاد"، فەرماندەی ئۆپڕاسیۆنەکانی (حزب اللە)ی لبنان، فەرماندەی "وحدة الرضوان" یەکەی دەستەبژێری (حزب اللە). - (أحمد وهبي) ئەندامی "مجلس الجهاد"، بەرپرسی "وحدة التدریب المركزي"ی (حزب اللە)ی لبنان، سەرپەرشتیاری ڕاهێنانی "وحدة الرضوان". - (إبراهيم قبيسي) فەرماندەی سیستەمی موشەکی (حزب اللە)ی لبنان، فەرماندەی یەکەی "بدر".