د.شوان ئادەم ئەیڤەس** بەئامانجی رێگەگرتن لەخراپ بەكارهێنانی راگەیاندنی ژمارەیی (digital media) و تەونی جاڵجاڵۆكەیی ئینتەرنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییە هەژموندارەكانی؛ “پێشنیازە یاسای رێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی لە هەرێمی کوردستان – عێراق”دا گرنگ و پێویستە، بەڵام لەویش گرنگتر رێگەگرتنی یاساییە لەخنكاندنی هەناسەكانی ئازادیی دەربڕین و رۆژنامەگەریی و مافی زانین. هەڵبەت ئەوەش لەكاتێكدایە كە لغاوكردن و سنورداكردنی ئەو ماف و ئازادیانە لەمڕۆداو لەسەر ئاستی جیهان ئەگەر كارێكی ئەستەم نەبێت، لەئاستی ناوچەییشدا زۆر سادە و ئاسان نابێت. بەتایبەت ئەگەر خواست و ویستێكی هاوچەرخ بۆ تێپەڕاندنی قۆناغی دیكتاتۆریی و سەرپێخستنی سیستمی دیموكراسیی و بەهێزكردنی دامەزراوەكانی؛ لەكارنامەی پارتە فەرمانڕەواكاندا هەر بەتەنیا وەك دروشم و هەڵمەتێكی بانگەشەی هەڵبژاردنەكان مابێتەوە! ئەو “پێشنیازە یاسا”یە كە لە 22 ماددە و هۆكاری دەرچوواندنی پێكهاتووە و لەدانیشتنی رۆژانی 27-28ی تەموزی 2020ی پەرلەمانی كوردستاندا خوێندنەوەی یەكەمی بۆ كرا، ئەوە دەهێنێت كە خوێندنەوەی دووەم و پەسەندكردنی كۆتایی دوابخرێت تاوەكو ناوەڕۆكەكەی بەسەر لەنوێ داڕشتنەوەی ناونیشان و بڕگە و ماددەكانی؛ وردتر و باشتر دەوڵەمەند بكرێت. ئەویش بەپشتبەستن بە سەرنج و پێشنیازەكانی بەرهەمهێنەران و بەكارهێنەرانی ناوەڕۆكی پەیامەكانی ئینتەرنێت و خزمەتگوزارییە بەرفراوانەكانی لەناوەوەو دەرەوەی هەرێمی كوردستان، بەتایبەت بیستن و خوێندنەوەی دیدگاكانی هەریەك لە رۆژنامەوانان و ئەكادیمیی و پسپۆڕانی میدیا و یاسا و كۆمپیوتەر پێویستە. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆر گرنگە سوود لە “یاسای میدیای ئەلكترۆنی”ی وڵاتی مۆنتینیگرۆ وەربگیرێت كە زۆر دیموكراسیيترەو لەرووی ناوەڕۆكیشەوە زۆر چڕوپرترە. ئەو یاسایە لە 160 مادە پێكهاتووە و لە 2010ەوە دەرچووە؛ لە ساڵانی 2011 و 2013 و 2016دا هەمواركراوەتەوە. لەماددەی یەكەمیدا ئەوەی دەقنووسكردووە كە مەبەستی یاساكە؛ رێكخستنی مافەكان، ئەركەكان یاخود پابەندییەكان و بەرپرسیارێتییەكانی ئەو كەسە سروشتیی و مەعنەوییانەیە كە كار لەسەر بەرهەمهێنان و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكانی راگەیاندنی دەنگیی و رەنگیی دەكەن. خزمەتگوزارییەكانی بڵاوكردنەوەی ئەلكترۆنيیش دەبێت لەرێگەی تۆڕەكانی پەیوەندییكردنی ئەلكترۆنيى (electronic communications networks)ەوە بێت؛ بەپێی شارەزایی، بارودۆخ و سەرچاوەكانی پاڵپشتییكردنی دارایی ئاژانسەكە بۆ راگەیاندنی ئەلكترۆنی (the Agency for Electronic Media). ئەویش بەئامانجی بەرگرتن لە تەركیزبردنی راگەیاندنی رێگەپێنەدراو (unauthorized media concentration) لەگەڵ برەودان بە فرەلایەنیی راگەیاندن و بابەتە جێبایەخەكانی دیكەی خزمەتگوزارییەكانی ئینتەرنێت؛ بەپێی رێككەوتننامەو پێوەرە نێودەوڵەتییەكان. لەو سۆنگەیەوەو بەلەبەرچاوگرتنی ناوەڕۆكی ئەو یاسایە، ئەم چەند سەرنج و پێشنیازەی خوارەوە دەخرێنەڕوو: یەكەم: باشتربوو “پێشنیازە یاسای رێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی” لەگەڵ یاسای ژمارە 06ی ساڵی 2008ی “خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندییكردن لەهەرێمی كوردستان_عێراق”دا؛ ئاوێزان بكرابایەو لەژێر ناونیشانێكی نوێدا هەموارو داڕشتنەوەی بۆ بكرایە. بەجۆرێك ئەوەی پەیوەندییداربوو بەخراپ بەكارهێنانی ئینتەرنێت و خزمەتگوزارییەكانی لەبواری گەیاندن، راگەیاندن و رۆژنامەوانی، ئامرازەكانی پەیوەندییكردن و دنیای گریمانەیی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان؛ یاساكە لەخۆی بگرتایە و ناوبنرایە “یاسای رێكخستنی راگەیاندنی ژمارەیی و خراپ بەكارنەهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندییكردن لەهەرێمی كوردستان-عێراقدا”. دووەم: پێویستە بڕگەی یانزەیەمی ماددەی یەكەمی ئەم “پێشنیازە یاسا”يە لاببرێت و بۆ هەرجۆرە خزمەتگوزارییەكی ریكلامی بازرگانی، یاسای ژمارە 04ی ساڵی 2019 بكرێتە سەرچاوە. هاوكات هەر لەم ماددەیەدا گرنگە ئاماژە بەوەزارەتەكانی گواستنەوە و گەیاندن و وەزارەتی رۆشنبیریی و لاوان بدرێت. بەجۆرێك هاوشێوەی یاساكەی مۆنتینیگرۆ، پێویستە ئاژانسێك یاخود بەڕێوەبەرایەتییەكی تایبەتمەندی سەر بەو وەزارەتانە بۆ چاودێرییكردن و بەدواداچوونی جێبەجێكردنی ناوەڕۆكی یاساكە دابمەزرێت. سێیەم: لەماددەی دووەمدا هاتووە؛ “میدیای ئەلکترۆنی بە یەکێک لە پێکهێنەرەکانی سیستمی میدیایی هەرێم دادەنرێت”، بەڵام تا ساتی نووسینی ئەم دێڕانەش نە سیستمێكی روون و نووسراوی میدیایی هەیە لەبارەی فەلسەفەی لیبراڵیی یان سۆسیالیستیی سیستمەكە و سنوری یاسایی و پیشەیی رێگەپێدان و قەدەغەكراوەكانی، نە ئەوەیشی تائێستا لەبارەی سیستمی سیاسیی هەرێمی كوردستانەوە هەیە لەبەڵگەنامەیەكی یاسایی وەك دەستوردا دەقنووس كراوە. بۆیە گرنگە ئەم مادەیە بەجۆرێك دابڕێژرێتەوە كە لەگەڵ واقیعی یاسا بەركارەكانی هەرێمدا یەكبگرێتەوە. باشترە لێرەدا جەخت لەسەر چەند بنەمایەكی وەك پیشەگەرێتیی و ناكۆك نەبوون لەگەڵ ماف و ئازادییەكانی تاكەكەس لەرووی دەربڕین و رۆژنامەگەریی و مافی زانین بكرێتەوە. چوارەم: لەماددەی چوارەمدا نەتوانراوە ئەو جیاوازییە پیشەییە لەبەرچاوبگیرێت كە لەنێوان پێگەیەكی هەواڵیی ئەلكترۆنیی و پێگەیەكی خزمەتگوزاریی حكومیی یان چالاكیی رێكخراوەییدا هەیە. هەریەك لەمانە سروشت و تایبەتمەندیی پیشەیی و یاسایی خۆیان هەیە و پێویست ناكات هەموو پێگەیەكی ئەلكترۆنیی بكەوێتەژێر چەتری ئەم مادە یاساییەوە، بەڵكو پێویستە زۆرتر جەخت لەسەر رەهەندی رۆژنامەوانیی “میدیای ئەلكترۆنی” بكرێتەوە. پێنجەم: لەماددەی شەشەم و حەوتەمدا، پێویست ناكات خاوەندارێتیی يان سەرنووسەریی میدیای ئەلكترۆنیی بدرێتە كەسێك كە “هەڵگری ناسنامەی عێراقیی بێت” و تەمەنی “لە 21ساڵ كەمتر نەبێ”، چونكە دنیای گریمانەیی ئینتەرنێت و تۆڕە جۆربەجۆرەكانی وەك دنیای ناگریمانەیی چاپكراوەكان نییە تاوەكو مەرجەكانی خاوەندارێتیی میدیای نووسراوی بەسەردا جێبەجێ بكرێت. ئەمە جگەلەوەی كە مەرج نییە هەمیشە سەرنووسەر یان سەرچاوەی دابینكەری ئینتەرنێت و ئەدمینی ماڵپەر و پەیجەكان لەناوخۆی هەرێمی كوردستان بن و هەڵگری ناسنامەی عێراقیی بن. لەو رووەوە، ئەو میدیا نێودەوڵەتیانەی بەزمانی كوردیی پەیامەكانیان پەخش و بڵاودەكەنەوە، باشترین نموونەن. شەشەم: لەماددە هەشتەوە تاوەكو یانزە، سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان كراوەتە چاوگەی سەرەكیی چاودێریی و خاوەندارێتیی دامەزراندنی ماڵپەر و دانانی سەرنووسەرانی میدیای ئەلكترۆنی؛ بەبێ ئەوەی زۆرینەی رۆژنامەوانان ئەندامی ئەم سەندیكایە بن یاخود متمانەیان پێی هەبێت. ئەوەش لەكاتێكدایە چاوگەی میدیای پەخشكراو، وەزارەتی رۆشنبیرییە بۆ پێدانی مۆڵەتی دامەزراندن و تازەكردنەوەیان. هەربۆیە پێویستە ئەم دوو چاوگەییە یەكلایی بكرێنەوەو لەیەك شوێنەوە هەموو جۆرەكانی میدیا مۆڵەتی دامەزراندن و هەڵوەشاندنەوەیان هەبێت، چونكە سەندیكا دەسەڵاتی جێبەجێكار نییەو ئەزموونی رابردوو ئەوەی سەلماندووە كە لەدەركردنی رێنمایی و سەپاندنییدا زۆرجار رووبەڕووی كێشە بوەتەوەو نەیتوانیوە بچووكترین گوشار و كاریگەریی لەسەر میدیاییەك هەبێت كە پێشێلی پێوەرەكانی رێسا پیشەییەكانی راگەیاندن یاخود تاوانەكانی راگەیاندن و بڵاوكردنەوەی ئەنجام دابێت. حەوتەم: ئەو سزایانەی لەمادەكانی 16 و 17دا هاتوون، زۆر ورد نین و داهات و دارایی میدیا و میدیاوانان لەبەرچاو نەگیراوە. ئەوە جگە لەوەی كە زۆر تاوانی دیكەی بەربڵاوی راگەیاندن هەن ئاماژەیان پێنەدراوە، لەوانە: تاوانی دەستوەردانە نێو ژیانی تایبەتی كەسەكان و پێشلكردنی مافی تایبەتمەندییان لەماڵپەرە هەواڵیی و هونەریی و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا. لەجۆری سزاكانيشدا، جیاوازیی ورد و روون لەنێوان بلۆگەرەكان و هەژماری فەرمیی تۆرە كۆمەڵایەتییەكانی میدیاکان و هەژماری تایبەتیی كەسەكان نەكراوە لەو تاوانانەی كە لەمیدیای ئەلكترۆنییدا ئەنجامی دەدەن. هەشتەم: ماددە 19 زیادەیە، چونكە تائێستا نە یاسایەكی تایبەت بەپشتیوانییكردنی میدیا لەهەرێمی كوردستاندا هەیە، نە حكومەتیش هیچجۆرە پلان و پرۆژە و پرۆگرامێكی نیشتمانیی بۆ چوونیەك پشتیوانیكردنی دارایی و دابینكردنی زانیاریی میدیاكان راگەیاندووە، تاوەكو “دەستیان بە نوێترین تەکنەلۆژیا و ئامێرەکان و تۆڕە پێشکەوتووەکانی ئینتەرنێت رابگات”. هەربۆیە رەنگە لێرەدا باشتربێت جەخت لەسەر كاراكردن و جێبەجێكردنی یاسای ژمارە 11ی ساڵی 2013ی مافی بەدەستهێنانی زانیاریی بۆ هەموو هاووڵاتیان و لەنێویشیاندا میدیا و میدیاوانان بكرێتەوە. نۆیەم: ئەگەر یاسا؛ بریتیی بێت لە كۆمەڵە بنەمایەكی گشتگیر و ئەبستراكت كە دەستەڵاتی تایبەت بە یاسادانان لەهەر وڵاتێكدا بۆ رێكخستنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی نێوان كەسەكان و پەیوەستكردنیان بەشێوازێكی زۆرەكی (ملزم) بەپەیڕەوكردنی دایبڕێژێت، دەنا سەرپێچیكار سزابدرێت (فەوزی، 2016: 10)، ئەوا ئەم “پێشنیازە یاسا”یە نەیتوانیوە ببێتە هۆی رێكخستنی پەیوەندییەكانی نێوان سەرچاوەی دابینكەر، بەرهەمهێنەر و بەكارهێنەری ناوەڕۆكی پەیامى نووسراو یاخود رەنگیی و دەنگیی ئینتەرنێت بەشێوەی وەستاو يان جوڵاو. دەیەم: لەدەستنیشانكردنی تاوانە ئەلكترۆنییەكانی میدیادا ئەم “پێشنیازە یاسا”يە وردنەبووە، چونكە بەپێی یاسای ژمارە 111ی ساڵی 1969ی سزادانی عێراق، تاوان بریتییە لەهەر رەفتارێكی ئەرێنیی یان نەرێنیی دەرەكیی كە یاسا قەدەغەی كردبێت و سزاشی بۆ ئەو كەسە دانابێت كە ئەنجامی دەدات، بەمەرجێك ئەو كەسە بەرپرس بێت. واتە منداڵ و شێت نەبێت، چونكە ئەوان لەرووی سزاییەوە بەرپرس نابن و سزاش نادرێن. بەتایبەت كە تاوانەكانی راگەیاندن؛ لەئەنجامی خراپ بەكارهێنانی ئازادی دەربڕین و بڵاوكردنەوەوەو بەبەكارهێنانی ئامرازێك لەئامرازەكانی راگەیاندن دروست دەبن. لەكۆتاییدا دەكرێت ئەنجامگیریی ئەوە بكرێت كە هەوڵدان بۆ رێكخستنی ناوەڕۆكی راگەیاندن لەرێی گەڵاڵەكردن و دەرچواندنی یاسای نوێ؛ ئەركێكی گەورەو گرنگی پەرلەمانە و جێگەی دڵخۆشییە، بەڵام لەوەش گرنگتر ئەوەیە كە پەرلەمانتاران ئەركی دووەمیان لە چاودێریی جێبەجێكردنی یاساكان فەرامۆش نەكەن و پێداگری لەسەر ئەو یاسايانە بكەن كە تائێستا جێبەجێ نەكراون. لەم نێوەندەشدا، گرنگە ئاستی بەریەككەوتن و لێكچوونی نێوان یاساكان كەم بكەنەوە؛ لەرێی هەمواركردنەوە و ئاوێزانكردنی ئەوانەیان كە ناوەڕۆكەكەیان لەیەكەوە نزیكن. خۆئەگەر پسپۆڕێكی زمانی كوردییش بەئاستەكانی بڕگەسازی، وشەسازی، رستەسازیی و واتاسازیی ناوەخنی دوا ڤێرژنی یاساكاندا بچێتەوە؛ خراپ نابێت.
.gif)
پەیكار عوسمان - ئاساییە خەڵك لە دەسەڵاتێکی فاشل و فاسدو چەتە، ناڕازیبێ و بێتە سەر جادە. ئاساییشە خەڵك بگیرێن و بە توندوتیژی بەرپەرچیان بدرێتەوە، چونکە دەسەڵاتێك بەو مواسەفاتەی کە هەیە، هەر ئەونەی لەبارایە. تا ئێرا ئاسایی و چاوەڕوانکراوە. ئەوەی کە ئاسایی نیە، ئەوەیە کە دایك بگیرێ و کوڕ بیلاوێنێتەوە. ئاخر وێنە باوە بەعسییانەکە، ئەوەیە کە کوڕ بگیرێ و دایك بیلاوێنێتەوە، نەك بەعەکسەوە! پێموایە لێرەدا پۆستاڵی پارتی، هەنگاوێ پێش پۆستاڵی بەعس کەوتووەو ئیبداعی کردوە لە گوڕێنەوەی شوێنی دایك و کوڕدا، کە بەهەردو دیوا هەر ستەمکارییە، بەڵام بەم دیوە تازەیەدا قێزەونترە! - قێزەونترە، چونکە نیشتمان لە باڵاترین پێناسەیدا، ئەوەیە کە پێ ی ئەوترێ "دایك". دەی دایکەکانی وڵاتی ئێمە، ئەو مرۆڤە بەدبەختانەن کە ئەوپەڕی ڕەزالەتی مناڵەکانیان بەچاوی خۆیان ئەبینن، کە ئەوە مردنە بۆ دایك. ئەمە جگە لەوەی ژیانی خودی خۆشیان دنیایەك مردنی تری تێدایە، لەبابەتی مردنی کۆمەڵایەتی و کێشەکانی ژن، مردنی ئابووری و سەرەی تەقاعودی کە ناشیاندەنێ، مردنی دینی و بە نوقسان سەیرکردنیان، تا ئەگات بە قەیران و مردنە گشتییەکە، کە لەوێشدا وەکو نیوەی کۆمەڵ، پشکی نیوەیان بەرئەکەوێ. - ئەوە حاڵی دایکەو حاڵی نیشتمانیش ئەوەیە کە بەردەوام لەژێر لاقەکردنێکی چڕوپڕی خۆماڵی و بێگانەدایە. جا لێرەدا من نازانم دایك و نیشتمان، غەدر لەکامیان کراوە کە بەویتر چوێنراوە؟ بێگومان بۆ نیشتمان شانازیی نیە بە دایکێك بچوێنرێ کە ئەوە حاڵیەتی و بۆ دایکیش شانازی نیە کە نیشتمانێکی لاقەکراوی پێ بچوێنرێ. - جەوهەرو مانای دایك، لە ئەرکی دایکێتیدایەو لێرەدا دایك ئەو بوونەوەرە ئەخلاقییەیە کە بێبەرامبەر ئەرکی دایکێتی خۆی جێبەجێ ئەکات. ئەرکی ئەویش یەعنی ئەوپەڕی میهرەبانی و ئەوپەڕی دڵسۆزی و ئەوپەڕی خۆشەویستی و ئەوپەڕی قوربانیدان و ئەوپەڕی بەخشندەیی.. دەی جەوهەرو مانای نیشتمانیش ئەوەیە کە ئەرکی نیشتمانێتی جێبەجێبکات، ئەرکی نیشتمانێتیش ئەزانی چییە؟ هەمان ئەرکەکانی دایکێتییە بەڵام لەبری "ئەوپەڕی"، "لانیکەمی"! - یەعنی لەڕاستیدا نیشتمان دایك نیە، نیشتمان لانیکەمی دایکایەتییە. نیشتمان ئەو شتەیە کە هەر بە تۆزێك و بە لانیکەمی ئەرکەکە ئەبێ بە دایك، لەکاتێکا دایك خۆی، بە تەواوی ئەرکەکەو بەوپەڕی شتەکە دایکە! - ئینجا دایك خۆی لەخۆیدا دایکەو هەر بەوەی کە دایکە، ئیتر ئەرکی دایکایەتی ڕائەپەڕێنێ بەبێ ئەوەی هێزێکی دەرەوەی خۆی ناچاری ئەوەی بکات. بەڵام نیشتمان خۆی لە خۆیدا نیشتمان نیەو ئەبێ ئێمە بیکەین بە نیشتمان و بەو شتەی کە لانیکەمی دایکایەتیمان بداتێ. - بۆئەوەشی نیشتمان بکەین بە لانیکەمی دایك، ئەبێ ئێمە خۆمان لانیکەمی ئەولادو فەرزەندەبین. لانیکەمی فەرزەندەییش ئەوەیە کە خۆت ستەم لەو دایکە نەکەیت و قبوڵیش نەکەیت ستەمی لێبکرێ. پێوەری ئەو ستەمەش ژیانی گشتییە. یەعنی تۆ تا بونەوەرێك بیت لەناو عەقڵیەتی ئۆخەی ئۆخەی هەرکەس بۆ خۆیدا، نیشتمان ناتوانێ دایکبێ. ئەبێ هەرکەس لەناو هۆشیاری خۆیدا بچێتە ناو ژیانی گشتی و بەرژەوەندی گشتی، ئینجا نیشتمان ئەکەویتە ناو دایكبوونەوە. - لانیکەمی فەرزەندەیی، ئەوەیە کە هۆشیاری و ڕاستی و ئەخلاق سەرخەین بەسەر بەرژەوەندی و ڕق و دەمارگیریداو تەنیا لەبەر مەسڵەحەتێك، یان لەڕقی فڵان کەسێك، یان لەبەر دەمارگیری حیزبی و ئایدۆلۆژیی، خۆمان لە ستەمێك گێل نەکەین کە بە بەرچاومانەوە ئەکرێ. نیشتمانە دایکەکەش تەنیا بەم جۆرە فەرزەندەیە دروستئەکرێ. یەعنی مەسەلەکە ئەوەنیە کە نیشتمان بۆ نیشتمان نیەو بۆ دایك نیە، چونکە نیشتمان خۆی ناتوانێ خۆیبێ و دایكبێ، ئەبێ تۆ بیکەیت بەوە. - دایك مناڵ دروستئەکا، بەڵام نیشتمان هاوڵاتی دروستناکا، بەڵکو هاوڵاتی وڵات دروستئەکاو ئەبێ لەپێشا "هاوڵاتی" هەبێت. هاوڵاتیبوونیش ئەوەیە کە بێبەرامبەرو وەکو ئەرکی ئەخلاقی کار بۆ پرسە گشتییەکان بکەیت، وەکچۆن دایك بێبەرامبەرو وەکو ئەرکی ئەخلاقیی خۆی مناڵ بەخێوئەکات. - یەعنی لەڕاستیدا دایکایەتی ئاسایی و دایکایەتی نیشتمانی، ڕێك پێچەوانەن و ئێمە هەڵەین کە پێمانوایە ئەبێ نیشتمان دایکمانبێ، بەڵکو ئەبێ ئێمە دایکی ئەوبین. ئەگەر دایکایەتییەکی نیشتمانیش بۆ ئێمە لەئارادابێ، ئەکەوێتە دوای ئەم دایکایەتییەی ئێمەوە بۆ ئەو! بەڵام ئێمە بە دەسەڵات و شەعبەوە، لەوپەڕی عەقڵیەتی نادایکییدان بەرامبەر وڵات و پرسە گشتییەکان، بەم عەقڵەشەوە بەرەو بەغدا لێخوڕین، یان بەرەو دەوڵەتی کوردی، هەر ئەچینەوە ناو نانیشتمان! - ترحێو ئەمەم نوسی بۆ ئەو کوڕەی کە دایکە شەست ساڵانەکەی دەستگیرکراوە، کەچی تا تەواومکرد خۆشی گیرا!
.gif)
بەهرە حەمەڕەش هەبوونی گەندەڵی و نادادی کێشەی هەرە دزێوەکەی کوردە، بەڵام لەوە دزێوتر هەبوونی ناکۆکی و دووبەرەکی/ تەنازول بۆ دوژمن و سینگ دەرپەڕاندنە بەرامبەر یەکتر. ئەو حزب و سەرکردە کوردانەی، کە بە شورەیی دەزانن دەستی برایەتی بۆ یەکتر درێژ بکەن، بەسەر دەستی دوژمندا دەچەمێنەوە. ئەوە بەو مانایە وەسف ناکەم، کە پێموابێ نابێ دبلۆماسی بن و شەڕ لە گەڵ دەروبەر بکەن، بەڵکو بەو مانایەی، ئەو تەنازولەی بۆ خەڵک دەیکەن بۆ یەکتر بیکەن بەشێکی گەورەی کێشەکان چارەسەردەبێت. هیچ میللەتێک نییە لەم جیهانە خاوەنی سەدساڵ خەبات و قوربانیدان بێت، جینۆساید کرابێت و نەبووبێتە خاوەن قەوارەیەکی سەربەخۆ. هەروەها هیچ میللەتێک نییە، دوا ئەنفال و کیمیابارانکردنی داوای هاتنەوەی جەلادەکەی بکات! ئێمە لە ناوچەیەکین، کە مرۆڤ دۆستی و یاسا تێیدا سەروەر نییە، کانگای گروپی توندڕەوی تیرۆرستی و حوکمڕانی مەزهەبی، نا تەبایە بە هەموو شتێک. داگیرکارانمان، وێڕای دەسەڵاتی حوکمڕانیان بەشێک لە خەڵکەکەشیان باوەڕیان بە چەوساندنەوە و شۆڤێنیەت هەیە. باسی مافی مرۆڤ دەکەن و منداڵی کورد لە زینداندا رادەگرن، لاوی کورد لە سێدارە دەدەن. لە خراپترین دۆخی خۆیاندا، ناسنامە نادەنە هاوڵاتییە کوردەکانیان. عیراق تا ئێستا بەو عەقڵیەتە حوکم دەکات، کە کوردی ئەنفال و کیمیاباران کرد. لە ریزبەندی وڵاتە هەرە گەندەڵەکانی دنیایە. تا دوێنێ لە بەغدا لە سەر ناوی عەلی و عومەر گەنج دەکوژران. هەروەها کچی منداڵ بەشودەدرێت و توندوتیژی دژی تۆقێنەر بەرامبەر مرۆڤ دەکرێت، بەڵام بەشێک لە کوردی باشور بەهۆی ناکۆکی حزبییەوە، گروپ دروست دەکەن، داوای نەمانی قەوارەی کوردی و هاتنەوەی جێگرەوەی بابە سەدام دەکەن. لە جیاتی ئەوەی گروپی فشار بۆ نەهێشتنی گەندەڵی، ناکۆکی سیاسی و نادادی دروستبکەن. حکومەت و حزبەکان، ناچار بە ئەنجامدانی چاکسازی بکەن بۆ ئەم مەبەستەش جۆرەها رێگای مەدەنی و ئارام هەیە، کە ئەگەر ئەجێندای حزبی و پۆپۆلیستی تێکەڵ نەکرێت، ئەنجامی دەبێت. هەمیشە هەوڵ و تێکۆشانی بونەوەر، بۆ ئەوە بووە، کە چۆن بتوانێ رێگا و شوێنی خۆی بۆ دۆزینەوەی دوارۆژ باشتر ببینێ، ئەمە بەشێکە لە فەرهەنگی ژیان، کە مرۆڤ لە رێگەی دەرونی و ماتریالی، خەبات بۆ خۆشگوزەرانی دەکات. ماندوو دەبێت تا بتوانێ بحەسێتەوە و بگاتە ژیانێکی شایستە، نەک خۆی بە شایانی ژێردەستەیی و چەوساندنەوە بزانێ. ئەو خەونە بەردەستەی، کە ئێستا جێگای هیوای ٤٠ ملیۆن کوردە، ئەزمونی کوردستانی باشورە، ئەم ئەزمونەش وێڕای گەندەڵی لە ژێر فشار و دەستوەردانی دەوڵاتانی دەروبەر و زلهێزەکان. ئەمڕۆ بەهۆی هەبوونی پەترۆڵ و سبەی بەهۆی هەبوونی ئاو. هەروەها هەبوونی مرۆڤ بۆ بابەتی مارکێتینگ، بەداخەوە کورد بووەتە بەشێک لە ئەزمون و گەمەی سیاسی ئەم دەوڵەتانە. مێژووی ئێمە سەلماندویەتی، کە ئەوان درێخیان بەرامبەر زوڵم و چەوساندنەوەی کورد نەکردووە، بەڵام لایەنێکی تری کێشەکە ئەوەیە، کە دەبێ خەڵکی هۆشمەند و وڵاتپارێز، زۆر بەجددی کار و دیالۆگی لە سەر بکات، ئەوەیە کە بۆچی ئێمە لە باشور، کە هەم پەترۆڵ و هەم داهاتی خاڵە گومرگییەکان هەیە، زەوی و زارێکی بە بەرەکەتمان هەیە، دەرفەتی کشتوکاڵ، گەشتوگوزار، هەروەها هێزی کار و سەرمایەی مرۆیی هەیە، بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە، کە بۆچی ئێمە گەیشتینە ئەم ئاستە؟! دەمەوێ قسە لە سەر ئەم بابەتە بکەم، تا لە جیاتی کاولکردن، خەڵکی پسپۆڕ و زانا لەم بوارەدا، ئاوڕێکی جددیتر لە سەر دۆزینەوەی چارەسەر بۆ ئەم رەوشی نا لەبارە، کە بەرۆکی کوردستانی باشوری گرتووە، بداتەوە لە جیاتی تێکدان خەریکی بنیاتنان بن، چونکە لە ئێستادا هەمووی خەریکی تێکدانە. راستە ئەمڕۆ پەتای کۆرۆنا هەیە، کە کۆرۆنا پەتایەکی جیهانییە، بەڵام نەبونی موچە و کەم دەرامەتی تایبەتە بە ئێمە وەکو خەڵکی باشور، کە دەبێت لایەنە بەرپرسەکان ئەوانەی، کە حوکمڕانی باشور دەکەن، پێداچوونەوە بکەن، کە بزانن ئایا گرفتی ئێمە لە کوێیە؟ داهات یان خەرجی؟ نەبوونی کەسی شیاو لە شوێنی شیاو، یان مۆدێلی پۆپۆلیستی و ئەنجامدانی جۆرەها هەڵەی ستراتیژی لەم پێناوە؟
.gif)
عهدالهت عهبدوڵڵا دوا دهنگوباسی كهین و بهینی ههردوو حكومهتی بهغداو ههرێم بۆ بابهتی رێككهوتن، ئهوهیه كه، هێشتا نهگهیشتوونهته رێككهوتن. كاتیش ئهڕواو لهم كات به فیڕۆچوونهشدا بهغدا هیچ پهلهی نییه!، ئهوهی لهسهر ئاگرهو پێویستیی بهوهیه رۆژێك زووتر رێككهوتن رووبدات حكومهتی ههرێمه، لهگهڵ درێژهكێشانی ههر ساتێكی دواكهوتنی زیاتری دابهشكردنی مووچهشدا، تووڕهیی دانیشتوانی ههرێم زیاد دهكات، تهنانهت ئهم تووڕهیه درێژ دهبێتهوه بۆ سهر زۆرێك له ئهندام و لایهنگرانی یهكێتی و پارتی خۆیشیان كه وهك ههر هاووڵاتییهكی تر، ئهوانیش موچهخۆرن و ماڵ و منداڵیان ههیه. ئێستا ئهسڵی مهسهله بۆ حكومهتی ههرێم، بهپوختی و سادهیی، ئهوهیه: كاتێك كه له دواساتدا له رێككهوتن لهگهڵ بهغدا پهشیمان دهبنهوه، دهبێ بهدیلتان ههبێ. له سیاسهتكردن و بهتایبهت هونهری دانوستاندا، بهدیل پێگهت بههێز ئهكات، بهڵام كه ئهمهت نهبوو و هێشتا ههر ئامادهی رێككهوتن نهبیت، ئهوسا، خودی رێككهوتن خۆی، ههرچۆنێك بێ، كهمتر تموح و چاوهڕوانیی تۆی تیا بهدی دێت، چونكه بهرامبهر ئهزانێ كه تۆ چهكێكت ههڵگرتووه كه چروكهو فیشهكی تێدا نییه!، بۆیه ههرگیز بهپێی ویستی تۆ رێك ناكهوێت، ئهگهر گرهویشت لهسهر كات بێ كه هاوكات لهسهر حسابی گوزهرانی میللهتهكهی خۆته، ئهوا رهنگه بهغداش، به ههمان گرهو، چاوهڕوانی ئهوهبێ كه دۆخی ههرێم، بهبۆنهی قهیرانی ئیداریی و داراییهوه، بتهقێتهوه!، ئهم گرهوهش واقعیتره له گرهوهكهی برادهران تهنها له یهك حاڵهتدا نهبێ، كه ئهویش ئهوهیه، به ههر نرخێك بێت، حكومهتی ههرێم بتوانێت تا چهند مانگێكی تر، به بێ لێ بڕین و لهكاتی خۆیدا، مووچهی فهرمانبهرانی ههرێم بدات. ئهگهر حكومهتی ههرێم ئهم كارهی پێ دهكرێت، ئهوا با رێككهوتن لهگهڵ بهغدا ههڵپهسێرێت، ئهگهریش پێی ناكرێ، ئهوا دهبێ واقعبین بێ و رۆژێك زووتر ئهو رێككهوتنه ئیمزا بكات. واته دهبێ حكومهت و بهرپرسانی ناوی بهرپرسیارێتی ههڵبگرن. ئهوهی ئێستا روودهدات بریتییه له نابهرپرسیارێتییهكی ترسناك كه ههزارو یهك تهفسیر ههڵدهگرێت!، چونكه قهیرانهكان بهردهوامن و قوڵتر ئهبن، نه ئهوهتا چارهسهر بكرێن، نه ئهوهتا یهكلاكردنهوهیان بۆ حكومهتێكی رزگاریی نیشتمانیی بهجێ بهێڵن و وهك ئهزموونی حكومهتهكهی لوبنان، وازبهێنن.
.gif)
سالار مەحمود لەبەرامبەر ئەو تاوان و تەعەدا بەردەوامەی دەوڵەتی تورکیا، پرسیارێکی جەوهەری دەبێت بکرێ. ئەویش ئەوەیە کورد لەکوردستانی عیراقدا چی بکات؟ بە چ میکانیزمێک دەتوانرێ رێ بگیرێت لەو هەموو کوشتنی خەڵکی بێتاوان و هاوڵاتیانەی دەبنە ئامانجی هێرشی ئاسمانی و زەمینی دەوڵەتی تورکیا لەناو قوڵایی خاکی هەرێمی کوردستان. بەپێی ئەزموون دەرکەوتوە تورکیا سەرکەوتوو نابێ و ئاڵۆزیی زیاتر دەخاتە سەر ئاڵۆزیەکانی ناوچەکەو گرژی زیاتر لە پەیوەندی نێوان هەردوو وڵات دروست دەکات. ئۆپەراسیۆنی سەربازی تورکیا بۆ سەر هەرێمی کوردستان بەناوی چنگی پڵنگ شکستی هێنا. هەرچەندە چەندان هاوڵاتی و خەڵکی سڤیل و پێشمەرگەو سەربازی عیراقی کردۆتە ئامانج و بوون بەقوربانی. لەبەیەکژدانی هێزە کوردیەکانیش سەرکەوتوو نەبوو. تورکیا بەدەر لە بەدینەهێنانی ئامانجی سەربازی لە رووی سیاسی و یاسای نیشتمانی و جیهانیشەوە تووشی رەخنەی توند بۆتەوە. دەسەڵاتە گشتیەکانی هەرێم پێویستە هەنگاوی دیبلۆماسی و کرداری بنێن بەرامبەر ئەو هەموو پێشێلکاریانەی تورکیا. هەرێم و بەغدا بەهەماهەنگی فشاری نێودەوڵەتی بکەن بۆ وەستاندنی هێرشەکانی تورکیاو گەڕاندنەوەی سوپاکەیان. لەبەر ئەوەی ئاسمانی عیراق و هەرێم لە ژێر چاودێری ئەمریکادایە فڕۆکەی تورکیا بەبێ ئاگاداری ئەوان ناتوانن کردەی سەربازی ئەنجام بدەن. لەم سۆنگەیەوە ئەمریکاش خەتابارە لەو تاوانانەی تورکیا لە کوردستان ئەنجامی دەدات. چارەسەر چیە؟ چۆن کۆتایی بەم شەڕە دێت؟ نزیکترین و باشترین رێگا چارە راوەستانی دەستدرێژیەکانی تورکیایە. دواتر دەستکردن بەگفتوگۆ لە دوو ئاستدا:_ یەکەم:_ پرۆسەی ئاشتی دەست پێ بکاتەوە لەناوخۆی تورکیاو دەوڵەت دەستپێشخەری بکات لە ئازادکردنی پەرلەمانتارو سەرۆک شارەوانیەکانی کورد. دووەم: هەرێمی کوردستان و تورکیا بەئاگایی دەوڵەتی عیراق لەسەر بنەمای یاسای نێودەوڵەتی و پرەنسیپی رێزگرتن لەسنوری وڵاتان. بگەنە جۆرێک لە تێگەیشتن لە پێناو رەواندنەوەی ئاڵۆزیەکان لەلایەک و هاوکاریکردنی سەرکەوتنی پرۆسەی ئاشتی لەناو تورکیا لەلایەکی تر. ئەم هەنگاوانە ئیرادەو واقیعبینی گەرەکە. لەناو ئەم هەموو قەیرانانەی کە بڕستیان لە ژیان و گوزەرانی خەڵکی ناوچەکە بڕیوە بە تورکیاشەوە. بەتایبەتی خراپبونی ئابوری هەنگاوی کرداری بۆ چارەسەری سیاسی، سەقامگیری دروست دەبێ و سەقامگیریش بوژانەوەی ئابوری و ژیان. کارتی سەربازی هەرگیزو لەهیچ سەردەمێکدا نەیتوانیوە کێشەی گەلان و حکومەتەکان چارەسەر بکات. بەڵکو دواجار هەر رێگا دوستەکە دەبێت بگیرێتە بەر ئەویش گفتوگۆو رێکاری دیبلۆماسیە. تاگەیشتن بەچارەسەری دیموکراسی.
نسار مستهفا چارهنوسی ههڵبژاردنهكان گهل دیاری دهكات كهوایه گهل باڵانسی یهكلاكهرهوهی هێزه سیاسیهكانن لهو وڵاتانهی سیستهمی فره حیزبی تێدایه، مهبهست له بایهخ و گرنگی ههڵبژاردن گۆرینی سیستهمی حوكمڕانی یه بۆ سیستمێكی جێگیرو دادپهروهر لهسهر بنهمای ڕهزامهندی و خواستی خهڵكی ، حیزبه سیاسیهكان تاقیدهكرێنهوه، كهواته كاتێك باس له ڕابردووی هێزه سیاسیهكان دهكرێت ئهزمونی حوكمڕانی كردنیان دهبێته بنچینهو شاهید بۆ دابین كردنی داخوازییهكانی گهل یان نوێنهرهكانیان كه ههڵبژێردراوی گهلن تاچهند جێ ی متمانهن و خواستی گهلیان پێكاوه، بۆ ههر پێكهاتهیهكی سیاسی چانسی بردنهوهی ههڵبژاردن بهنده به: 1- ئهو گۆرانكاری و خزمهتگوزاریانهی له ماوهی نێوان دوو ههڵبژاردن پێشكهش دهكرێت، دهبێته جێ ی سهرهنجی لایهنگران ئهنجام سهرخستنیان لهپرۆسهی ههڵبژاردن. 2- دیاری كردنی كاندید و پێوهرهكانی ههڵسهنگاندنی كاندید. هونهری پهیوهندیگرتن لهگهڵ خهڵكی و قایلكردن و بهدهست خستنی متمانهیان هێزی پارته سیاسیهكان دهردهخات، پارته سیاسیهكان چهند كۆكن لهسهر بهردهوامی خزمهتگوزاری و جێ بهجێكردنی كردانهكانیان لهكاتی بانگهشهی ههڵبژاردنهكان ئیدعای دهكهن، گرنگه خهڵك ههستی زیاتری دهبێت پهسهندی دهكات، ئهوكات خۆیان دێن و بهشداردهبن له ههڵمهتی بانگهشهی ههڵبژاردنهكان بۆ ئهوهی كه دهیانهوێت، متمانه بوون پرۆسهیهكه كه هێزی پێدان و بهخشین و وهرگرتنی ههیه لهههمان كاتیشدا بهرپرسیارێتی یه. بهرپرسیارێتی یه له ئاست پهیوهندییه خێزانی و سیاسی و كۆمهلایهتی و ئابوری و ئایدۆلۆژیا و كلتورو نهریته باوهكان . له نێوان هاوڵاتی و سیستهمی سیاسی دا كۆمهڵێك ئامانج و بهرژهوهندی هاوبهش ههن كه پاڵنهری سهرهكین بۆ دهستخستنی متمانهی هاوڵاتیان، هاوڵاتیانی ههرێمی كوردستان ماوهی ( 29 ) ساڵه چاوهڕوانی باشتربوونی ژینگهی ئابوری دهكهن به ژینگهی سیاسی و كۆمهڵایهتیشهوه، لهبهر ئهوه هاوڵاتیان پێوهر و بژارده و خوێندنهوهی جیاوازیان ههیه لهسهر سیستهمی سیاسی و ئهنجام كاردانهوهی دهبێت لهسهر دروست بوونی متمانه و رادهی متمانه بوون به حیزبه سیاسیهكان. متمانهو تێڕوانینهكانی خهڵكی پێوهری سهرخستنی پرسی سیاسی یه كه پرسی ههڵبژاردنی لێدهكهوێتهوه به پێچهوانهشهوه. متمانه كاڵایهك نیه وهك براندێكی جیهانی سهیر بكرێت و بكڕدرێت بهڵكو وهستاوه لهسهر كۆی ئهو پهیوهندیانهی تاك به حزبێكی سیاسیهوه گرێ دهدات و زیاتر وهك رێكهوتنێك دێتهبهرچاو له نێوانی حزب و تاك دا، كێشكردنی مهیلی تاك بهلای حزبێكی دیاری كراودا بهوهدهبێت تاچهند له ئاستی داخوازی و خواسته شهرعیهكانی تاك دهستكراوهو پهرۆشه، راستی كۆمهڵگای كوردی بههۆی ئهوهی به چهندین فلتهری سهخت و دژواردا گوزهریان كردووه تاسهی ئهوهن ببنه خاوهنی پێگهیهكی حوكمرانی بههێز كه ئهمه مهیل و ئارهزووی تاك بهتاكی ئهم كۆمهڵگایهیه. * پارێزهر
کامیل عومەر دیاردەیەکی باو و ھەڵە لە دەزگا ھەمەچەشنەکانی راگەیاندن (بینراو، بیستراو، چاپکراو، ئەلکترۆنی و سۆشیال میدیا)دا دەبینرێت، ئەویش دانانی پیتی (د.)ی پێش ناوی کەسێک و دانانی ناونیشانی (مامۆستای زانکۆ)یە، کە دەشێت بەھەڵە یاخود ساختەکارانە بۆ باسکردنی کۆی ئەو بابەتانەی پەیوەندی بە پسپۆرێتی میوان یان بانگھێشتکراوەوە نییە، دابنرێت. لە زمانی کوردی و عەرەبیدا، دانانی نازناوی زانستی (د.) کورتکراوەی وشەی دکتۆرایە، کە لە (دکتوراە)ی عەرەبیەوە وەرگیراوە، ھەروەھا لە زمانی ئینگلیزیشدا دانانی (Dr.) کورتکراوەی زاراوەی (Doctor)یە. بەپێی ئەم راستییە زانستییە بێت، کورتکراوەی (د.) پێویستە یەکلاییکەرەوانە تەنھا کورتکراوەیەک بێت بۆ ھەڵگرانی بڕوانامەی دکتۆرا، نەک (پزیشک)ی کوردی و (گبیب الممعالج)ی عەرەبی و (physician)ی ئینگلیزی. لێرەوە دەپرسین میوان یان بانگھێشتکراوی بەرنامە بە چ پێوەرێک کورتکراوەی نازناوی زانستی دکتۆرا - (د.)ێکی خستوووەتە پێش ناوەکەیەوە؟! لەکاتێکدا تەنھا بڕوانامەیەکی بەکالۆریۆس لە پزیشکیی ڤێرتەرنەری یان پزیشکیی گشتیدا ھەیە، یان ئامادەیی پەرستاری، یاخود بەشێکی پزیشکیی پەیمانگایەکی خوێندووە، کە ئەمە لە راستیدا فرتوفیڵ و خەڵەتاندن و چەواشکردنی خەڵکە. خۆ ئەگەر بڕوانامەی دکتۆراشی ھەبێت ئەم بڕوانامەیە جۆکەر نییە بۆ ھەموو چەشنە تۆپیک و بابەتێک بخوات تا توانای قسەکردنی دەربارەی ھەبێت و لێیبدوێت، بۆ نمونە کاتێک وتارێکی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری و گشتی لەیەکێک لە میدیاکاندا بڵاودەکرێتەوە، بەپێی ئەو بنەمایەی خرایەڕوو دروست نییە (د.) بخرێتە پاڵ ناوەکەیەوە، چونکە ئەو (د.)ە، لەڕووی زانستی و لۆجیکییەوە ھیچ پەیوەندییەکی بە بواری نوسینەکەیەوە نییە. ھەروەک چۆن گونجاویش نییە کەسانی خاوەن پۆستی سیاسی و ئیداری، (د.)ی دکتۆراکەیان بخەنە پێش ناوەکەیانەوە. (مامۆستای زانکۆ)ش پیشەیەکە بۆ کەسێک کە ھەڵگری بڕوانامەیەکی ئەکادیمی (ماستەر یان دکتۆرا) بێت و لە یەکێک لە زانکۆکاندا وانە بڵێتەوە، بەم پێیەش دەستەواژەی (مامۆستای زانکۆ) پسپۆڕیی نییە لە بوارێکی دیاریکراودا وەرگیرابێت، بەڵکو ناونیشانی زانستی کار و پیشەکەیە، واتە ئەم نازناوە تەنھا بۆ شوێنی کارەکەیە و بۆ شوێنی دیکە گونجاو نییە، زیاتر لەمەش ناکرێت ھەڵگری بڕوانامەیەکی ماستەر یان دکتۆرا بە مامۆستای زانکۆ ناوزەد بکرێت، ئەگەر لە زانکۆیەک وانە نەڵێتەوە. خۆ ئەگەر کەسەکە (مامۆستای زانکۆ)ش بێت پسپۆڕییەکی دیاریکراوی ھەیە و ناشێت بە ناوی (مامۆستای زانکۆ)ەوە قسە لەسەر ھەموو شتێک بکات (میدیا، ژن، سیاسەت، ئابووری، کێشە کۆمەڵایەتییەکان، کێشەی تاوانکاریی، ..ھتد)؟!، یان نەبووە و ناکرێت مامۆستای زانکۆ و لەھەمانکات کادێری حزبێکی سیاسی بێت، لەژێر ناونیشانی (مامۆستای زانکۆ) شەڕی حزبەکەی بکات. کە ئەمەش دیسان خۆھەڵخەڵەتاندن و چەواشەکردنی بینەر و وەرگرە. بەپێی قسەی ھەندێ لە میدیاکار و خاوەن دەزگا میدیاییەکان، کە لە پۆستێکی فەیسبوکمدا لەبارەی ئەم بابەتەوە بە کۆمێنت خستبوویانەڕوو، ئەم کێشەیە دەخەنە ئەستۆی میوانەکانیانەوە، وەک ئاماژەیان بۆ کردبوو زۆرجار میوانەکان لە چاوپێکەوتنە تەلەفزیۆنی و رادیۆییەکان پێداگری لەسەر نووسینی ناونیشانی (مامۆستای زانکۆ) دەکەن و دەیکەنە پێشمەرجی ئامادەبوون، ھەڵبەت لە نووسینی وتاری رۆژنامەوانیشدا بەھەمانشێوە، بەڵام بەپێی ئەزموونی بەندە و سەرنجدانم، ھەندێجاریش پەیوەستە بە کەموکوڕی و کەمتەرخەمی کەسانی پەیوەندیدار لەدەزگا راگەیاندنەکان، کە خۆیان ماندووناکەن و لەکۆڵ خۆیانی دەکەنەوە بەوەی تەنھا دەنووسن (مامۆستای زانکۆ)، یان بەمەبەستی قەبەکردن و فووتێکردنی ئەرێنی یان نەرێنی پرس و بابەتێک دەستەواژەکە بەکاردەھێنن، بەتایبەت بۆ ململانێ سیاسی و حزبییەکان. بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە و پەیوەست بە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ کەسانی بانگھێشتکراو، پێویستە دەزگاکانی راگەیاندن، بەپێی پسپۆری و تایبەتمەندێتی، میوانەکانیان بانگھێشتبکەن و بەم شێوازانە بیانناسێنن: (ئاوات عەلی- دکتۆرا لە ........)، یان ( ئاوات عەلی- پسپۆڕی بواری........)، یان (ئاوات عەلی- مامۆستای ........ لە زانکۆی سلێمانی). ئەوکاتە رزگاریان دەبێت لە مەرجی پێشوەختی میوانەکانیان و دەشتوانن ئەو کەسانە بەپێی پسپۆرییان بانگھێشتبکەن، کە بڕوانامەی ماستەر یان دکتۆرایان ھەیە و مامۆستای زانکۆ نین. بۆ ئەو کەسانەشی وتار دەنووسن و بڵاویدەکەنەوە، گەر لە بواری پسپۆریدا بوو بەھەمانشێوەی پێشوو تەنھا ناوی دووانی یان سیانی و پسپۆرییەکەیان، یان دکتۆرا لە فڵان بواردا بنووسن، گەر نوسینەکەشیان پەیوەندی بە پسپۆڕییەکەیانەوە نەبوو، باشتر وایە تەنھا ناوی دووانی یان سیانی خۆیان لەسەر وتارەکە بنووسن و ھیچی تر. ئاماژەکردن بە پسپۆڕی و نازناو و ناونیشانی زانستی لەکاتی چاوپێکەوتن و نووسینە رۆژنامەنووسییەکاندا، بۆ جەختکردنەوەیە لە لایەنی زانستی و بۆ ئەوەیە کە خەڵک نەڵێن فڵان لەخۆیەوە قسە دەکات و دڵنیابێتەوە لە پسپۆری کەسەکە، بەپێچەوانەشەوە خستنەپاڵی (د.)ی ساختە و قسەکردن لەسەر ھەموو شتێک بەناوی مامۆستای زانکۆوە، چەواشەکاری و ھەستکردنە بە کەمی کەسەکە. ھاوکات ئەو کارە زیان بە پێگەی کۆمەڵایەتی مامۆستایانی زانکۆ دەگەیەنێت، بۆیە پێویستە مامۆستایانی زانکۆ لە دژی کاری ئەو کەسانە بوەستنەوە.
.gif)
د. رزگار ئاغا چۆن لەم هەموو ناڕەزایەتییانە تێ بگەین؟ ئایا ئاماژەن بۆ گۆڕیینی رەگ و ریشەیی سیاسەت, یان تەنها چەند دیمانە و نمایشێکی سەر شاشەکانی رۆژانەی گشتیین و, شۆڕشێکی هەڵگییرساوە بەڵام لە ئاکام دا هییچ گرنگییەکی ئەوتۆی نیە لە تووڕەکردنی گشتیی دا؟ چی وای کردووە کە سیاسەتی شڵەژاندن و نارەزایەتیی, بەو شێوەیە, بەخواست بێت لە لای زۆرێک لە کۆمەڵگە جیاجیاکان؟ چاوخشانێک بە دە ساڵی رابردووی خۆپیشاندان لە جیهان دا لەم ساڵانەی دوایی دا, جووڵانەوەی کۆمەڵایەتیی "بێ سەرکردە" لە جیهان دا تەنییەوە, هەر لە باکووری ئەفەریقا و, رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەتا ئەوروپا و, هەردوو ئەمەریکا و, رۆژهەڵاتی ئاسیا. هەندێک لەم جوڵانەوانە, دەستکەوتی بەرچاو و بە بەهایان هێنایەدیی؛ لە رووخاندنی دیکتاتۆرەکان و هێنانە ئارای سیاسەتی نوێ و, نەهێشتنی سیاسەتی داپڵۆسیین. زۆرجار, رۆژنامەنووس و, چاودێری سیاسیی و, شرۆڤەکاران, گاڵتەیان بەم "جووڵانەوە ئاسۆییانە" هاتووە؛ پێیان وابووە, جوڵانەوە و ناڕەزاییەتی جەماوەریی ناڕێکخراو ناگاتە ئامانج, بەڵکو زوو بە زوو لە لایەن حوکوومەتە داپڵۆسێنەرەکانیان کپ ئەکرێن و بڵاوەیان پێ ئەکرێت. باشە بۆچیی, ئەم جوڵانەوە ئاسۆییانە, نەیانتوانییوە بگەن بە ئامانج بە هێنانەدیی گۆڕانکارییەکی ریشەیی و بەردەوام, تەنانەت لە کۆمەڵگەیەکی دیموکراسیی دا؟ هەندێک, ئەڵێن, دەستخەڕۆی چاوەڕێکردنی سەرکردەیەکی کارییزما و, خەونی گەڕانەوە بۆ بەدەستهێنانی سەروەرییەکانی رابردوون. بۆیە, پێ دەچێت بە دوای غاندی و مارتن لۆپەر و بیکۆس و هتد.. بگەڕین. لەهەڵکشانی پارتە راستڕەوەکانی زۆربەی وڵاتان دا, چۆنیەتی رێکخستنی دیموکراسییانەی حوکومڕانیی نەک کۆمەڵگە, لەو وڵاتانەدا, کێشە و مۆڵەقییەکی بەردەوامی داوە بە سیستەمی حوکمڕانیی. سەرباری ئەوەی, کە زۆربەی ئەو رێکخراوە سیاسییانەی سەرکردەیان نییە, بەس نیین و, بەڵام گەڕانەوەشیان بۆ شێوازە کۆنە باوەکەش مایەی پەسەند و جێبوونەوەی نییە لە کۆمەڵگەکان دا. لە جیاتی ئەمانە, هەروەک مایکل هاردت و ئەنتۆنیۆ نیگریی لە کتێبی (الامبراگور) دا ئاماژەیان پێداوە "ئەو رۆژانە نەمان, کە تاقمێک خۆیان بکەن بە پێشەنگی سیاسیی و دەسەڵات بە سەرکەوتوویی بەڕێوەبەرن بە ناوی جەماوەرەوە", بەڵکە ئەڵێن: " ئێستا, پێویستی بە ئاوەژووکردنەوەی رۆڵە کاراکتەرییەکانە, پێویستە سەرکردە بەرپرسەکان ئیشی تەکنییکی کورت بیین بەجێبهێنن و, بەڵام جەماوەر پێشەنگیی بەڕیوەبردنی ستراتییجەکان بکات. بە واتایەکی تر؛ ئەگەر ئەم جوڵانەوە کۆمەڵایەتییە نوێیانە, ئامانجەکانی شۆڕش بهێنێتەدیی, ئەوا پێویستە کە شێوازیی کارییگەرانە بەردەست بکات, هەر لە پەیکەری گردبوونەوە و, بڕیاردان بەو شێوەیەی کە فراوانتریین بنچیینەی دیموکراسیی لەخۆبگرێـت". بە ڕای ئەو دوو نووسەرە, هێشتا ئەم جووڵانەوە ئاسۆییانـە, نەیانتوانییوە ئەمانە بهێننە دیی.(١) لە ساڵی ٢٠٠٩ هەتاوەکو ٢٠١٤, ناڕەزایی سیاسیی لە زیاتر لە ٧٠ وڵاتی جیهان دا بەرپابووە, بە هەردوو سیستەمی دیموکراسیی و نادیموکراسییەوە. لە زۆربەی دۆخەکان دا, ناڕەزاییەکان لە لایەن پارتە سیاسییەکان یان سەندیکا کرێکارییەکانەوە پێشەنگیی نەکراون, بەڵکو ناڕازییەکان خۆیان بەرهەڵستی دامەزراوەکانیان کردووە بە شێوەیەکی ئاشکرایانە و, متمانەیان بە حوکوومەت و دەوڵەت نەماوە و, ئایدۆلۆجیایەکی هاوڕایان نەبووە. بەڵام سەرباری ئەوەی ئەم "ناڕازییانە متمانەیان بە حوکمڕانیی نەمابوو", داوای دەسەڵاتیشیان نەکردووە و, هییچ ئەڵتەناتیڤێکیشیان بۆ حوکوومەت پێ نەبووە, بەڵکو نوێنەرایەتی ستراتییجییەتێکی کارییگەریان کردووە بۆ هاوڵاتییەکانی خۆیان لە سەردەمی جیهانگەریی دا, لەوکاتەی کە هێزوتوانای هاوڵاتیی بەشێوەیەکی بەرچاوانە داڕووتێنراوە و پەکخراون. شەپۆلی نوێی ناڕەزایەتییەکان(٢) کە هەڵگییرسان, بە نموونە ئەوانەبوون, لە تونس لە دوادوایی ساڵی ٢٠١٠ و سەرەتای ساڵی٢٠١١ و, لە رووسیا لە دوادوایی ساڵی ٢٠١١ و هەتاوەک ٢٠١٢, لە تورکیا لە ساڵی ٢٠١٣, لە ئۆکرانیا لە دوادوایی ئەو ساڵە و سەرەتاکانی ساڵی ٢٠١٤ و, لە فەنزوێڵا لە شوباتی ساڵی ٢٠١٤. هەرهەموویان ناڕەزایەتیی گەرم و ئاگراویی بوون, بەڵام هەریەک بە شیواز و ریکاری خۆی و, بەهۆکاری تایبەت بە وڵاتی خۆیان. بەڵام, ئەم ناڕەزایەتییانە سەرنانێکی (اچافه) نوێ بوون بۆ سەر دیاردەیەکی جیهانیی, کە بوون بە مایەی گۆڕیینی بۆچوون و تێگەیشتنی نوێ لەبارەی ئەو شێواز و لێکەوتانەی کە لە داهاتوودا لە دونیادا دەرئەکەون. ناڕەزایەتییەکان, پرسی گەورە گەورە بوون, کە سەدان هەزار کەسی کۆکردبووە. لە ئیسرائییل, لە تەمووز هەتا تشریینی یەکەمی ساڵی٢٠١١ گەورەتریین کۆبوونەوەی جەماوەریی رووی دا لە مێژووی ئیسرائییل دا. لە هەمان ساڵ دا, لە نارەزایەتییەکانی ئیسپانیا دا زیاتر لە دوو ملیۆن کەس کۆبوونەوە, لە ساڵی ٢٠١٣ دا لە بەرازییل زیاتر لە سی ملیۆن کەس ناڕەزایەتییان دەربڕیی. ئەم نارەزایەتییانە, لێکەوتەی دەروونیی زۆری خستە سەر گەنجان لە هەموو دونیادا. لە ١٥ی شوباتی ٢٠٠٣ دا, گەورەتریین ناڕەزایەتیی لە نیۆیۆرک و لەندەن و حەفتا دەوڵەتی تر دژ بە شەڕی عێراق سازدرا, وە ئەوترێـت گەورەتریین خۆپیشان دان بووە لە چەند دەیەی رابردوودا. زۆر بە خێرایی رێکخرا و هاتنە سەر شەقام, بەڵام ئەوە مەبەست نەبوو کە ئایا هییچ کاریگەرییەکی ئەبێـت, بەڵکو زیاتر ئامانجەکە تۆمارکردنی ناڕەزایی و پەسەندنەکردنی سیاسەتێکە کە هیوایەکت نییە بۆ گۆڕیینی. هەر بە گردبوونەوەکە, پێشەنگەکانی ناڕەزایەتییەکان دیار نەمان لە ناو ئاپۆرەی خەڵک و جۆش و خرۆشی خەڵکی تردا, بەڵام پەیڤی تووڕەبوون و ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون لەو چەند کاژێرە گەرمەدا. ئەمە, لە خۆیدا سەرکەوتنە بۆ میللەت, ئەگەرچیی هێرشەکە هەر رووی دا.(٣) بۆ یەکەمجار, نووسەری پۆرتۆگاڵی خۆسیی ساراماگۆ, رۆمانێکی نووسیی لە ساڵی ٢٠٠٤ بە ناوی " رۆمانی بینیین"(٤). پۆختەی رۆمانەکە؛ وڵاتێک دیموکراسیی پڕوپووچە, هەڵبژاردن لە نێوان خواستی پارتی سەردەسەڵات و خواستی خەڵک دا. خەڵکیی درەنگوەختێ, لە دوایین سەعاتی رۆژی هەڵبژاردن بەڕێ کەوتن بۆ سەر سندووقەکان, کە سەرکردە سیاسییەکان لە نیگەرانیی و تۆقاوییەکی شپرزەدا بەدیار سندووقە بە تاڵەکانەوە مابوونەوە. دەنگدان کرا, ئەنجامەکان سەرسووڕهێنەر بوون بۆ دەسەڵات. ئەو کاتەی کە دەنگەکان جیاکرانەوە, دەرکەوت کە ژمارەی دەنگە پەسەندەکان تەنها ٢٥%ی کۆی دەنگە دراوەکان بوون. پارتی راست ١٣%ی بردەوە, پارتی ناوەند ٩% و پارتی چەپیش ٥.٢%. هەندێ دەنگیش پووچەڵکرانەوە. سێ لە سەر چواریشیان بە بەتاڵی خرابوونە سندووقەکانەوە. دەسەلاتە سیاسییەکە بە تەواوی بێتاقەت بوون. دۆشدامان لەبەردەم پرسیارگەلێک: بۆچی هاوڵاتیی هاتووە و, بەڵام بە سپێتیی دەنگی داوە؟ چییان ئەوێت؟ چۆن ئەم دەنگدەرە سپپیانە رێککەوتوون لە نێوخۆیان دا؟ جوزیە ساراماجو, روایه البصیره, ترجمه: احمد عبداللگیف, الهیئه المصریه العامه للکتاب, ٢٠٠٨ پارتی دەسەڵاتە خۆسەپێنەکە, نەیتوانی دەستی بگاتە سەرکردەی ئەو پییلانگێڕییەی کە رێکخەری ئەو دەنگە سپییانەبووە, نائومێد و دەستەوسان بوو. بەڵام, دەرکەوت کە ئەوەی لە پشت ئەو دەنگە سپییانەوەیە, خەڵکی ئایدۆلۆجیی و رێکخراو نیین. هەروەها پییلانگێڕییش نەبووە و, هییچ پلان و ئامادەسازییشی بۆ نەکراوە و, تەنانەت بە نامەگۆڕیینەوەش نەبووە. بەڵکو لێکدانەوەیەکی ئەقڵلانیی خەڵک خۆی بووە لە هەمان کات دا (کە خەڵک هەمووی دوور لەیەکتریی بوون) بریاریان داوە کە کارتی سپیی بخەنە سندووقەکانەوە. ئەنجامی ئەمەش, حوکوومەت کەسی شک نەبرد کە دانوستانیان لەتەک بکات, کەسیشیان پەلبەست نەکرد, کەسیش نەوروژێنرا بە تۆمەتی هاندان یان گێرەشێوێنیی. دوای هەفتەیەک لە نیگەرانیی, دەسەڵات هەڵبژاردنی دووبارە کردەوە. ئەمجارەیان, ٨٣%ی خەڵک کارتەکانیان بە سپێتیی خستە سندووقەکانەوە. سڵاڤۆیج ژیژێک(٥), وەک بڵاوکراوەیەکی توندوتییژ سەیری ئەم رۆمانە ئەکات, کە سوورە لەسەر گۆڕیینی باری سیاسیی. بەپێی ئەم فەیلەسووفە: "رێگرییکردن لە دەنگدەران زۆر دوورترە لە دوورخراوەکردن لەناو سیاسەت دا, دەنگدان بە لێسەندنەوەی متمانە, مانای بەرپەرچەکردنی (رەفز)ی چوارچێوەی حوکمڕانیی یەکە". ئەم بڵاوکراوەیە و دووبارەکردنەوەی دەنگدان, لە یەکەمجاردا ٧٠% ی کارتی سپیی؛ هەفتەی داواتریش, لەدوای لێپێچیینەوە و تەنگپێهەڵچنیین و زۆربۆهێنان, خراپتر بوو, کارتە سپییەکان گەیشتە ٨٣%, سەرباری زۆرتریین بەشدارییکردنیش. ئەم جۆرە لەڕووداوەستانەوەیەی خەڵک, واقیعێکی دووجەمسەریی هێنایە کایەوە, ئەوانەی لە دەسەڵات بوون هەوڵی پێکهێنانەوە و پێداچوونەوەی ئەو سیستەمەیان کرد کە لەسەری بوون و متمانەیان لەسەر بوو, هەتا وەک خۆی بەرهەمی بهێننەوە بە تۆکمەترانە. بەڵام دەنگدەران لەسەر ئەو بییروباوەڕە سووربوون کە بەگۆڕانکارییان تیا ئەبیینییەوە و, پێداگییرییان ئەکرد لەسەر دەستبەردابوونی ئەوانەی کە لە حوکمڕانیییدا بوون. ئەنجامی ئەم بژاردەیەی خەڵک, بنەمای واقیعێکی نوێیان دروستکرد, پێوەری تریان داڕشت, ئەگەرچی هەندێکی زیاتر بە خەیاڵیی لێک ئەدرانەوە. لەتەک ئەمانەدا, هەمان شت بڵاوبۆتەوە, کە "یاخییبوونی کارتە سپییەکان" لە خەیاڵەوە بوو- ون بە واقیع. رەنگە ئەو خەڵکانەی کە کە "تۆماس فرییدمان" - گۆشەنووسی ئەمەریکایی- ناوی "خەڵکی گۆرەپان"ە ی لێناوە(٦), بە شێوەیەکی نەویستانەوە رژاونەتە سەر شەقامەکان, فەزایەکی جیا لە حوکوومەت و ئۆپۆزسیۆنە هەبووەکان داگییرکردووە. ئەشێت ئەو "گۆرەپانە" مەیدانی ئازادیی بێـت لە قاهییرە, مەیدانی سەربەخۆیی بێت لە کییف, مەیدانی تەقسیم بێـت لە ئەستنەبووڵ, شەقامی ئەبورقێبە بێت لە تونس, گۆڕەپانی پۆلۆتنایا بێت لە مۆسکۆ, رۆچێڵد بۆڵیڤارد بێـت لە تەل ئەبییب, بویرتادیل سۆڵ بێت لە مەدریید, مەیدانی سینتاگما بێـت لە ئەپیینا یان باخچەی زووکۆتیی بێت لە مانهاتنی خوارەوە, یان گۆڕەپانی ئەڵتامییرا بێت لە کاراکاس, یان هەر شوێنێکی تری کۆبوونەوە بێـت لە هەر کوێیەک. لە زیاتر لە حەفتا وڵات لە سەرانسەری دونیا, خەڵک رژانە شوێنە گشتییەکان و, بەردەوام دەنگی ناڕەزایەتییەکانیان بە بەردەوامیی بەرزکردەوە کە فەرامۆشی پارتە سیاسییەکان و بێ متمانەبوون بە میدیای ئەهلیی و حوکوومیی, تاکە تاکە پێشەنگیان هەبوو, زۆرترینییان ئەوانەبوون کە بە فەرمیی لە رێکخراو و پارتەکانیان کشابوونەوە, زیاتر متمانەیان لەسەر ئینتەرنێـت و کۆمەڵە تایبەتمەندەکانی خۆیان بوو بۆ گفتۆگۆ و بریاردان. ئەم شەپۆلە نوێیەی ناڕەزاییە, بێ هییچ دنەدنەیەکی ئایدۆلۆجیی دیارییکراو, یان کۆمەڵە و لایەنێکی سیاسیی بەرپابووە. بە وتەکانی فریدمان, زیاتر لە گەنجان پێکهاتبوون "ئەوانەی کە خوازیاری ژیانێکی شکۆدارانە و ئازادیی زیاتر بوون. پێوەستبوون بەیەکترییەوە, یان لە رێی ئەو کۆبوونەوەی ئەو شوێنە گشتییانەوە یان لە رێی گرووپە تەرخانکراوەکانی ناڕەزاییەوە یان هەردووکیان, کەمتر لە رێی بەرنامەی داڕێژراوی هاوبەش و زیاتر لە رێی ئاراستەی هاوبەش, بۆ مەبەستی کۆبوونەوە و نارەزایەتییەکانیان بوون. زەینەب تۆفیسکی ( Tufekci)(٧) ئەڵێت: ئەشێت ئەو "گۆرەپانە" مەیدانی ئازادیی بێـت لە هەر شوێنێک, لە قاهییرە, مەیدانی سەربەخۆیی بێت لە کییف, مەیدانی تەقسیم بێـت لە ئەستنەبووڵ, شەقامی ئەبورقێبە بێت لە تونس, گۆڕەپانی پۆلۆتنایا بێت لە مۆسکۆ, رۆچێڵد بۆڵیڤارد بێـت لە تەل ئەبییب, بویرتادیل سۆڵ بێت لە مەدریید, مەیدانی سینتاگما بێـت لە ئەپیینا یان باخچەی زووکۆتیی بێت لە مانهاتنی خوارەوە, یان گۆڕەپانی ئەڵتامییرا بێت لە کاراکاس, یان هەر شوێنێکی تری کۆبوونەوە بێـت لە هەر کوێیەک. لە زیاتر لە حەفتا وڵات لە سەرانسەری دونیا, خەڵک رژانە شوێنە گشتییەکان و, بەردەوام دەنگی ناڕەزایەتییەکانیان بە بەردەوامیی بەرزکردەوە کە فەرامۆشی پارتە سیاسییەکان و بێ متمانەبوون بە میدیای ئەهلیی و حوکوومیی, تاکە تاکە پێشەنگیان هەبوو, زۆرترینییان ئەوانەبوون کە بە فەرمیی لە رێکخراو و پارتەکانیان کشابوونەوە, زیاتر متمانەیان لەسەر ئینتەرنێـت و کۆمەڵە تایبەتمەندەکانی خۆیان بوو بۆ گفتۆگۆ و بریاردان. تۆفیسکی پێی وایە, نارەزایەتییەکانی سەردەمیی دیجیتاڵیی, هەر بە تەنها خێرایی گردبوونەوە و گەیشتنی نامە ئەلیکترۆنیی و ئاسانکارییە لۆجیستییکییەکان نیین, بەڵکو, زۆر جیاوازتر و کاراترن, خۆسازدانی بێ بەرنامە و ئەجێندای پارتی سیاسیی یەکێکە لە جیاکەرەوەکانیی. خەڵکانی تری رێبوار و دانیشتووی ناو باخچە و کافێیکانیش رژانە ناویان. خۆپیشاندانی رێکخراوی نافەرمیی بوون. لە سەرجەم ئەم ناڕەزایەتیانەدا, خۆپیشاندەران دژایەتییەکی ئاشکرایان بەرامبەر دام و دەستگاکانی حوکوومەت دەربڕیی و, بە روونی بێمتمانەبوونی خۆیان بەرامبەر بازاڕ و دەوڵەت پیشان دەدا. لە رابردوودا, جوڵانەوە نارەزایەتییەکان زیاتر مەیلی سەربەستیی و پاریزگارییکردن لە مافی کرێکار و ژن و کەمایەتییەکان بوون, ڕێپێوانەکانیان لە شەقامەکان دا زیاتر بۆ گەیشتن بوو بە دەسەڵات و حوکمڕانیی, بەڵام رێپێوانەکانی ئێستا لە هەستێکی جیاوازەوەیە. ئەمانە, لە لایەن ئەوانەوە هان نەدراون کە ئەیانەوێت بێنە سەر تەختی دەسەڵات, بەڵکو, نەوەیەکی تازەی یاخیبووی سەردەمن, کە ئەیانەوێت دەستبەرداری تەواوی دام و دەستاگا دەسەڵاتدارەکە بن. نارەزایەتییەکانیان مایەی دروستکردنی تەنگژەیەک بووە, بۆ ناشەرعییەتبوونی دەسەڵاتەکە بەو حوکمرانییەی پیادەی ئەکات و, داخوازیی بوو بۆ جێبەجێکردنی دیموکراسیی راستەقیینە وەک ئەوەی کە پێویستە ئیش بکات. بێ متمانەیی بە دام و دەستگا حوکوومییەکان, نەبووە خواستی خۆپیشاندەران بۆ دەستبەسەراگرتنی دەسەڵات. راپەریینەکەیان دژ لە حوکوومەت نەبوو, بەڵام دژی حوکمڕانیی بوو. ئەم گیانە لیبراڵییە, یان تەنانەت "ئەو ئەنارکییەی کە قەوارەکەیشی بچووک بوو", وای لە ۆڵ سترییت کرد کە هاودەنگ بێت لەتەک راپەڕیینی میسریەکان دا دژی موبارەک ی دیکتاتۆر. بەڵام کاتێک ئەم راپەڕیینانە سەرکەوتوو بوون لە جۆشدانی خەڵکیی تر بۆ راپەڕیین دژ بە دامەزراوەکان, بەڵام هاوڵاتیانی وڵاتانی تریشی پڕکرد لە دژی حوکوومەتەکانیانو, لە بەرامبەردا دەسەڵات خۆسەپێنەکانیش, داوا دیموکراسییەکانی خەڵکییان بە هەڕەشەکردن بۆ سیستەمی گشتیی لێکدایەوە. نە شۆڕش و نە چاکسازیی ئایا کەلتوورەکانی دژە- دام و دەستگای فەرمیی لە ناڕەزایەتییەکان و, سرووشتی دژە- سیاسەت لە سیاسەتەکانیان دا هێزە یان لاوازیی؟ ئایا نارەزایەتییەکان شکست پێ دەهێنێت یان سەرکەوتوویان ئەکات؟ ئایا شڵەژان, باشتریین ئامڕازی گۆڕانکاریی ریشەییە وەک لە شۆڕش و چاکسازیی؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە بە ئاسانیی نادرێنەوە. ئەگەر تەقیینەوەی گەورەی تووڕەیی جەماوەر بە شۆڕش دابنرێت, وەک هەندێک وەهای ناو دەنێـت, ئەوا بەپێی پێناسە و مەدلوولی شۆڕش, جۆرێکی نامۆیە. لە سەدەی بیست دا, شۆڕشەکان زیاتر هەڵگریی لۆگۆی ئایدۆلۆجیی بوون. کۆمۆنیستەکان وەک لێنیین و, فاشییەکان وەک مۆسۆلینیی و, ئیسلامیی وەک خومەینیی. بەڵام ئەمڕۆ, زۆر بە پێچەوانەوەی ئەوانەوە, ناڕەزاییەکان لە رێی فەیس بووک و توویتەر و ئینستاگرام و هتد, لێرەوە بەسەر خەیاڵی جەماوەردا زاڵبوون, بەبێ دروستکردنی ئایدۆلۆجیی نوێ, یان کاریزمای نوێ. زیاتر بڕگەی ڤیدیۆیین نەک داتا و خشتەکاریی, رووداوون نەک وتاری سەر سەکۆ و, کۆڕ و, میهرەجانەکان. زیاتر بەپێی بییردۆزی پییلانگێڕیی زاڵ ئەبن و ئەتەنێنەوە, نەکە رێچکە سیاسییەکان. بۆیە, سەرباری ئەوەی داوای دەسەڵات ناکەن, بەڵام ستراتییجێتێکی کارییگەر پێشکەشی هاولاتیی ئەکەن لەم سەردەمی جیهانگییرییەدا. لەم جیهانەدا, حوکوومەتەکان کەمتر توانا و دەسەڵاتیان هەیە وەک پێشتر. کۆمپانیاکان بەوەی توانای جووڵەکردنیان زیاترە, باڵادەستترن لە کێشانی نەخشەڕێگای چالاکتر بۆ داهاتوو, وەک لە پارتە سیاسییەکان کە چییتر ناتوان پێناسی سیاسیی خۆیان بە جۆرێک لە جەماوەر بگۆڕن, کە کەسێیتییە کۆنەکەیان بییربەرنەوە. خۆپیشاندەران لە هەندێ شوێن, دیاردەی مانگرتنیشیان تێپەڕاند و, بەڵکو شوێنە گشتیی و فەرمییەکان داگییرئەکەن. هەر کرێکار و خوێندکار نییە لە خۆپیشاندانەکان دا, هەموو چیینەکانی کۆمەڵگە بەشدارن. خۆپیشاندانەکان, چوونە دەرەوەی سنووری نیشتیمانەکانیان. ترسیان خستە دڵ و, ژیانی بژاردە سیاسییەکان و بەپرسەکانەوە. ناڕەزاییەکان ئەوەیان دەرخست, کە شتەکان مایەی گۆڕانن. کاتێکیش کە هییچ شتێکی بەر چاویان بەدی نەهێناوە, بەڵام ئەوەیان جەختکردۆتەوە کە ئەگەری گۆڕانگاریی زاڵە و شتێکی ئەوتۆی بەدیهێناوە, کە رۆژێک لە رۆژان دیموکراسیی بەدی هێنابێت – ئێستا داهاتوو کراوەیە بۆ دەستتێوەدان. ئەو خەڵکانەی کە گۆڕەپان و مەیدان و شەقامەسەرەکییەکانیان گرت, ئێستا هەست بە هێز و توانایەک ئەکەن, کە زۆر زیاترە لە کابیینەکەی ژووری دەنگدان. ناڕەزاییەکان کۆمەڵگەیەکی نوێیان درووستکردووە, کە وا لە بەشداربووەکان ئەکات, کە چالاکییە ناڕەزایەتییەکانیان بکەنە پێناسی سیاسییان. نارەزایەتییە جەماوەرییەکان, ئابڕوویەکی جوان و فراوانیان بەدەستهێناوە. ناوەندێکن, ترس رەوێن و هاندەرن, رۆژ بەرۆژ هێزی کێشکردنی بۆ هەموو بەشخوراو و, ستەملێکراو و, ناڕازییەک زیاتر ئەبێت. ناڕەزاییەکان باشترن لە هەڵبژاردنەکان بۆ وروژاندنی لێکترازانی رییزی دەستەبژێرەکان, لەسەر ئاستی ناوخۆیی و ناوەندیش. دەستەبژیرەکان هەمیشە لەو گردبوونەوە تووڕەییانە سڵئەکەنەوە و ئەترسن, کە بێ پێشەنگ و پێشەوان. بۆیە, نارەزایەتییەکان ئەبنە مایەی جیاکردنەوەی ئەو دەستبژێرانەی, کە ئەیانەوێت هاوسۆز و هاودەنگ بن, وەک لەوانەی کە ئەیانەوێت دژبن, جیاکردنەوەی ئەوانەی ئەیانەوێت لەتەک خۆپیشاندەران قسەبکەن و ئەوانەی هانی گرتن و پەرشوبلاوەکردنیان ئەیەن. سەرباری ئەوەش, کە هەڵبژاردنەکان کەمتر میدیاکان داگییرئەکەن, وەک لەوەی ناڕەزایەتییە گەورەکان رۆژنامە جیهانییەکانیش داگییرئەکەن. هڵبژاردن ساختە بێـت و پاکژ بێت, لە ئاستی نێودەوڵەتیی وەک یەک ئەکەوێـتەوە, بەڵام نارەزایەتییەکان رەنگە لێکەوتە و, پشتیووانی و تیشکۆی زیاتری سیاسیی لێ بکەوێتەوە. بەڵام چوون بۆ دەنگدان خۆی, ساتەوەختی جووڵەی سازانی مەعریفی کۆمەڵگەیە, بە تەنیاباڵیی و دوور لە هییچ ئەجێندا و هاندان و پشتییوانییەکی حیزبیی. ئەمە, خاڵی وەرچەرخانەکەیە کە کۆدەنگیی و رێکەوتنێک بۆ ئەم وەرچەرخانە مێژووییە نەکراوە. بێگومان, هییچ موئامەرەیەکیش لە ئارادا نەبووە بە لۆژیکی حزبە موئامەرەچییەکان خۆیان, کە هەمیشە بەها دیموکراسییەکان لە هەڵبژاردن دا پووچ و بێ بایەخ ئەکەن (٨). ناڕەزایەتییەکان ژانی هەڵبژاردنەکانن زۆرتر لە حەفتا وڵات, کەوتنە ژێر شەپۆلی نارەزایەتییە جەماوەرییەکانەوە لە پێنج ساڵی پێشوودا, هەر لە ئۆتۆکراتەکانی وەک میسری موبارەک و تونس ی بن عەلیی, بەڵام دیموکراسییەکانی وەک ئینگلتەرە و هندستان وئیسرائییل یش رووبەڕووی بوونەتەوە. هەندێکی تریش, وەک بۆسنە, لە هەژاریی دا راپەڕییون. هەندێکی تری وەک یۆنان و ئیسپانیا لە ئەنجامی ئەو داتەپیینە ئابوورییە بوو کە وڵاتەکانیان تووشی هاتوون و, بەرکەوتەی تەنگژەی ئابووریی جیهانییەوە. ئاسانە ئەوە تێ بگەین, بۆچیی هاوڵاتیانی دەوڵەتێک کاتێک کە رێگرییان لێ ئەکرێت بە ئیرادە و خواستی خۆیان نوێنەرەکانیان هەڵبژێرن, روو لە شەقام و شوێنەگشتییەگان ئەکەن بۆ راپەڕیین و نارەزایەتیی. بەڵام ئەی لە وڵاتە دیموکراسییە درووستەکاندا, کە هەڵبژاردن تا ئاستی زۆر بەرز پاکژە, بۆچی ناڕەزایەتیی هەیە؟ ئەم پرسیارە زۆر کارییگەرە کە هەڵگری شەپۆلی ناڕەزایەتییەکانە. ئایا, لەو شوێنانەی کە هەل دراوە بە گەل, را و بۆچوونی خۆیان لەسەر ستندووقی دەنگدان دەرببرن و, بە شێوازێک لە کورتهێنان و دەستەوسانی جەماوەریی دائەنێن و, وا ئەکات بییر لە فۆرمێکی گردکۆیی (جماعی) بکەنەوە بۆ کاریگەرییەک کە جیاوازتر لە رابردوو یان ئەوەی کە باو بووە؟ هەڵبژاردن مەرج نییە دیموکراسیی بێـت, چونکە کەس ناتوانێت لە هەڵبژاردن تێبگات بەبێ ئەوەی لە مەبەستی پیادەکردنی پرۆسەی هەڵبژاردن تێبگات. دیموکراسیی, لە یەک کات دا, بانگەوازیی سنووردارکردنی کاریگەریی سیاسەتکارەکان و زیادەڕەویی یاریی سیاسیی ئەکات. ئەوەی چاوەڕوان ئەکرێت لە دیموکراسیی, کە لە تەنگژەی حوکوکمڕانیی بێـتە دەنگ لە رێی هەلبژاردنەوە, بە ئامادەسازییەک کە زۆرجار لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکان دەستییان پێکردووە بە ئاشتی و کرژییشەوە. لە هەمان کات دا, سۆز و هەڵچوونی دەمارگییرەکان سارد بکەنەوە و, هاوسەنگ راگرتنی دیاردە ناجۆرەکان لە کاتی خامۆشکردنی شڵەژانەکان دا. بەڵام, هەڵبژاردن داوای ئەوەشمان لێ ئەکات, کە بڕیار لەسەر سیاسەتکارەکان بدەین, نەک لەسەر بنەمای ئەوەی کە چییان کردووە, بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەی کە گفتی لەسەر ئەیەن. بەم مانایە, هەڵبژاردن ئامرازێکی بەرهەمهێنانی خەونی گردکۆییە. قەدەغەکردنی هەڵبژاردن, بە مانای ئەوەیە تۆ رازییت بە ژیانت لە ئێستادا و, داهاتوو نادیارە, یان داهتوو لە لای حوکوومەتەوە بۆت کێشراوە. هەڵبژاردن پرۆسەیەکە بۆ هێشتنەوەی داهاتوو بە کراوەیی و نامسۆگەریی, هەڵبژێڕاوەکان گۆڕانکاریی ئەخەنەوە؛ نەک رێگر بن. ئەلێکس دی تۆکیوڤییڵ(٩), یەکێکە لەو یەکەمیین کەسانەیە کە پێشنیاری ئەوەیان کردووە, کە گوتاری تەنگژە سیاسییەکان, زمانی دایکی هەموو دیموکراسییەکی راستەقیینەیە. پێی وایە, سیاسەتی دیموکراسیی پێویستی بە دراما هەیە. ئەڵێت" لەتەک نزییکبوونەوەی هەڵبژاردن, پییلانگێڕییەکە چالاکتر ئەبێت, وروژاندن کاریگەریی زیاتر ئەبێت و ئەتەنێتەوە, میللەت تایەکی بەرچاو ئەیگرێتەوە.. تەنها بە دەرکەوتنی پارە و دیاریی و دەهەنە, هەموو شت هێمن ئەبێـتەوە, رووبار سەرڕێژ ئەبێـت, رۆژگارێکی لییپە, هەمووی بە خۆشییەوە بۆ جێگەخەوەکەش ئەگەڕێتەوە. دەیڤد رونسیمان(١٠), ئەنووسێت: "تۆکۆڤییڵ لە گەشتەکەی بۆ ئەمەریکا, ئەوەی دۆزییەوە کە ژیانی دیموکراسیی, جۆرێکە لە زنجییرەیەکی یەک لە دوای یەکی تەنگژەکان, کە گۆڕاون بۆ شتێک لەم شێوەیە". دیموکراسیی لە رێی بەرجەستەکردنی واقیعەوە وەک کارەسات, گفت ئەدات کە هەموو تەنگژەکان مایەی تێپەڕاندنن, رۆڵی نۆریینگەی چارەسەر ئەبیینن, کاتێک دەنگدەرەکان بە هەموو رەشبیینییەکانیانەوە رووی تی ئەکەن, کێشە دیموگرافیی و ئابووریی و ژینگەییەکانیان ئەبەنە بەردەم ئەوان, جەنگێکی نوێ دەستپێدەکەنەوە و, دڵنییا ئەکرێنەوە کە ئەتوانن بەسەر دارووخان دا زال بن. کاتێک, هەلبژاردنیش تەواو ئەبێت, دنیا بە رێگەیەکی ئەفسووناویی ئەگەڕێتەوە دۆخی جارانیی. هەرچی سیاسەتکاران و میدیاکانە ئەکەونە شرۆڤەی نادرووست, کە ئەم هەڵبژاردنە خاڵی وەرچەرخانە و, داهاتووی نەوەیەکی نوێ دیاریی ئەکات. سیاسەتی دیموکراسیی, ئەستەمە ببێت بە بێ بوونی هەڵبەز و دابەزی ئەو دراما زیادڕەوە و, جوانکردنی کێشەکان کە رووبەڕووی ئەبێتەوە. هەڵبژاردن هێزی خۆی ون ئەکات, کاتێک ناتوانێت هەستێکی بە ئێش و ئازار وێنا بکات بەدەست ئەو کێشانەوە کە لە ئارادا هەن و, بەڵام هەڵپەهەڵپی گەیاندنی هەستێکی گەشبیینانەی هەیە بۆ چارەسەرکردنیان. هەروەک ستییڤ هۆڵمز حەز ئەکات ئەوە بڵێت: بۆ ئەوەی هەڵبژاردن سەربگرێت و سەرکەوتووبێت, پێویستە هات و نەهاتەکان گەورە بن و نابێت کەم دییدە بکرێن. هەندێک لە وڵاتە ئەوروپاییەکانی ئەمرۆ(١١), وەک نموونەیەکی کڵاسیکیی ئەوەستنەوە, لە بەردەم ئەو تەنگژە و قەیرانە دیموکراسییەی, کە دەرکەوتەی هات و نەهاتە کەم رەچاوکراوەکانە. یۆنانییەکان و پۆرتوگالییەکان, بۆچی بچن بۆ دەنگدان, کە سوور بزانێـت حوکوومەتی داهاتووی هەڵژێرراو هەمان سیاسەت پیادە ئەکاتەوە کە ئەم لێی ناڕازیی و زەرەرمەندبووە؟ لە رۆژگاری جەنگی سارد دا, هاوڵاتی چووە بۆ هەڵبژاردن بۆ دەنگدان لەسەر ئەو بنەما و باوەڕەی کە دەنگی ئەو, هۆکارە بۆ یەکلاییکردنەوەی ئەوەی ئایا وڵاتەکەی سەر بە رۆژهەڵات ئەمێنێتەەوە یان وەک بەشێک لە ئەوروپا ئەبێت, یان دەنگدانی بۆ مسۆگەرکردنی خۆماڵییکردنی پیشەسازیی و, سەرچاوەی سرووشتییە. ئەوەی مایەی پرسیاری گەورەن لەمڕۆدا, ئەم ویستانە بە هەڵم بوون, دەنگدان کەمتر تامی ئایدۆلۆجیی ئەدات و, زیاتر رووی لە پێداویستیی تر کردووە کە پێوەستن بە حومکمڕانییەوە. هەڵبژێراوەکان, نەک هەر ناتوانن ئەو خەیاڵە جەماوەرییە بکەن بەو واقیع, بەڵکو شکستیش ئەهێنن لە زاڵبوون بەسەر قەیرانەکان دا. ئییتر, خەڵک بایەخیان پێ نایەن و بە گەمەیەکی ناشریینیان ئەبیین. بە خەڵکانێکی هەلپەرست و مووچەبەرز و بێ منەت و ریمۆتکراو ئەیان بیینن. بۆیە, لە ناو وڵاتە دیموکراسییە درووستەکانیش, وای لێهاتووە هەڵبژاردن بووە بە رێ و شوێنێکی بەسەرچوو و ناحەز, هەر لە چوونە دەسەڵاتەوە, مایەی هێنانە بەرهەمی حوکوومەتی رەزاگرانن. ونبوونی دراما لە هەڵبژاردنەکان دا, کاریگەرییەکی دژەوەستانی (پارادۆکس) لەتەک خۆی دا هێناوە, کاتێک پارتی سیاسیی ئالوودەی سەردەسەڵات ئەبێـت, نەک متمانەبەخشیین بە ئۆپۆزسیۆن. زۆر ئەستەمە حوکوومەتیک بدۆزییتەوە کە بە پشتییوانی جەماوەریی هاتبێتە سەر تەخت و, هەمان ئەو پشتییوانیەی لە پشتەوە مابێت لە دوای ساڵێک لە هەڵبژاردن. بییرمەندی سیاسیی فەرەنسایی رۆزائینڤلۆن تانەی خۆی هەیە و, ئەڵێت: "ئییتر, هییچ کەسێک نەماوە هەڵنەبژێررا بێت". "ئییتر, دەسەڵاتدارەکان پشتییوانیی دەنگدەرەکانیان نەماوە؛ بەڵکو تەنها بەری بێمتمانەبوونی خەڵک بە نەیارەکانی ئەم دەسەڵاتدارە یان پێشیینەکان, ئەچنێتەوە". کاریگەرییەکی تری بەئێشی نەبوونی درامای هەڵبژاردن, لە بریاردانەکانی دوای گرتنەدەسەڵات دەرئەکەون؛ کاتێک دەنگدەرەکان, دابڕانێکی هاوڵاتیبوون و پابەندبوونی هەڵبژێراوەکان ئەبینن. ئییتر, چاری ئەوەیان لە دەستا نییە, لەسەر دەسەڵات لایان بەن, بەڵام تۆڵەسەندنەوەیەک وەک گڕکان لێرەو لەوێ ئەتەقێن و, لە دەستگاکانی راگەیاندن و رای گشتیی و نووسیین و خۆپیشاندان و مانگرتنی کار و چالاکیی دا, ناڕەزایەتییەکانیان هەڵدەڕێژن, بۆ گەیاندنی ئەو پەیامەی کە بڵێن ئەم حوکوومەتە شکستخواردووە و پشتییوانیی جەماوەریی نەماوە. ئییتر, بێ بەهایی هەڵبژاردن ئەبێـتە راستییەک لای هاوڵاتیی لە لایەک و, لای پارتە سیاسییەکانی دەسەڵاتیش یەکلا ئەبێتەوە, کە چییتر ئەو رێگەیە نەماوە جەماوەری پێ فرییوبدەن و, لە رێی ئەوانەوە دەسەڵات بگرنەوە دەست. دەستگایەکی نوێی رابەرایەتیی ئایا ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان, بوو- ون بە دەستگایەکی نوێ بە مەبەستی جڵەوگییرکردنی سیاسەتکارەکان لە هەڵبژاردنەکان دا؟ یان ئەڵتەرناتیڤێکی سیاسەتی هەڵبژاردنن؟ ئەی بۆچی چیینی ناوەڕات باوەڕی بە هەڵبژاردن نامێنێت؟ ئەگەر لە سرووشتی نارەزایەتییەکانی ئێستاوە بڕوانیین, ئەوا پێویستمان بەوەیە سەیرێکی وردی دەرئەنجامی بێباوەڕیی هاوڵاتیی بدەین, کە چییتر هەڵبژاردنەکان سیاسەت ناگۆڕن بە خواستی دەنگدەران؟ لە رووسیادا, لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١١(١٢), ئەنجامی هەڵبژاردنەکان مایەی نیگەرانی و پرسیار بوون, خەڵکی چیینی ناوەراست رژانە سەر شەقامەکان و داوای هەڵبژاردنیان کرد کە ئازاد و پاکژ بێت. خۆ هەموو خەڵک, ئەیانزانی کە پارتەکەی پۆتیین ئەیباتەوە, بەڵام خاڵەکە ئەوەیە, چیینی ناوەڕاستی رووسەکان بۆ گرتنەدەستی دەسەڵات ئەوەیان نەکرد, بەڵکو تەنها وەک رووبەڕووبوونەوەیەکی شەرعیەتیی پۆتیین, هاتنە سەر شەقامەکان. لە تایڵاند, داواکاری چیینی ناوەڕاست ئەوە بوو "نا بۆ هەڵبژاردن". سووربوون لەسەر پێکهێنانی " لێژنەیەکی دیارییکراو" بۆ چاکسازیی سیاسەتی تایڵاندیی, دروشمی " چاکسازیی پێش هەلبژاردن" یان بەرزکردەوە. لە کۆتاییدا, ئەوەبوو کودەتای سەربازیی لە مایس ی ساڵی ٢٠١٤ رووی دا, و زۆر بە خۆشحاڵییەوە پشتییوانییان کرد. لە تورکیا, نارەزاییەکانی Gezi Par کە لە مایس ی ساڵی٢٠١٣ بەرزبووەوە دژ بە ئۆردوگان لە پای نەخشەی کەمکردنەوەی سەوزایی لە ئەستنەبوڵ دا, کەوتە سەر ئەوەی کە داوای دەست لەکارکێشانەوەی سەرۆک وەزیران بکەن. سەیر ئەوەبوو, خۆپیشاندەران داوای هەڵبژاردنی پێشوەختەیان نەکرد, چونکە بە گومان بوون کە ناڕەزایەتییەکانیان وەڵامی زۆریینەی دەنگدەران بێـت! بەڵام, هەوڵیان دا کە سنوورێک بۆ دەسەڵاتی ئەم زۆریینەیە دابنێن. لە بوڵگاریا, دۆخێکی سەیر کەوتەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٣دا, هەزاران خۆپیشاندەر هاتنە سەر شەقامی سەرەکی سۆفیای پایتەخت, دژ بە دامەزراندنی چەند کەسێکی بەدناوی گەندەڵ لە سەرۆکایەتی دەستەی دەستپاکیی نیشتمانیی. بەپێی داتای راپرسییەکی گشتیی, ٧٠% ی خەڵک پشتییوانییان بۆ ئەو خۆپیشاندەرانە دەربڕی, هەرچەندە نەیشهاتبوونە سەر شەقام. ئەم جووڵە ناڕەزاییە بە گەرمییەوە داوای هەلبژاردنی نوێیان کرد, بەڵام هەر بە پێی هەمان راپرسیی گشتیی, ئەوە دەرکەوت کە پشتییوانییەکی گەورە لە پشت ئەم داخوازییەوەیە, زۆربەی بەشدارەکانی ئەو ڕاپرسییە, پێییان وانەبوو کە بەشداریی دەنگدانی ئەو هەڵبژاردنە نوێیە ئەکەن, بەوەی هییچ پارتێکی سیاسیی, یان هەڵبژاردەیەکی شایستە نابییننەوە هەتا دەنگی پێ بدەن. چیینی ناوەڕاستەوە ئاماژەیەکی نوێی پیشاندا, دەربارەی هەڵبژاردن و بەهاکان و, بەم پێیە چەندیین شرۆڤەی جیاجیای ورد, بەپێی بارودۆخی وڵاتەکانیان هاتنە ئاراوە. بەلام لەتەک ئەمەش دا, هێشتا بۆچوونێکی جیهانیی روون هەیە, کە ئەڵێت هەڵبژاردن ئەو یەکلاییکەرەوە مسۆگەرە نییە. چیینی ناوەراست لە سەرانسەری جیهان دا, زۆریینەی بەربڵاوی دانیشتوانن, کە بازار و بەکاربردن لەسەر ئەوان ساغ ئەبێـتەوە - ئەو چیینەیە کە فۆکۆیاما بە بزوێنەری ناڕەزایەتییە جیهانییەکانی داناوە-, باوەڕیان بە حوکوومەتەکان نەماوە, ئییتر بێگومان, باوەڕیان بە هەڵبژاردن نابێت. ئەو کێشەیەی زۆر زەقانە لەمە دەکەوێـتەوە, مۆلەقبوونی پێکهێنانی ڕێکەوتنی سیاسیی براوەکانە. ئەمە هەڕەشەیە بۆ سەقامگییریی وڵات لە دوای هەڵبژاردن. بێگومان, زمانێکی سۆزداریی ئەکرێتە بەری ناڕەزایەتییە ئومێدبەخشەکان. چەندیین خۆپیشاندەری چیینی ناوەڕاست, ناڕازیین؛ نەک لەبەر ئەوەی لە چیینی ناوەڕاستن, بەڵکو ئەیانەوێـت لەوان بن, لە رووی خوێندن و بەهاکانەوە, بەڵام ناچاربوون کە لە تەنگژە ئابوورییەکان دا, ئیشی ناشایستە بە خۆیان بکەن, کە زۆر مەترسییدارە و لە توانای جەستەیی و پسپۆڕیی خۆیان دا نییە. کارە باشەکان دەگمەن ئەبن, تەنانەت ئەوانەی کە بەزۆر لە چیینی ناوەڕاست دا ئاخنراون, لە ژێر باری قەرزارییدان. بەسەیرکردنی ئەم دۆخانە, ناڕەزایەتییەکان هەوڵێکن بۆ بەدەستهێنان و تەنانەت بەرگرییکردن, لەوچیینەی کە مایەی خۆشگوزەرانییە بۆ هەمووان. رۆزانڤۆڵدن, لە کتێبەکەی دا "قەلاچۆکردنی دیموکراسیی"(١٣), چاوەڕێی دەرکەوتنی ناڕەزایەتییەکی بێ پێشەنگ ئەکات, وەک ئامڕازێک بۆ گۆڕیینی دیموکراسیی لە سەدەی بیست و یەک دا. ئەڵێت "دیموکراسیی درووست, بۆ هەڵبژاردن و دەستگا یاساییەکان" هەنگاو بە هەنگاو جێی ئەگییرێتەوە بە "دەسەڵاتێکی نەیاری کۆمەڵگەی مەدەنیی". کۆمەڵگە دەسەڵاتی خۆی زۆر بە زەبرەوە ئەسەپێنێت. ئییتر چاوەڕوانی ئەوە ناکرێـت, سیاسەتەکارەکان ببنەوە بە چاوساغ و ئامۆژگارێک, بە دییدێکی دوور مەوداوە پرۆژەی سیاسیی ئومێدبەخشانە هەڵبڕیژنەوە. ئییتر, چاوەڕیی ئەوە ناکرێـت لە پارتی سیاسیی, خۆبەختگەلیی جەماوەر بەدەستبهێێنێـتەوە. دیموکراسییش لە داهاتوودا مەبەستگەل و فۆرمی جیاوازتری ئەبێت لەوەی رابوورد. خەڵک هەنگاو بەرەو بازنەیەکی رووناکتر ئەنێت, کە چییتر سێبەری سیاسەتێکی دیارییکراو و, لەقاڵبدراوی پێشوو رێی تێ ناکەوێت, و لە رووناکیی دا هەڵدەماڵرێن. رۆزانفۆڵد, لەسەر ئەم بابەتە ئەڕوات: هەندێک لە چاودێرەکان, پەلەیان کرد لە تێروانیین و شرۆڤەیان بۆ ئەم نارەزاییەتە نوێیانە, بە جۆرێک لە شۆڕشی رێکخراوی ناحوکوومیی لێکیاندایەوە. لە هەندێ بارەوە, رەنگە راست بکەن. چەندیین ناڕەزایی لە کۆمەڵگەکان دا لە رێی رێکخراوە ناحوکوومییەکانەوە رێکخراون, زیاتریش سووربوون بوو لەسەر پیادەکردنی رۆشنکاریی و سەرپەرشتی راستەوخۆیانەی ئەو کۆمەڵگە مەدەنییانەی کە پێوەستن بەو بابەتانەوە. بەڵام, سەردەمی ناڕەزایەتییەکان, ئەو رێکخراوە ناحوکوومیانەشیان تێپەراندووە, کە ئەبنە دۆڕاوێکی سەخت لەم دۆخانەدا. ئینتەرنێـت و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ئەو بارە ئەڕەخسێنن, کە ئاسانتر و خێراتر رێکخستنی خۆپیشاندان سازبدرێت, وەک لەوەی رێنوومایی و چالاکی رێکخراوەکانی مەدەنیی سەرپەرشتییان بکات. بەڵام, ئەوەش لەبییر ناکرێت, کە زۆربەی دەسەڵاتەکان ئەم ناڕەزایی و خۆپیشاندانانە بە سرووشتی (عەفەویی) نازانن و, هەمیشە بەدوای هاندەر و پاڵنەرەکەی دا پێجۆریان هەیە و, بەردەستترینیان ئەو رێکخراوانەی کۆمەڵگەی مەدەنیین کە گۆمانیان ئەچێتە سەر. بۆیە, لە وڵاتێکی وەک رووسیا بەنموونە, وەڵامدانەوەی ناڕەزایەتییەکان, هاوشان بوو لەتەک سەپاندنی کۆت و پێوەندی نوێی قورس, بەسەر رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیی دا. چاودێرە سیاسییەکان(١٤), پێیان وایە, پارتە سیاسییەکان لەم رۆژگارەدا, ئییتر گەیشتوونەتە ئەو ئاستە چرووسکانەوەیەی, کە چییتر مایەی باوەشبۆکردنەوە و ئومێدی خەڵک نیین, لە حوکمڕانیی دا بۆ نەوەکانی داهاتوو. ئەوەی پێیان بوو, لە نەوەی خۆیان دا خاڵیی بوونەوە و, چییتر پرۆژەیەکی مەدەنیی و, حوکمرانییان لە هەناودا نییە بتوانن پەیڕەوی بکەن. بۆ لەمەو دوا, ململانیی بنەڕەتیی کۆمەڵایەتیی سەرهەڵدەدات, کە پێکەوەژیانی سیاسیی نێوان خەڵک و بژاردەکان رێکدەخات – نەک نێوان چەپ و راست-, بەڵکو نێوان سێ چیینەکەی کۆمەڵگە بەیەک دەگەیەنێت. بە واتایەکی گشتگییرانە, دیموکراسیی نوێ ئەبێت بە دیموکراسییەتێکی رەتکردنەوە. سووکە بەراوردێک ئەو گۆڕانکارییە بەرچاوەی لە سرووشت و ئاراستە و پێکهاتەی خۆپیشانداندا هاتوونەتە گۆڕێ بە درێژایی بیست ساڵی رابردوو لە دونیادا, لە عێراق دا, هاتە دیی لە ساڵی پاردا. چییتر, پارتی سیاسیی خەڵکی نەبردە سەر شەقامەکان و, بە ئەجێندای ژێربەژێر, جەماوەر سواری کۆڵی سۆزداریی بکات. ئەوەی روویدا, لە لایەن جەماوەری بێ پارت و سەرکردەی سیاسیی بوو, سەدان شەهییدیشیان بەخشی بۆ گۆڕانکاریی. ئەنجامەکەیشی هەرچەندە هەڵپەسێوراوە و, روون نییە بەرەو کوێ مل ئەنێ یان ئارام ئەگرێـت, بەڵام هەنگاوێک لە ئارادایە, ئەگەرچی بە خواستی خەڵکیش نەبووە. بەو مانایەی هێشتا کازمی و کابیینەکەی (بەو پاشخانە سیاسییانەی هەیانە و مایەی نیگەرانیین بۆ خەڵکی عێراق, وەک لە میدیا و پەیجەکان دا نهێنییەکانیان هەلدەماڵن) لە تاقییکردنەوەیەکدان, داهاتوویان رۆشن نییە!بەڵام, لە خۆپیشاندانەکانی کوردستان, هێشتا هاوڵاتی لە ژێر کاریگەریی ئەجێندای سیاسیی دا گردئەبنەوە, هێشتا دوورەپەرێزییە هەیە لە نێوان ئەو هاوڵاتییانەی لەسەر شەقام ئەجووڵێن و دەنگیان لێ بەرز ئەبێـتەوە و, ئەو هاوڵاتییەی لە شاشەی تەلەفیزیۆنەکانەوە سەیر ئەکات. ئەمرۆ, هەواڵی گەرمی لیستی کازمیی لە کوردستان دا, کەم نییە بۆ ئەوەی نمایشێکی جەماوەریی لە بەرپەرچدانەوەی ئەو دەنگۆیە ساز بدرێـت؛ پێ دەچێت, بۆ گەرمکردنەوەی خەڵک بێت و ساردکردنەوەیان بێت بۆ هەر لیستەکەی ناوەند. بۆیە, ئەشێت ئەجێندایەکی گشتگییریی هەموو پارتە سیاسییەکانی کوردستانی لە پشتەوە بێـت! یان بازاڕگەرمیی تەنها پارتێکی سیاسیی بێت بۆ نمایشکردنیی قەوارە و پێگەکەی خۆی, بۆ رازییکردنی لیستەکەی ناوەند, بۆ بەشداربوون لەو دەستکەوتە سیاسییەی لە هەڵبژاردنی داهاتووی عێراق دا بەدەستی دێت! بەڵام, دیارە کەمێک لە خەڵک, هێشتا پەرۆشی تێدایە, چونکە رێژەی بەشدارنـــەبوون لە دوایین هەڵبژاردن دا (٦٥%), هێشتا دواتریین تۆماری بەشداریی خەڵکە لە بێمتمانەیی و باوەڕنـــەبوونیان بە پرۆسەی هەڵبژاردن. نەیسا (بەهەرحاڵ), ئەگەر ئەمە مەغزای خۆ پیشاندان بێـت, تەنها رووکەشێکە, گرەنتی نییە بۆ سندووقەکانی دەنگدان, دیارە بیست سی هەزار کەسێک, ئەوپەری کورسییەک و دووان زیاتر ناباتەوە لەو ململانێ سیاسییەدا. بۆیە, ئەو گۆڕانکارییە جیهانگییرییەی لە دونیادا بەسەر خۆپیشاندان دا هاتووە, چ لە رووی پێکهاتە و, مەبەست و, میکانییزم و, دەرەئەنجامەوە, هێشتا لە گۆڕەپانی کوردیی دا سەریی هەڵنەداوە. بۆیە, ئەم تەرزە خۆپیشاندانانەی کە هەتا ئێستا پیادەئەکرێن, بە قەبارە و ناوەرۆک و ژمارە و جوگرافیاکانییەوە, کاریگەرییان لەسەر ئەنجامی هەڵبژاردن نابێت. بەڵام, دوێنێ نۆبەرەیەکم بەدیی کرد, هاوڵاتییەکی کورد, خۆی و ژن و کۆرپەیەک و کچ و کوڕێکی, دوور لە چاوی میدیا و بە لاتەریکانە, خۆپیشاندانی خۆیان کردووە و, بە نووسراوێکی گەورە داوای مافی ژیان ئەکەن, مافی مووچە, بۆ بژێوی ژیان, داوای بەجێهێانی بەڵێنەکانی هەڵبژاردن ئەکەن, داوای بەرنامەی چاکسازیی ئەکەن کە بەردەوام ئەم دەست و ئەودەست ئەکات و کەس پێی هەڵناسێت, وێنەکەیان میدیا کوردییەکانی پڕکردۆتەوە. ئەم تەرزە, ئەگەرچی کەم و بچووک دیارە, بەڵام بە درووستتریین هەنگاوی دائەنێم, لە بەشداربوونی خۆرسکانەی تاکی هاوڵاتیی بۆ داخوازییەکانی. ئەمە ئەوە ئەگەیەنێـت, تەنانەت قۆناغێک و نمایشێکی بەجێیە, بەدەر لە بەشداربوونی کۆبەکۆ لە خزمەتی ئەجێندای پارتە سیاسییەکان, کە هەرکەس لە بەردەرگای ماڵی خۆیەوە, خاو وخێزان بێتە بەردەرگای خۆی و, درووشمی داخوازییەکانی بگرێت بە دەستەوە. *دەستەی کوردستانیی بۆ دیراساتی ستراتییجیی و توێژیینەوەی زانستیی/ وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژیینەوەی زانستیی. سەرچاوەکان (1) مایکل هاردت و انگونیو نیغریی," الامبراگوریه: امبراگوریه العولمه الجدیده", ترجمه:فاچل جکتر, العبیکان, گ١ , ٢٠٠٢. (2) Ivan Krastev, “ From Politics To Protest”, Journal of Democracy, October 2014, Volume 25, Number 4. (3) G. Lakey “ Review of: Direct Action: Protest and the Reinvention of American Radicalism by L.A. Kauffman”, J. of Radical Teacher, No.111, Summer 2018 (4) جوزیە ساراماجو, روایه البصیره, ترجمه: احمد عبداللگیف, الهیئه المصریه العامه للکتاب, ٢٠٠٨ (5) Lígia Bernardinoa “The threshold of democracy in José Saramagos Seeing” http://dx.doi.org/10.22409/gragoata.2018n45a1099 (6) Ivan Krastev, “ From Politics To Protest”, Journal of Democracy, October 2014, Volume 25, Number 4. (7) Nathan Heller, “We turn out in the streets and nothing seems to happen. Maybe were doing it wrong”, The New Yorker, August 14, 2017 (8) د. رزگار ئاغا, " کۆدەنگییەک لەسەر بێبەهابونی دەنگدانو هەڵبژاردن", ئاوێنە, ١/٥/٢٠١٩ https://www.awene.com/article?no=2493&auther=170 (9) Ivan Krastev, “ From Politics To Protest”, Journal of Democracy, October 2014, Volume 25, Number 4. (10) Ibd. (11) Ibd. (12) Ibd. (13) Viellechner, L." The Limits of Law (and Democracy) in the Euro Crisis: An Approach from Systems Theory. German Law Journal, 17(5), 2016. (14) Ivan Krastev, “ From Politics To Protest”, Journal of Democracy, October 2014, Volume 25, Number 4.
سەهین موفتی دەنگۆی گواستنەوەی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان بۆ سەر حکومەتی عیراق، کۆنتڕۆڵکردنی گومرگەکانی هەرێم لەلایەن بەغداد لە بەرامبەر ناردنی بڕی (۳۲٠) سێ سەدو بیست ملیار دینار بۆ هەولێر، هەموو ئەم هەوڵانە دەزاندرێت لە کوێوە دەدرێت، و کام بێ حورمەتی نێو سیاسی و فەرهەنگی سیاسی ئەم ناوچەیەیە. کەسێک ئامادەبێت، تەنها لە پێناو بەرژەوەندی تایبەتی خۆی حورمەت و کەسێتی خۆی، لەدەست بدات و تەواوی میللەتی کورد بزانێت، کە چەندە بێ حورمەتە..! بێگومان هەر هێندەی لێ چاوەڕواندەکرێت، کە هەوڵی کەمکردنەوەی دەستەڵاتی ئیداری و سیاسی کوردستان بدات. پاشان بەنێوی موچە دارانی هەرێمی کوردستانەوە، هەمدیس جارێکی دی لە پێناو کۆکردنەوەی دەنگ و مانەوە لەسەر کورسی، بڕشێییتەوە کە گوایە داوادەکەن موچەیان بچێتەوە سەر بەغداد، کێ حەزدەکات موچەی بچێتەوە سەر حکومەتی عڕوبەو عەمامە بەسەرو پێخواستەکانی نێو بیابان؟ ئەگەر ئێوەی بێحورمەت و شکست و لەکەداری نێو سیاسی کوردی نەبن؟ سەردەمی مام، کە سەرۆککۆماربوو هەیبەتی بڕیاردان و چاوسوورکردنەوەی هەبوو، ئاخر مام هەم حورمەتی هەبوو، هەم هەولێر پشتیوانی بوو، بۆیێ عەمامە بەسەرو پێ پەتییەکان حسابییان بۆ دەکرد، لێ ئێستێ بڕیاری بێحورمەتەکە تا پرسگەی قەسڕ سەلام زێدەتر نایخوات، تەنها ئەو بڕیارانە نەبن، کە دژی هەرێمی کوردستانن، هەرچەند هەولێر بەپێوە دەمێنێتەوەو حسابیان بۆ ناکات..! خۆ ئەگەر لە دۆسیەی مێژوویی بێحورمەتەکەش بکۆڵدرێتەوە، ئەوا هەرلەسەر زاری بەرپرسانی یەکێتی، کە دەیانگووت" بەرهەم بەناو لە زیندان بوو، حیزبی بەعس هەموو هاوکارییەکی کرد، تا ئەو دەمەی کورسی خوێندنی لەدەرەوەش بۆ دابینکرا".ئیدی حورمەتێک لەسەردەمی بەعسەوە لەدەستدرابێت، ئێستا بە دەخولی دیکەی کورسی سەرۆکایەتی نایەتەوە...! بەغداد، ئەو راستیە دەزانێت هەرچییەک بکات، و هەنگاو باوێژێت، جارێکی دی کوردو کوردستان و میللەتەکەی ناچنەوە ژێر حوکمی ئەمان..، ئەوانەشی داوای چەتری بەغداد دەکەن بۆ بوونی سێبەر، دیارن لە چ توخم و رەگەزێکن، هیچ نەما تاقی نەکەنەوە..!هەرچی هاش و هوشی دیکەیش بۆلەباربردن، یان بچووکردنەوەی کوردستان بدرێت، ئاکامەکەی تەنها بەدەستهێنانی دەنگی ئەو دەنگدەرانەیە کە بە کردەیی دژی کوردو نیشتیمانێکن بە ناوی کوردستان. لە کوردستان، حکومەت نەیشاردۆتەوە کە کێشەی دارایی، سیاسی، تەندروستی، هتد.. بوونی هەیە، نەشیشاردۆتەوە کە گەندەڵی ئیداری هەبووە، بەهەدەردانی سامانی گشتی هەبووە، کەم و کوڕی هەبووە، بەڵام ئایا لە ماوەی بیست و نۆساڵی رابردوودا هەر بەتەنها ئەم کەم و کوڕی وبەهەدەران و تەخشان و پەخشانە تەنها لە سنووری دەستەڵاتی پارتی هەبووە؟ خۆ هەر بەرپرسانی حیزبەکەی بێحورمەتەکە بوون، دەیانفەرموو" پارە لەژێرزەمینی ماڵی بەرپرسەکانن، یا بەرپرسمان هەیە لەنێو یەکێتی خاوەنی سەد مێلیۆن دۆلارە"، ئەوە گووتمان پارتی مانگایێکی دزی، خۆ یەکێتی و حیزبەکانی دی، هەموان لەگەڵ پارتی سەرو کلک و هەناو و گوێی مانگاکەیان را دەکێشا...! خەونی لەبار بردنی کوردستان، دەبێت لەهزرتاندا بچێتە دەرەوە، ئەگەریش خەونی دوورخستنەوەو نەمانی خودی بارزانییەکانە لە دەستەڵاتی سیاسی و ئیداری کوردی، ئەوا چاوێک بە مێژوو دابخوێننەوە، لە ئێوە زۆر بە حورمەتترو نێرترو بە سیاسیتر، بەهێزو گەرم و گوڕتر ئەم شەڕەیان دۆڕاند.
.gif)
لهتیف فاتیح فهرهج لهم رۆژانهی پێشوو پارلهمانتارێك كه پێشتر لوقمه قازی دهفرۆشت و ئێستاش فۆڕمی نهویستنی خانهنشینی پارلهمانی پڕنهكردوهتهوه ،به جۆرێك وتبوی دروستكردنی دهوڵهت له برسێتی و نهبوونی له پێشتره،ئهو برادهره ویستی گۆڕینی ژیانی خهڵك و باشكردنی ژیانی بیر چوهتهوه كه دروشمی سهرهكی بزوتنهوهكهین ، ههر ئهو نا له نیوه زیاتری پارلهمانتارهكانی ئهو بزوتنهوهیه وازیان له پهیامه سهرهكیهكهی بزوتنهوهكهیان هێناوه كه ژیانی شكۆمهندانهو نانی بێمنهتانهیهو خهریكی گیرو گازی ترن، تیایاندایه خهریكی هێنان و بردنی كۆمپانیای ئهوبهره بۆ ئهم بهرو بهوهش گوایه دهیهوێت كێبڕكێ دروست بكات ، وهك ئهوهی ئهو خورمایهی دهیخوات ناوكهكهیشی له گیرفانی خۆیدا بێت ، تیایاندایه مانگی یهكجار بۆ میدیا قسه دهكات و قسهكهیشی به دڵی ناخودای یهكێك له زۆنهكانه ، مرۆڤ ئهگهر بیهوێت زۆر به ئهستهم دهنگ و رهنگی بزوتنهوهكه لهواندا دهدۆزێتهوه ، ئێ خۆ ئهمه ههموو بزوتنهوهكهی له سهرهوه بۆ خوارهوه دهیزانن لێ دهسته پاچهن له چارهسهردا ، ئهم نووسینه بۆ تانه دان نیه له كهس ، بهڵام وهك خهمێك جۆرێكه له بهشداریكردن . ئایه ههقی خۆی نیه پرسیاری ئهوه بكهین بزوتنهوهی گۆڕان ئێستا خهریكی چین ، ئێ لانی كهم دوای ئهوهی بهسهر مهكۆی قهڵادزێ هات ئیتر ههقه وهڵامی ئهو پرسیاره بدهنهوه ، ئهم بزوتنهوهیه بهشێكی زۆر له كورسی و پله تهڵهبهكانی به دوركهوتنهوهی قادری حاجی عهلی ، عوسمانی حاجی مهحمود وههزاران ناوی دیكه كه پێویست به ناوهێنانیان ناكات و دیارن خهنی دهبن و پێیان وایه ئهو جێچۆڵكردنه بۆ ئهوان دهسكهوته ، دواتریش نهدهتوانن رۆڵی ئهوان بگێڕن ، نهدهتوانن ئهو بۆشاییه گهورهیه پڕبكهنهوه كه له جهستهی بزوتنهوهكهیاندا دروست بووه ، ئهم بزوتنهوهیه ئێستا له بارو دۆخێكی زۆر ناخۆشدا نه له دهسهڵاتا خاوهن بڕیارو بگۆیه ، نه ئۆپۆزسیۆنێكه كه ئومێدی پێبكرێ ، له گهڵ ئهوهشدا كاتێك شاسوار عهبدولواحید ژمارهیهكی زۆر له خهڵك دێنێته سهر شهقام ئهو بهر لهههر كهس و لایهك دهیهوێت له بایهخی ئهو ناڕهزایهتیانه كهمبكاتهوه . من بهر له چهند ساڵێك به نووسین و به پهیامیش وتم لانی كهم ئهم بزوتنهوهیه ئهگهر خۆیشی ههڵناوهشێنێتهوه با خۆی سڕ بكات ، خۆ سڕ كردن بهو مانایهی تا ماوهیهك سیاسهت نهكات و بهلای كهمهوه خهریكی ئهو پڕۆژه فكری و توێژینهوه زانستیه بێت كه نهوشیروان مستهفا ئاواتی بۆ دهخواست ، خۆی سڕ بكات و روون و ڕوانیش به خهڵك بڵێت ئێمه بۆ گۆڕینی سیستم و نووسینی دهستورو نهمانی گهندهڵی و ژیانی باشتر بۆ ئێوه دروست بووین ، كه ئێوه پشتگیری ئێمه ناكهن ، ئێمهش وێڕای رهخنه گرتن له ئێوه خۆمان سڕ دهكهین له كاری سیاسی ، نهیانكرد ، ئێستا كه شوناسی بزوتنهوهكه له بهردهم ونبوندایه ئایه ناكرێ ههمان پهیام و داوا دوو باره بكرێتهوه ؟ ئهم بزوتنهوهیه هیچ پێویستی بهوه نهبوو چیاو نمای نهوشیروان مستهفا ببنه خاوهنی تاپۆی زۆر شتی ، چیاو نماش هیچ پێویستیان بهوه نیه ئهو گردو كۆمپانیاو شتانه به ناویانهوه بێت ، بۆ ئهوان ئهوهنده بهسه كوڕی نهوشیروان مستهفان ، ئهو پیاوهی ههزاران گهنج له باوكیان زیاتر خۆشیان دهویست و خهڵك نازناوی باوكی ههژارانیان لێنابوو . پارلهمانتارهكهی گۆڕان كه سهدان مریشك فرۆش و كۆڵكێش و میوه فرۆش و عهرهبانچی دهنگیان پێدا ، ئێستا له بری ئهوهی سهیری رابردووی خۆی بكات و شهڕ له سهر ئهوانه بكات ، ئهویش به دهستی خاڵیهوه دهوڵهتبازی دهكات ، ئهمه بێئهوهی بیری بێت كه رێكخهرهكهی پێشووی دهیگوت دهوڵهتداری سهرهتا بریتیه له دروستكردن و بونیاد نانی پایهكانی.
.gif)
هیوا سەید سەلیم تا دێت ئامانجەکانی دەوڵەتی تورکیا لە داگیرکردنی خاکی باشووری کوردستان ئاشکراتر دەبێت، لە دوایین ئۆپڕاسیۆنی سوپای تورکیا بە ئاشکرا باس لە پلانی ستراتیژی تورکیا بۆ فراوانکردنی سنووری وڵاتەکەی لەسەر حسابی خاکی هەرێمی کوردستان دەکرێت، لە چوارچێوەی ئۆپراسیۆنەکەی حەفتانین بنکە و قەرقۆڵی سەربازی تازە لەو شوێنانە دادەمەزرێن کە دەستی سوپای تورکیای پێدەگات. ئۆپراسیۆنەکەی ئەمجارەی سوپای تورکیا بەدەرە لە چوارچێوەی رێکەوتنی سنوورداری نێوان تورکیا – عێراق، کە لە ناوەڕاستی ساڵانی هەشتاکان لە نێوان هەردوو لا واژۆکراوە، بگرە لە زاخۆوە تا برادۆست و قەندیل و شارباژێر لە سلێمانی کراونەتە ئامانجی بۆردومانی فڕۆکە جەنگیەکانی تورکیا، لەو بۆردومانانەشدا سوپای تورکیا دەست لە ئامانجی سڤیل ناپارێزێت، ژن و منداڵ بە ئامانج دەگرێت، رووداوەکەی کونەماسێ بە نموونە. لەبەرامبەر سیاسەتی داگیرکاری و دووژمنکارانەی دەوڵەتی تورکیا، حکومەتی هەرێمی کوردستان هەڵویستێکی تەوفیقی وەرگرتووە، بۆیە زۆر جار لە پەنای ئیدانەکردنی بوونی هێزەکانی pkk هەڵویستەکانی حکومەت و لایەنە فەرمیەکانی هەرێمی کوردستان والێکدەدرێتەوە کە ڕەوایەتی دەداتە هێرش و پەلامارەکانی سوپای تورکیا. راستە لە هەرێمی کوردستان دەوڵەتی تورکیا pkk دەکاتە بیانوو، بەڵام ئەگەر سەیری دۆخی ئێستای تورکیا و سیاسەتەکانی ئەو ولاتە بکەین ئەوا تێدەگەین تورکیا نەک تەنیا لە بەرامبەر هەرێمی کوردستان، بگرە لە تەواوی جیهان سیاسەتی فراوانخوازی پەیڕەو دەکات، بەشێوەیەک کە دەیەوێت ئەوەی لە سەد ساڵی ڕابردوو لە دوای دۆڕانی لە جەنگی جیهانی یەکەم و دواتریش لە چوارچیوەی ڕێکەوتنامەی لۆزان لەدەستی داوە ئێستا بۆخۆی بیگێڕێتەوە. تورکیا لەیەک کاتدا لە لیبیا تا دەریایی ناوەڕاست و ئەرمینیا و سوریا و ناوجەکە پەیرەو لەو سیاسەتە فراوانخوازیە دەکات. بۆیە دەەپرسین ئایا لە لیبیا هێزی pkk بوونی هەیە کە تورکیا هێزی بۆناردووە و کێشە لەو وڵاتە درووست دەکات؟ ئایا لە نێوانی ئەرمینیا و ئازرباینجان هیچ بنکە و بارەگایەکی pkk بوونی هەیە؟ یان لە رۆژهەڵاتی دەریایی ناوەڕاست پاپۆڕی سەربازی pkk هەیە کە تورکیا پەلاماری ئەو ناوچەی داوە؟! ئەوە هەر باسی رۆژئاوایی کوردستان ناکەین چونکە تورکیا دەمێکە ڕایگەیاندووە لەهەر سوجێکی دونیا کورد ببێتە خاوەن دەستکەوت ئەوا ئەوان دژی دەوەستنەوە. لیرەدا دەگەینە ئەو ڕاستیەی کە تورکیا لە باشوور و رۆژئاوایی کوردستان کێشەی لەگەڵ کورد هەیە، و بۆیە چاوی بڕیوەتە خاکەکەی، بۆیە دەبینین بە ئاگر و ئاسن شەڕی کورد دەکات، لەبەرامبەر ئەو سیاسەتەش ئەگەر لایەنەکانی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتیەکانی هەرێم و حکومەت و تەنانەت پەرلەمانیش ناتوانن هەڵوێستی داگیرکارانەی دەوڵەتی تورکیا ئیدانە بکەن با بێ دەنگ بن چاکترە . رووداوی شەهیدکردنی دوو فەرەماندەی پاسەوانی سنوور لە دەڤەری سیدەکان و هەڵوێستی وەزارەتی ناوخۆیی هەرێمی کوردستان لەسەر ئەو رووداوە، ئەوەمان پێدەڵێت کە هەرێمی کوردستان تەنانەت لەبەرامبەر خوێنی بە ناحەق ڕژاوی ئەفسەرکانیشی هەڵوێستێکی شەرمنانەی دەربڕیوە. دواجار دەڵێین ئەگەر ئەو شەڕەتان پیناکرێت، لێگەڕێن با بەغدا شەڕە سیاسی و دبلۆماسیەکەتان بۆ بکات، هەڵوێستی ئێستای بەغدا لە هەڵوەشاندنەوەی سەردانی وەزیری بەرگری تورکیا بۆ بەغدا و هەولێر، و ئیدانەکردنی شەهیدکردنی دوو ئەفسەری پاسەوانی سنوور لە لایەن سەرۆکایەتی کۆمار و پەرلەمان و حکومەت، هەڵوێستێکی جیگای تەقدیرە دەبێت کورد لە بەغدا پشتیوانی لەو هەڵوێستە بکات، بە تایبەت کە پۆستی هەستیاری سەرۆک کۆمار و وەزیری دەرەوە لای کوردە.
.gif)
ئارام سەعید ڤاكسینی چاکسازی! بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی کورۆنا کاریکی کردوە ولاتانی جیهان جەنگی گەورە رابگەیەنن دژی ڤایرۆسەکە و ولاتان لەجەنگدان بەرامبەر دوژمنێکی نەبینراو. لەو ولاتانەی دیکتاتۆرەکان حوكم دەكەن ئەو دوژمنە نەبینراوە تەنها کورۆنا نیە بەڵكو هاولاتیانیش دەگرێتەوە. لە سەرەتای بڵاوبونەوەی ئەو ڤایرۆسە خەلک لە ترسی کورۆنا دەستبەرداری زۆر مافی خۆی بوو، هەرەشەی کورۆنا و ترس لە بلاوبونەوەی کاریکی کرد ، بەناوی پاراستنی بەرژەوەندی گشتیەوە خەڵک خۆی تەسلیمی حکومەت بکات و مافی زیاتر زەوت بکرێت ، هێشتا وادەیەک نیە بۆ کۆتایی هاتنی ئەو ترسە لە کورۆنا، كەواتە دەبێت بەردەوام چاوروانی رێوشوێنەکانی وەزارەتی ناوخۆ و قەدەغەی هاتوچۆو داخستنی رێگاکان بین؟ یان پارە کۆبکەینەوە بۆ نەخۆشخانەی تایبەت؟ لەهەرێمی کوردستان هاوتەریب لەگەل بڵاوبونەوەی پەتای کورۆنا حوكمڕانان پەتای چاکسازیشیان بلاوكردەوە وەک ڤایرۆسیکی كوشندە موچەی فەرمانبەرانی بڕی و دوایخست. دوو پەتاهەن كە ترسناکن، ئەگەر ڤاکسین بۆ یەکیکیان دۆزرایەوە ئەوا دەبیت ئەوی تریش ڤاکسینەکەی دروست بکریت. پەتای کورۆنا زۆر ئازیزی لەدەستداین و جیاوازی ناکات لەنێوان کەسدا، پەتای چاکسازی تەنها موچەکەی لیدیارە و جیاوازیەکەی ئەوەیە ناچێتە سەر پارەی نەوت و داهاتەکانی ترکە دیارنین بەس موچەی گرتۆتەوە. لەهەر شوێنێک سەرکردەی سیاسی گەندەل هەبێت ئەوا چاوەروان بن قەیرانەکان بقۆزیتەوە بۆ بەرژەوەندی خۆی ، لەپاڵ پەتایەکدا چەندین پەتای تر بلاو بكاتەوە. زاناکان سەرقالی دۆزینەوەی چارەسەرن بۆ کورۆنا، کە ڤایرۆسیکە لە چین سەری هەڵدا و چەند زیانی بۆ دیموکراسی و رای جیاواز هەیە لەهەمان کاتدا توشی هەندی وەزیرو بەرپرسی ستەمکاریش بوە، جیاوازی ناكات، پەتای چاکسازیش کە ڤایرۆسێکە لەناو هەرێمدا دۆزراوەتەوەو دەبێت لێرەش ڤاكسینی بۆ بدۆزرێتەوە، ئەگەر لە ئیستادا کاری شاردنەوەی گەندەلیەکانی تری داهات بیت رەنگە لە چرکە ساتیکی مێژویدا ، ئەو پەتایە چۆن زیانی بە هاوڵاتیان گەیاند ئەگەر ڤاكسینەكەی نەدۆزرێتەوە بەهەمان ئەندازەش لە سنگی دەسەلات بدات و هەناسەی لێ ببڕێت.
مەریوان وریا قانع لە ماوەی ڕابوردوودا چەندان جار ڕووبەڕوی ئەو پرسیارە کراومتەوە کە دەپرسێت: ئایا خەڵک و کۆمەڵگا دەبێت چیبکات؟ ئایا چارەسەری ئەو دۆخە قەیراناوییەی ئەمڕۆکە چییە؟ چۆن دەتوانین کۆتایی بەو دونیا خراپە بھێنین و دونیایەکی باشتر دروستبکەین؟ پرسیاری ئەوەی ”دەبێت چی بکەین؟“ پرسیارێکی لێنینییە، لێنین کتێبێکی ھێجگار بەناوبانگی بەم ناوەوە ھەیە و ڕەنگە زیادەڕویی نییە گەر بڵێم یەکێکە لە کتێبە ھەرە پڕخوێنەرەکانی سەدەی بیستەم. بەڵام بە بۆچوونی من کۆمەڵگای ئێمە توانای وەڵامدانەوەیەکی لێنینیانەی بەم پرسیارە لێنینییە نییە. وەڵامی لێنین بە پرسیاری دەبێت چیبکەین ئەوەیە ”پارتێکی پێشڕەو“ دروستبکەین و کە خاوەنی ”ئایدیۆلۆژیایەکی شۆڕشگێڕ“ بێت و بتوانێت ”پێشڕەویی خەڵک“ و کۆمەگا بکات و بەرەو ڕاپەڕین و یاخیبوونی توندوتیژانە، واتە بەرەو شۆڕش. لە ڕێگایەوە ئەوەی دروستکراوە بڕوخێنرێت و لە شوێنەکەیدا و بە ھەمان لۆژیکە لێنینیەکە دونیایەکی تر دروستبکرێت. بە بۆچوونی من سەردەمی ئەم مۆدێلە لێنینیەی پیادەکردنی گۆڕانکاریی کۆتایشی نەھاتبێت، زۆر زەحمەتە لە دونیای ئەمڕۆدا ئەم ستراتیژە پیادەبکرێت و بە دروستکردنی جیھانێکی تازە و بێکێشە کۆتاییبێت. بە تایبەتی لەو ناوچەیەی ئێمەدا کە حوکمڕانەکانی کۆمەڵێک خێزان و بنەماڵە و گروپی مافیایی باڵادەستن و سڵ لە پەلاماردانی ھیچ شتێک ناکەنەوە ستراتیژیی دەسکاریکردنی ئەو دۆخەی ھەبێت. بە مانایەکی دیکە کردەی توندوتیژ و پەنابردن بۆ چەک و یاخیبوونی چەکدارانە، یاخود زیندوکردنەوەی تیورەی ”توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە“ ڕێگای پیادەکردنی گۆڕانکاریی نییە. ئەم ڕێگایە لە ئاستە دینییەکەیدا جگە لە گروپە جیھادیستیەکان و لە ئاستە نادینییەکەیدا جگە لە چەند گروپێکی پەڕگیری بچووک، ھیچیتری لێ سەوز نەبووە و لەوەش ناچێت سەوزببێت. گەڕانەوە بۆ تیورەی ”توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە“، لە باشترین حاڵەتدا، ڕێگایەکی ھێجگار زەحمەت و پڕ مەترسیی و ھەڕەشەی گەورە و ھەمەلایەنە، کە ئەگەری خستنەوەی وێرانکاریی ھەمەلایەن لە ھەر ئەگەرێکی تر گەورەترە لەناویدا. بەڵام کۆتایی ئەم مۆدێلە لێنینیە و ئەم فۆرمە لە کردەی گۆڕانکاریی، مانای وازھێنان و چوونەماڵەوە و دانیشتن و ھیچ نەکردن نییە. مانای قبووڵکردنی ئەو دەسەڵاتە مافییایە بنەماڵەیی و خێزانیی و داخراوە نییە. ئەوەی دەبێت پەنای بۆ ببرێت گەشەدانە بە ڕۆحیەتی تەسلیمنەبوون و کۆڵنەدان و وازنەھێنان، ستراتیژیەتی دروستکردنی فشاری ڕۆژانە و بەردەوامە لەناو چەندان خانەی کۆمەڵایەتیی جیاوازدا. گەشەدانە بە خاڵی بچووکی بەرگریکردن و بێگوێێیکردن لەناو گشتێتی جەستەی کۆمەڵایەتیدا، تەسلیمنەبوونە بە گوتار و زمان و خواستی ھێزە حوکمڕانەکان، نیشاندانی درۆکانییە وەک درۆ، دروستکردنی چەندان تۆڕی پەیوەندیی و چەندان میکانیزمی جیاوازی کۆکردنەوەی خەڵکە لە دەوری دونیابینییەکەی ڕەخنەیی کە کێشە سەرەکیی و بنەڕەتییەکانی ئێستا بناسێنێت و ئاسۆیەک، ھەرچەند دووریش بێت، بۆ چارەسەرکردنیان بخاتەڕوو. لە ئاستە کردەییەکەیدا ئەمە یەک مانای ھەیە: دروستکردنی بلۆکێکی مێژوویی. کۆکردنەوەی سەرجەمی ئەو ھێز و گروپ و کەس و لایەنانەی مۆدێلی حوکمڕانیی باڵادەست زیانی پێگەیاندون و زیانیان پێدەگەیەنێت، لەناو بەرەیەکی مێژوویدا. درستکردنی پەیوەندیی لەگەڵ ھێزە بەرگریکار و ناڕازیی و ڕەخنەییەکانی تری ناوچەکەدا بە مەبەستی لێکفێربوون و ھاریکاریکردن. بێگومان ئەنجامدانی ئەم ئەرکانە کارێکی ئاسان نییە و لەوەش ناچێت ئەو نوخبە سیاسییەی ئەمڕۆکە لە کوردستاندا ئامادەیە، توانای ئەنجامدانی بەم ئەرکە مێژووییەیان ھەبێت. لە لایەکی دیکەوە تێگەیشتن لەو ڕاستییە کە پیادەکرنی کردەی گۆڕانکاریی کرەیەکی ئاسان نییە مەسەلەیەکی ھێجگار گرنگە، تێگەیشتن لەوەش کە کەس لە پڕێکدا و لە خۆەیوە نابێت بە فریادڕەس و کەس ناتوانێت لە شەو و ڕۆژێکدا دەستی ھەمووان بەرەو ڕۆیشتن بۆ بەھەشت بگرێت. دەڵێم تێگەیشتن لەم ڕاستییە سەرەتایەکی گرنگە بۆ دروستکردنی ”سەرەتایەکی تازە“ و بۆ تێگەیشتن لە کردەی گۆڕانکاریی. لەسەرێکی دیکەوە دۆخی ئەمڕۆکەی ھەرێمی کوردستان دۆخی ئامادەگیی بۆشاییەکی سیاسیی گەورەیە. ئەوەی کە نزیکەی ٧٠% خەڵکی کوردستان نەچوون بۆ دەنگدان و باوەڕیان بە ھیچ یەکێک لەو ھێزە سیاسییانە نەماوە کە ئەمڕۆ لە کوردستاندا دەستبەکارن، ھێما بۆ دووشت دەکات. یەکەمیان بوونی بۆشاییەکی سیاسیی ھێجگار گەورە کە پێویستی بە پڕکردنەوە ھەیە. دووھەم، ئامادەگیی ھۆشیارییەکی سیاسیی لای خەڵک کە توانای ناسینی ھێزەکانی ھەیە و بە ئاسانی ناخڵەتێت. ئەوانەی خەڵک و کۆمەڵگا بە گەمژە و نەزان دەناسن لەناو ئاوی حوکمڕانانەدا مەلەدەکەن. دواھەمین ھەڵبژاردن نیشانیدا پارتی و یەکێتی بەیەکەوە ٢٠% خەڵکی کوردستانیان لەگەڵ نییە. بۆیە چالاککردنی ئەم ٧٠% ی دانیشتوانی ھەرێم، ئەرکی سیاسیی و ئەخلاقیی ھەموو ئەو ھێز و کەسانەیە کە بیر لە گۆڕینی ئەو دونیایە دەکەنەوە. ھەموو گوتارێکی دژە سیاسەت و ھەموو گوتارێکی خۆ بەپاڵەوان و فریادڕەس کردن و ھەموو گوتارێکیش ڕوو لە نائومێدکردن، جگە لە بەرھەمھێنانی تاریکیی شتێکی تری لێ سەوزنابێت.
خەبات عەبدوڵڵا یەکەم: عێراق وەکو زاراوە عێراق وهكو دهوڵهت بهم قهوارهیهى ئێستایەوە، سەد ساڵى تهمهنى تێنهپهڕاندووه. ئهگهرچى ناوى (عێراق) زۆر كۆنه، بهڵام سەد ساڵ لەمەوبەر و به درێژایى مێژوو، دهوڵهتێك نهبووه ناوى عێراق بووبێت. پێش ئیسلام و له كاتى سهرههڵدانى ئیسلامدا، نهك قهوارهیهك نهبووه ناوى عێراق بووبێت، بهڵكو شتێك نهبووه ناوى (نیشتمانى عهرهب)یش بووبێت. كه ئیسلام سهرى ههڵدا، جگه له بهشێكى جزیرهى عهرهب، ئیتر ئهم وڵاتانهى كه ئێستا به نیشتمانى عهرهب ناسراون موڵكى چهند ئیمپراتۆریهتێكى گهورهى ئهو كاتهى دنیا بوون. بێزهنتیهكان هەموو وڵاتى شام و میسر و مهغریبیان لەژێردهستدا بوو، ساسانییهكانیش کە بەشێکی زۆریان کورد بوون، ئهو زهوییانهى باشور و ناوهڕاستى ئێستاى عێراق و خاكى یهمهن و هەموو كهنداویان لەژێردهستدا بوو، تهنانهت تا ئهو دهمهش كه عهرهبهكان نهببوون به موسڵمان، نیمچه دورگهى عهرهب بۆ خۆى دهوڵهتێكى یهكگرتوى عهرهبهكانى پێك نهدههێنا. دواى مردنى پێغهمبهرى ئیسلام و لە سەردهمى دهسهڵاتى خهلیفه راشدییهكانهوه فتوحانى عهرهبه موسڵمانهكان بهرهو شام و سهرزهمینهكانى ئێستاى عێراق دهستى پێكرد. لە سەردهمى خهلیفه عومهردا سوپاى ئیسلام گهیشته كوردستان، سهرهتا موسڵیان گرت و لهوێشهوه بهرهو باكور و خۆرههڵات تا شارهزوور پێشڕهوییان كرد. سهرزهمینهكانى باشور و ناوهڕاستى عێراقى ئێستا به بهراورد لهگهڵ نیمچه دورگهى عهرهبدا، یهكێك بوو لهو سهرزهمینه بهپیتانەی كه پاش فتوحات به لێشاو عهرهبه كۆچهرهكانى نیمچه دورگهى عهرهب و موسڵمانه شهڕكهرهكان تێیدا نیشتهجێ بوون و دواتر جێیان نههێشت(١). بهڵام لهبهرئهوهى جگه له عهرهب پێشتر ئهقوامى ترى غهیره عهرهبیش نیشتهجێى ئهو سهرزهمینانه بوون، بۆیه مێژونوسانى عهرهب خۆیشیان زاراوهى (عێراقى عهرهبى) و زاراوهى (عێراقى عهجهمى)یان بۆ ناوچه جیاجیاكانى ئهو سهرزهمینانه بهكارهێناوه. تهنانهت ئهو دهمهش (عێراقى عهرهبى) یا (عێراقى عهجهمى) هێما نهبووە بۆ قهوارهیهكى سهربهخۆ و دیاریكراو یا دهوڵهتێكى خاوهن سنور، بهڵكو تهنیا وهكو زاراوهیهكى جوگرافیایى كه سنورى باكورى له شارى تكریت سهرى نهكردووه، بهكارهاتووه. ئهم مهوقیعهى ئێستاى عێراق وایكرد، دواى نهمانى دهسهڵاتى خهلیفه راشدییهكان و پوكانهوهى دهسهڵاتى ئهمهوییهكان، عهباسیهكان بهغدا بكهنه مهڵبهندى دهسهڵاتهكهیان، بهڵام عهباسییهكانیش عێراقیان نهكرده دهوڵهتێكى خاوهن سنور، بهڵكو عێراقى ئێستا بهشێكى بچوكى ئهو دهوڵهته پانۆپۆڕه بوو كه لە سەرووى ئهفهریقاوه تا هندستان دهكشا. كه مهغۆلهكان به سهركردایهتى هۆلاكۆ له ساڵى ١٢٥٨دا بهغداى پێتهختى عهباسییهكانیان گرت، بهشى ههره زۆرى سهرزهمینهكانى عێراقى ئێستایان كرده ولایهتێك له ولایهتهكانى ئیمپراتۆریهتى ئێلخانى، بهڵام له ساڵی ١٣٣٧دا و پاش ململانێی ناوخۆی ئێلخانیهكان، بهغدا و عێراقى ئێستا و نیمچه دورگهى عهرهب و ئازهربایجان كهوتنه ژێردهستى جهلائیرییه به بنهچه مهغۆلییهكان. سهرۆكى جهلائیرییهكان شێخ حهسهن كوڕى حسێن كوڕى ئامتوغانى جهلائیرى جیابوونهوهى خۆى له ئێلخانییهكان راگهیاند، له ساڵى ١٣٨٣دا بهغدا كهوته ژێر دهستى تهیمورلهنگ و تا ساڵى ١٥٠٨ كه شائیسماعیلى سهفهوى بهغداى له دهستى مهغۆلهكان سهندهوه، عێراقى ئێستا ههر لهژێر دهستى مهغۆلهكاندا بوو(٢). له سهدهى شازده به دواوه، سهرزهمینهكانى عێراقى ئێستا بووه مهیدانى ململانێى توندى نێوان ههر دوو ئیمپراتۆریهتى سهفهوى و عوسمانى. ئیمپراتۆریهتى عوسمانى كه تا دهمهدهمى جهنگى جیهانى یهكهم بهشى ههره زۆرى گهلى عهرهب و بهشى ههره زۆرى گهلى كوردى لهژێر دهسهڵاتدا بوو، كوردستانى بهسهر چهند ولایهتێكدا دابهش كردبوو؛ لهوانه ولایهتى شارهزوور كه پاشان خرایه سهر ولایهتى موسڵ، ههروهكو گهلى عهرهبیشى بهسهر ولایهتهكانى سوریا و بهغدا و بهسره و حیجاز و بهیروت و میسرى خدێوى و هى تردا دابهش كردبوو. بۆیه ئهو كاته و تا دواى جهنگى جیهانى یهكهمیش، عێراقى ئێستا نهك ههر گوزارە نهبووه له قهوارهیهكى سهربهخۆى خاوهن پێناس، بهڵكو سهرزهمینهكانى ئێستاى عێراق وهكو باقى رهعیهتهكانى ترى دهوڵهتى عوسمانى تهخشانوپهخشانى چهند ولایهتێك كرابوون و تهنانهت ناوى عێراقیش له ئارادا نهبووه و بهشێكى ئهم خاكهى ئێستاى عێراق ههر بەناوی میسۆپۆتامیا یا وڵاتى نێوان دوو روبار، ناسرا بوو(٣). بۆیه عێراق وهكو دهوڵهت، یا سنورێكى جوگرافیایى دهستنیشانكراو و قهوارهیهكى یهكگرتوو، پێش بیستهكانى سهدهی پیشوو نهبووه و دهرنهكهوتوه. دووهم: عێراق وەکو دەوڵەت له میانهى جهنگى جیهانى یهكهمدا و پاش ئهوهى عوسمانییهكان پاڵیان دایه پاڵ ئهڵمانیا، تا دههات قهوارهكهیان بهرهو داوهشین دهچوو. دهوڵهته ئیمپریالیسته گهورهكان؛ بهریتانیا و فەڕەنسا و روسیاى تزارى لهسهر دابهشكردنى ئیمپراتۆریهتى کابرا نەخۆشەکە چهند رێكهوتنێكى نهێنیان بهستبوو. سهرهتا له نیسانى ساڵى ١٩١٦دا پهیمانێكى نهێنى بهناوى پهیمانى سۆزانۆڤ/بالیولۆچ له نێوان روسیاى تزارى و فەڕەنسادا بهسترا، پاشانیش له ئایارى ههمان ساڵدا پهیمانێكى تر له نێوان بهریتانیا و فەڕەنسا و بهئاگادارى روسیا، بەناوی پهیمانى سایكس/پیكۆ بهسترا، كه بەپێی پهیمانى دوواییان بهشى ههریهك لهو دهوڵهتانه له میراتییهكانى دهوڵهتى عوسمانى دهستنیشان كرا(٤). جهنگى جیهانى یهكهم به تێکشكانى دهوڵهتانى میحوهر كۆتایى هات و ئیمپراتۆریهتى عوسمانى لهبهریهك ههڵوهشا. بەپێی رێكهوتنى ئاگربهست دهوڵهتانى هاوپهیمان بۆیان ههبوو ههر ناوچهیهك كه مهترسى دهخاته سهر بهرژهوهندییهكانیان، داگیرى بكهن. ههر لهسهر ئهو بنچینهیه دهوڵهته ئیمپریالیستهكان و لهپێش هەمووشیانهوه بهریتانیا و فەڕەنسا له خۆرههڵاتى ناوهڕاست بۆ بهشینهوهى میراتییهكانى ئیمپراتۆریهتى عوسمانى، دهستكراوه بوون. بهریتانیا بەپێی رێكهوتنه نهێنیهكهى خۆى لهگهڵ فەڕەنسادا ولایهتهكانى بهغدا و بهسرهى بهردهكهوت و پاشانیش بەپێی رێكهوتنه بهناوبانگهكهى لوید جۆرج و كیلمانسۆ، بهریتانیا ژیرانه له گهمهیهكى دیبلۆماسیدا ولایهتى موسڵیشى خسته ناو سنورى مانداتهكهى خۆیهوه(٥). جهنگى جیهانى یهكهم تهواو ببوو، بهڵام هێشتا كوردستانى باشور كه ولایهتى موسڵ بهشى ههرهزۆرى خاكهكهى دهگرتهوه، له دهرهوهى چوارچێوهى داگیركردنى سوپای بهریتانیادا بوو. ئهمه لەکاتێکدا ههر لەسەرهتای جهنگدا و له ١٩١٤/١١/٥دا سوپاى بهریتانى شارى بهسرهى گرتبوو، پاش ساڵێك و له ١٩١٥/٦/٣دا عهماره و له ٢٥ى تهمموزى ههمان ساڵدا ناسریهشى گرت. دواجار له ١٩١٧/٣/١١دا بهغداى گرت و لهشكرى عوسمانى تا شارى موسڵ پاشهكشهى كرد(٦). به تهواوبوونى جهنگ هێزه سوپاییهكانى ئیستعمارى بهریتانى گهیشتبوونه سنورهكانى كوردستانی باشور و ناوچهى شرگاتى نزیك موسڵ. بهریتانیا بۆ ئهوهى بتوانێت بهڕهنگارى پاشماوهكانى سوپاى عوسمانى ببێتهوه و بهرژهوهندییهكانى له ناوچهى ستراتیژى كوردستانى باشوردا بپارێزێت و مسۆگهر بكات، سهرهتا ناچار بوو دان به حاكمییهتى شێخ مهحموددا بنێت كه پێشتر عوسمانییهكان به حاكمى سلێمانییان دانا بوو. بهریتانیا له سۆنگهى بهرژهوهندییه ستراتیژى و ئابوورییهكانیهوه دهمێك بوو تەماحی گرتنى ولایهتى موسڵی هەبوو. كاتێكیش كه عوسمانییهكان له ساڵى ١٩١٩دا به یهكجارى ولایهتهكهیان چۆڵ كرد، بهریتانیا بێ سێ و دوو داگیری كرد. بهپێى پهیمانى سان ریمۆ و پاش ئهوهى كه جهنگ پروزهى له دهوڵهته ئیمپریالیستهكان بڕیبوو، ئهو دهوڵهتانه بهمهبهستى سوك كردن و ئاسانكردنى داگیركردن و بهپاشكۆكردنى ناوچهكانى ژێر دهستیان و خهفهكردنى ههستى ناسیونالیستى عهرهبى، بڕیاریاندا چهند دهوڵهتێكى عهرهبى وهكو عێراق و سوریا و ئوردون و لوبنان و سعودیه و.. هتد، دابمهزرێنن. پێشتر بهریتانیا بهپێى رێكهوتننامهى مهكماهۆن/حسێن، پهیمانى به عهرهبهكان دابوو دهوڵهتێكى عهرهبى دابمهزرێنن كه سوریاى سروشتى و عێراقى عهرهبى (بێ كوردستانى باشور) و حیجاز، به سهركردایهتى حسێنی شهریفى مهكه بگرێتهوه و نهخشهى دهوڵهته چاوهڕوانكراوهكهش كوردستانى باشورى نهدهگرتهوه(٧). له ههمان كاتدا بهریتانیا به رێكهوتن لهگهڵ دهوڵهته هاوپەیمانەکان له ١٩٢٠/٨/١٠دا و له چوارچێوهى پهیمانى سیڤهردا، مافهكانى كورد و ئهرمهنیان سهلماند و پهیمانى ئهوهیان دا كه ئهگهر له ماوهى ساڵێكدا كوردهكان نیازى جیابوونهوه و دامهزراندنى دهوڵهتێكى سهربهخۆیان ههبێت، دهبێت توركیا بێ قهیدوشهرت بهو داوایه قایل بێت(٨). ههڵگیرسانی راپهرینى بیست له ناوچه جیاجیاكانى ئێستاى عێراقدا دژى بهریتانیا و ئهو زیانانهى له ئهنجامى ئهو شۆڕشهدا بهر بهریتانیا كهوتن و ئهو ئهركه دژوارانهى كه پاش تهواوبوونى جهنگ رووبهڕووى سهرجهم دهوڵهته ئیمپریالیسته ماندووهكان و له پێش هەمووشیانهوه بهریتانیا ببۆوه، هەموو ئهوانه وایانكرد له چۆنێتى ئیستعماركردنى عێراق و كوردستانى باشوردا، بهریتانیا چاو به نهخشهكانى خۆیدا بگێڕێتهوه و پهله له پێكێهنانى قهوارهیهكى سیاسى بۆ ولایهته جیاجیاكانى سهر خاكى عێراقى ئێستا بكاتهوه. دواى ئهو راپهرینه، بهریتانیا راستهوخۆ بڕیارى لهكارخستنى حاكمى پادشایهتى بهریتانى ئارنۆڵد ویڵسن و دانانى پێرسى كۆكسى له شوێنى ئهو، دا. پاشان له ١٩٢٠/٦/١٧دا حكومهتى خاوهن شكۆى بهریتانى له بهیاننامهیهكیدا بڕیارى دامهزرانى حكومهتێكى عهرهبى دهركرد بەناوی حكومهتى عێراقهوه و داوا له پێرسى كۆكس كرا ئهركى جێبهجێكردنى ئهو بڕیاره له ئهستۆ بگرێت. بهشێوهیهكى رهسمیش له ١٩٢١/٧/٢١دا بهپێى بڕیارهكانى كۆنگرهى قاهیره، فهیسهڵ به یهكهمین شاى عێراق دانرا(٩). سێیەم: داگیرکردن و لكاندنى زۆرهملێیانهى كوردستانى باشور به عێراقهوه لەمەڕ داگیرکردنی كوردستانى باشور، بهریتانیا شێوازێكى دیاریكراوى نهبوو. تا ئهو دهمهش كه دهوڵهتى عێراق دامهزرا، كوردستانى باشور ههر له دهرهوهى چوارچێوهى ئهو دهوڵهته تازهپێكهێنراوهدا مایهوه. له مایسى ساڵى ١٩٢١دا و لەژێر چاودێرى چهرچڵى وهزیرى موستهعمهراتى بهریتانیادا، كۆنگرهى قاهیره بهسترا. دهربارهى عێراق چوار باسى سهرهكى كرانه تهوهر، ئهوانیش: 1. كهمكردنهوهى خهرجى بهریتانیاى گهوره له عێراق. 2. باسى ئهو كهسانهى خۆیان بۆ تهختى پاشایهتى عێراق پاڵاوتبوو. 3. مهسهلهى كورد. 4. لهشكرى داهاتوى عێراق(١٠). سهبارهت بهكوردستانى باشور، كۆنگره دوو ئهلتهرناتیڤى خستهڕو، كه بریتى بوون له: 1. ناوچه كوردییهكان بهشێك بن لهعێراق. 2. هان بدرێن بۆ سهربهخۆیى(١١). بهڵام تاى تهرازو بهلاى یهكهمیاندا لار بوو. كورد ئهگهرچى كهم تا زۆر له پیلانى ئیمپریالیستیانهى بهریتانیا بێخهبهر بوو، بهڵام رازى نهبوو مل بدات بۆ بارى ژێردهستهیى ئینگلیز و داگیركردنى وڵاتهكهى. ئهنجامى ریفراندۆمهكهى كوردستانى باشور بۆ ههڵبژاردنى مهلیك فهیسهڵ، خۆى له خۆیدا رهتكردنهوهى بێ چهندوچۆنى سیاسهتهكانى بهریتانیا بوو له كوردستاندا. لهو ریفراندۆمهدا بهشى ههره زۆرى لیواى كهركوك كه ئهو دهمه بهشێكى گهورهى لیواى ههولێریشى لهسهر بوو، دژى مهلیك فهیسهڵ دهنگیان دا. لیواى موسڵیش ئهوهیان كرده مهرجى قایلبوون كه مافى كهمایهتییهكان بۆ دامهزراندنى ئهو ئیدارهیهى كه دهبوا له ناوچهكانى ولایهتى موسڵدا پێك بهێنرێت، مسۆگهر بكرێت. ئهمه لهكاتێكدا لیواى سلێمانى ههر له بنهڕهتهوه بهشدارى دهنگدانیان نهكرد(١٣). بهرگریكردنى كورد دژ به ئینگلیز تا دههات له پهرهسهندندا بوو. بهریتانیا تواناى ئهوهى نهما بوو به هێزى گهوره پهلامارى كورد بدات، بۆیه له تاكتیكێكى ژیرانهدا و بۆ كپكردنى دهنگى ناڕهزایهتى كورد و خوڵقانى كهشوههوایهكى هێمن بۆ مهیسهربوونى پیلانهكانی له كوردستانى باشوردا، له ساڵى ١٩٢٢دا بڕیارى هێنانهوهى شێخ مهحمودى له هندستانهوه بۆ كوردستان دا. شێخ مهحمود كه له ساڵى ١٩١٨ بۆ ماوهى ١٥٥ رۆژ حوكمدارێتى بهشێكى كوردستانى باشورى دهكرد، پاش هێرشى سوپایى بهریتانى بۆ گرتنى شارى سلێمانى و بهرگریكردنی كورد لهو شاره، له شەڕى دهربهندى بازیاندا به بریندارى دەستبەسەركرا و بۆ هندستان نهفى كرا. دامهزراندنهوهى دووەمینجاری حكومهتى كوردستان له ١٩٢٢/٩/٣٠دا، به پلهى یهكهم بۆ بهرقهرابوونى هێمنی و ئاسایش و نههێشتنى دهسهڵاتى توركهكان بوو له كوردستانى باشوردا، بۆ ئهوهى گهر بڕیارى ریفراندۆمێكى گشتى سهبارهت به چارهنوسى ولایهتى موسڵ درا، بهریتانیا دهنگى كورد به لاى خۆیدا مسۆگهر بكات. بۆیه بۆ پشتگیرى كردن و جێگیربوونى حكومهتى كوردستان، ههردوو حكومهتى عێراقى و بهریتانى له بهیاننامهیهكدا بهشێوهیهكى رهسمى دانیان به حكومهتهكهى شێخ مهحمودا، نا(١٤). بهڵام ئهوهى نكۆڵى لێ ناكرێت ئهوهیه كه ئیدارهى ئیستعمارى بهریتانى ههر لەسەرهتاوه و بەتایبەتیش لەسەر دهستى ئارنۆڵد ویڵسن، كارى بۆ پێكهوهنانى ئیدارهیهكى عهرهبى كردووه له عێراقدا كه جگه له ههردوو ولایهتى بهسره و بهغدا، ولایهتى موسڵیش بگرێتهوه و راستهوخۆ لهژێر سهرپهرشتى بهریتانیا خۆیدا بێت، ئهمه سهرهڕاى ئهو هەموو گفت و بهڵێنانهى كه بهپێى كۆنگرهى ئاشتى له پاریس و پهیماننامهى سیڤهر سهبارهت به مافەکانی كورد، قسهى لێ كرابوو. "ئهدمۆندس، كه ئهفسهرى پێوهندى بوو لهو كۆمیتهیهدا كه كۆمهڵەى گەلان بۆ لێكۆڵینهوه له كێشهى موسڵ له ساڵى ١٩٢٥دا پێكیان هێنابوو، دهڵێت: هیچ كامێكمان گومان داینهگرتین كه ئێمه ئێستا له شەڕى مان و نهمان داین بهنسبهت عێراقهوه، چونكه به دڵنیاییهوه، لهبهر ههندێ هۆى ئابوورى و ستراتیژى، بهسره و بهغدا ناتوانن بێ موسڵ (ئەڵبەتە مەبەستی ولایەتی موسڵە)، دهوڵهتێكى ماقوڵ پێك بێنن.(١٥)" لهو سۆنگهیهى كه نهدهكرا بهریتانیا واز له بهرژهوهندییه ئابوورى و ستراتیژییهكانى خۆى لهو بهشه گرنگهى عێراقى ئێستا، واته كوردستانى باشور بهێنێت، بۆیه سهرهراى هەموو ئهو سیاسهته فریودهرانهیهى بهرامبهر كوردستان و گهلهكهى نواندى، له ساڵى ١٩٢٣دا سیاسهتهكانى خۆى ئاشكراتر كرد و بهپێى ئهو رێكهوتنهى لهگهڵ توركیاى كهمالیستدا له میانهى پهیماننامهى لۆزاندا ئهنجامى دا، بهرامبهر به رازى بوونى توركیا بۆ سپاردنى كێشهى موسڵ به كۆمهڵهى گهلان، بهریتانیاش هەموو بهندهكانى پهیماننامهى سیڤهرى تایبهت به كورد و كوردستانی رهت كردهوه و ئینكارى لێكردن. ئیتر ئهو كاتهش كه ئیستعمارى بهریتانى رازى بوونى توركیاى كهمالیستى سهبارهت به سپاردنى كێشهى موسڵى به كۆمهڵهى گەلان و رهوینهوهى مهترسى توركیاشى لهسهر بهرژهوهندییهكانى له عێراق و كوردستاندا بهشێوهیهكى عهمهلى مسۆگهر كرد و له ههمان كاتیشدا بهكرێگیراوى و گوێرایهڵى مهلیك فهیسهڵ و حكومهته عهرهبییهكهى بهغداو ئامادهبوونیان بۆ پاسهوانیكردنى بهرژهوهندییه نهوتى و ستراتیژییهكانى بهریتانیا مسۆگەر كرد و گومانیشى لهوهدا نهما كه كوردستانى باشورى (سهربهخۆ) بهكهڵكى پاسهوانى و پاراستنى ئهو بهرژهوهندییانه نایهت، ئهمه جگه لهوهى كه بوونى كوردستانى سهربهخۆ كهمالیستهكان و ئێرانی سەردەمی رهزاخانى سەر بە بهریتانیای له وڵاتى فارسدا نیگهران دهكرد و ناسیونالیسته دهمارگیرهكانى عهرهبی بێزار دهكرد، پاش ئهوهش كه بهریتانیا دڵنیا بوو لهوهى كه "دهوڵهتى سهربهخۆى كوردى" كرێگرتهیى بهریتانیا ناكات و پاش ئهو ساتوسهودا نێودهوڵهتییهى سهبارهت به رهتكردنهوهى پهیمانى سیڤهر و گۆڕینى به پهیمانى لۆزان كرا، ئیتر ئهو دهمه بۆ دواجار بهریتانیا پشتى كرده سهلماندنى مافهكانى گهلى كورد(١٦). دوابهدواى پهیمانى لۆزان و رامكردنى كهمالیستهكان، له ساڵى ١٩٢٤دا ههردوو حكومهتى بهریتانیا و عێراق له دانپێدانانهكهیان بۆ حكومهتى كوردستان پاشگهزبوونهوه و بۆ روخان و لهبهینبردنى هێزى سوپاى بهریتانیا ههڵیكوتایه سهر كوردستان و به هێزى چهك و سهرهنێزهى سوپاى بهریتانى و به زۆرهملى و دوور له خواستى خهڵكى كورد له كوردستاندا، كوردستانى باشور هێدى هێدى لكێنرا به عێراقى دهوڵهته عهرهبیه داتاشراو و دهستنێژهكهى ئینگلیزهوه و ههر به پیلانی بهریتانیا له رۆژى ١٩٢٥/١٢/١٦دا كۆمهڵهى گهلان به رهسمى ولایهتى موسڵ كه بهشى ههرهگهورهى كوردستانى باشورى دهگرتهوه(١٧)، به عێراقهوه لكاند و لهو رۆژگارهشهوه دهوڵهتى ئێستاى عێراق بهم قهوارهیهى ئێستایهوه پهیدا بوو. لێرهوه دهگهینه ئهم ئهنجامانهى خوارهوه: 1. دهوڵهتى عێراق، بهم قهوارهیهى ئێستایهوه دهوڵهتێكى تازهیه و تهمهنى سەد ساڵى تێنهپهراندووه. عێراق نه له كۆندا و تهنانهت لە سەردهمى فهرمانڕهوایهتى عوسمانییهكانیشدا وهكو ولایهتێكى یهكگرتوو بهم قهوارهیهى ئێستایهوه بوونى نهبووه. عێراق وهكو دهوڵهت دهستكردى ئیمپریالیزمى بهریتانییه و له دیدى بهژهوهندییه ئابوورى و ستراتیژییهكانى بهریتانیا و بەتایبەتیش بەهۆی بوونى سهرچاوه دهوڵهمهندهكانى نهوت له كوردستانى باشوردا پێكهات. 2. پێش دامهزراندنی دهوڵهت و حكومهتى عهرهبى عێراق، كورد لهم پارچهیهى كوردستاندا سهرهتا وهكو دوو ولایهت و پاشان وهكو ولایهتێك شانبهشانى هەموو ولایهتهكانى دهوڵهتى عوسمانى و لهوانهش ولایهتهكانى بهغدا و بهسره ههبووه. پێش ئهوهى عێراق ببێته حكومهت، كوردستانى باشور له ١٩١٨دا حكومهت بووه، بهوپێیه كوردستان سێ ساڵ پێش دامهزراندنى دهوڵهتى عێراق، بۆ خۆى قهوارهیهكى سیاسى بووه. 3. کوردستان له میانهى بهرژهوهندییهكانى وڵاته ئیمپریالیستهكانى جیهان و بهتایبهتیش ئیمپریالیزمى بهریتانیدا كرایه قوربانى و وهكو قهوارهیهكى لهبیركراو حسابى بۆ كرا. ئهگینا بهپێى هەموو رێكهوتن و پهیماننامهكانى دواى جهنگ دهبوا كوردستانیش وهكو قهوارهیهكى جیا و نهتهوهى كوردیش وهكو سهرجهم نهتهوه سهردهستهكانى ئێستاى حسابى بۆ بكرایه. راپهرینه چهكدارى و شەڕهكانى بهرگریكردن له كوردستان لە نیوەی یەکەمی سەدەی پێشودا، هەموو ئهوانه خواستى كورد بۆ سهربهخۆیى و رهتكردنهوهى داگیركارى دهردهخهن. 4. كوردستان به زهبرى چهك و هێزى سوپا داگیركراوه. نەک هەر ئەمە، بەپێچەوانەی هەموو کۆڵۆنییەکانی دنیاوە، کوردستان مافی کۆڵۆنیشی پێ ڕەوا نەبینرا و هێزە ئیمپریالیستەکان به زۆرى زۆردارهكى و دوور له خواستى گهلى كورد، كوردستانیان بە دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستانەوە لكاند. کە ئەمەش دوو جار کارەسات بوو؛ جارێکیان خاکەکەیان داگیر و دابەش کرد، جاری دووەمیش مافیان دایە داگیرکەران گەلی کورد لە ناو خۆیاندا بتوێننەوە، خۆ ئەگەر نەکرا قڕی بکەن. دهوڵهتانی تازە پێکهاتوی تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا ههر لەسەرهتاوه وهكو دهوڵهتانی نەتەوەی سەردەست هاتونەته كایهوه و به هیچ شێوهیهك خواستهكانى گهلى كوردیان لە سەربهخۆیى و ژیانى ئاسایى وهكو گهلانى ناوچهكه و جیهان بۆ فهراههم نهكردووه. سەرچاوە و پەراوێزەکان: 1.بۆ زۆرتر زانیارى بڕوانه: محمد امین زكى، كورد و كوردستان، جلد١، بهغدا، چاپخانهى دار السلام، 1931. 2.فهتاحى قازى، كورد له ئینسكلۆپیدیاى ئیسلامدا، وهرگێڕانى حهمهكهریم عارف، (دهستخهت). 3.اڵاتحاد الوطنی الكردستانی، اغد دیمقراطی آم حرمان شعب حتى من حق الحلم؟ من منشورات اڵاتحاد الوطنی الكردستانی، ل31. 4.كمال مظهر احمد (الدكتور): بعض قضایا الشرق اڵاوسط، بغداد. 5.بۆ زۆرتر زانیارى برِوانه: فاضل حسین (الدكتور)، مشكله الموصل، بغداد مطبعه الرابطه، 1955. 6.اڵاتحاد الوطنی الكردستانی، ههمان سهرچاوهى پێشوو. 7.ههمان سهرچاوه. ل33. 8.بۆ دهقى ههرسێ بهندى پهیماننامهكه كه پێوهندییان به كوردهوه ههیه، برِوانه: ولیم ایغلتن اڵابن، جمهوریه مهاباد 1946 الكردیه، ترجمه جرجیس فتح الله، بیروت، دار الطلیعه، 1972، ل30. ههروهها: منذر الموصلی، عرب و اكراد، دمشق، دارالعلم، 1991، ل68. 9.كمال مظهر احمد (الدكتور): دور الشعب الكردی فی ثوره العشرین العراقیه، بغداد، مطبعه الحوادث، 1978. 10. بۆ زۆرتر زانیارى برِوانه: كهمال مهزههر ئهحمهد (دكتۆر)، چهند لاپهرِهیهك له مێژووى گهلى كورد، بهشى یهكهم، چاپخانهى ئهدیبى بهغدادى، بغداد، 1985، ل116. 11.اڵاتحاد الوطنی الكردستانی، ههمان سهرچاوهى پێشوو. ل356. 12.ههمان سهرچاوه. 13.ههمان سهرچاوه. 14.چیا: ئەمنی ستراتیجی عێراق و سێ کوچکەی بەعسی یان: تەرحیل، تەعریب، تەبعیس، لە بڵاوکراوەکانی دەزگای ناوەندی ڕۆشنبیری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان، 1987. 15.الجمهوریه العراقیه، وزاره التخطیط، المجموعه اڵاحضائیه السنویه لسنه 1990، بغداد. 16.اڵاتحاد الوطنی الكردستانی ، ههمان سهرچاوهى پێشوو. ل361. 17.بۆ زۆرتر زانیارى برِوانه: فاضل حسین (الدكتور)، ههمان سهرچاوهى پێشوو.
ئەبوبەكر كاروانی هاتنە پێشەوەی كازمی بۆ پێگەی كەسی دەسەڵاتداری یەكەمی عێراق، لێكدانەوەی جۆراوجۆری بەدوای خۆیدا هێنا . هەندێ پێیان وایە بەسەرۆك وەزیران بوونی كازمی ئاماژەیە بە بەسەرچوونی قۆناغێكو پێنانە ناو قۆناغێكی نوێوە. قۆناغێ نەوەیەكی نوێی سیاسەتكارە عێراقیەكان دێنێتە پێشەوە و دەبنە شوێنگرەوەی نەوەی ئێستای سیاسەتكارە تەقلیدی و گەندەڵو مشەخۆر و مافیاكان. بەڵام بە بیروڕای ئێمە ئەم لێكدانەوە زیاد لە پێویست گەشبینانەیە، تا ڕادەیەك حەزو ئاوات تێكەڵ بە شرۆڤەو بەرەنجامگیرییەكان كراوە. چونكە بەرەنجامی خوێندنەوەیەكی هەمەلایەنە واقیعی مێژوویی و هەنوكەیی عێراقو ئالۆزیەكانی ناویو كێشەی بەدەوڵەتبوون لەم وڵاتەدا نیە. بە حوكمی ئەوەی بەشێ لە كێشەكانی عێراق بونیادین و پەیوەندییان بە پێكهاتنومێژوو و ناهارمۆنی خودی قەوارەی عێراقو ناسنامە بەزۆر بەیەکەوەلکاوو پەرتبووەكەیەوەهەیە. لە ڕوویەكی ترەوە مێژووی عێراق پێمان دەڵێت ، كە بڕینی قۆناغەكان و بوونی قۆناغێكی راگوزەر، بەو خەسڵەتانەی پێی دەناسرێتەوە لەم وڵاتەدا هەروا كارێكی سانا نیە، هەر بۆیە زۆرجار دەبینین قۆناغە بە كاتی و راگوزەرە وەسفكراوەكان بوون بە دۆخی ئاساییو بەردەوامو، كێشەكانیان لەڕیشەوە چارەسەر نەكردووە بەڵكو كێشەی نوێشیان خستۆتە سەر كێشە و ئاریشەكانی ترو قەوارەی عێراقیان بەرەو هەڵوەشاندنەوە بردووە. كازمی و رۆڵە چاوەڕوانكراوەكەشی دەبێت لەچوارچێوەی هەمان سیاقدا بخوێنینەوە. وەك رووداوێكی دابڕاوی سیاسی سەیری نەكەین و داوەری دەربارەی نەكەین . بۆ ئەوەی بنمیچی چاوەڕوانیەكان زیاد لەپێویست لەم كاراكتەرە سیاسیە بەرز نەكەینەوە و هەڵسەنگاندنی هەڵەی بۆ نەكەینو گرەوی هەڵەشی لەسەر نەكەین. چونكە ئەگەر ئەگەرێكی بەردەمی تا ڕادەیەك سەركەوتن بێت لە ئەنجامدانی هەندێ چاكسازیو بەدیهێنانی بەشێ لە دروشمەكانی و بەوەش تەوزیفەكانی ناڕەزایی شەقامو پێویستی كۆماری ئیسلامی ئێران بە قازانجی ئەجینداكانی خۆی، ئەوا ئەگەرو سیناریۆیەكی تر شكستخواردنیەتی، چونكە ئەوەی ئەمی هێناوەتە سەر تەختی دەسەڵات تەنها شەقامو گەندەڵیو پێویستی عێراق بە چاكسازیو بنیاتنانەوە نیە، بەڵكو پێویستی هەریەك لە ئەمریكاو كۆماری ئیسلامی ئێرانیشە . دەكرێت شەقامیش بە ئاراستەی پێچەوانە دژی بەكار بھێنرێت. ئەمریكییەكان و بەتایبەتیش كۆماریەكان و ترەمپی پاڵێوراوی سەرۆكایەتیان پێویستیان بە هاتنە پێشەوەی كازمی بوو. بۆ ئەوەی لەڕێی ئەوەوە رێككەوتننامە ستراتیژیە كۆنەكەیان لەگەڵ عێراق نوێ بكەنەوەو وێنای سەركەوتنێكی ئەمریكاو پاشەكشەی نفوزی ئێرانیش لە عێراقدا وێنا بكەنو بەوەش بۆ هەڵبژاردنەكان سوودی لێ وەربگرن. یاخود لانی كەم عێراق و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەبنە سەرچاوەی نیشاندانی لاوازیانو كاریگەری خراپی بۆسەر چارەنووسی ترەمپ نەبێت. یان ئەگەر بەرژەوەندیان لە زەبر وەشاندن لە ئێران بێت، دۆخە نوێکە بکەن بە پاساو. لەبەرامبەردا ئێرانیەكانیش پێویستیان بە كازمیە و چاو لەو دەستكەوتە مۆلەقو ناستراتیژییەی ئەمریكاییەكان دەپۆشن بەرامبەر بەدیهێنانی بەرژەوەندییە ئابوریەكانیان لەڕێی مۆڵەتدان بە عێراق بۆ مامەڵە كردن لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێرانو خستنە دەرەوەی سزا سەپێنراوەكان بەسەر تاراندا . ئەم لێكتێگەیشتنە ناڕاستەوخۆییەی نێوان تاران و واشنتۆنیش كاتیە. بەرەنجامی هەڵبژاردنەكانی ئەمریكاو بژاردە نوێكانی ئێران بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ دەركەوتەكانی ئەو قۆناغە كاریگەری راستەوخۆیان بەسەر دۆخی عێراقو چارەنووسی كازمیەوە هەیە. لەڕاستیشدا لەگەڵ مانەوەی رژێمی ئێستای ئێران لەسەر دەسەڵات، ئاسان نیە بیر لە عێراقێ بكەینەوە، گۆڕانكاری قوڵ تیایدا ڕوویدابێتو هەژموونی ئەوی بەسەرەوە نەمابێت . گەر ئەم كارە پێویستی بە تەقاندنەوەی گەڕێكی نوێی شەڕی ناوخۆش هەبێت، وەك دوا بژاردە بۆ تێكەڵكردنی كارتەكان و بەسەر یەكدادانی هاوكێشەكان . خودی شەقامی ناڕازیش كە ڕۆڵی هەبووە لە هێنانە پێشەوەی كازمی و خۆشی وا وێنا دەكات، دەكرێت لەڕێی تەگەرە دروستكردن بۆ سەرۆك وەزیرانو شكستپێهێنانی لە بەدەمەوەچوونی خواستە گرنگەكانی ئەوان و دروشمەكانی خۆی، وە لەباربردنی خەونی ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی پێشوەختەی پاكو بێگەردو دادپەروەرانە ، دژ بە ئەو بەكار بێتو بەوەش ببێت بە كاراكتەرێك لەنێو كاراكتەرەكانی تردا ، ئەم ئەگەرەش بەدوور نازانرێت چونكە كازمی ئێستاشی لەگەڵدا بێت لەژێر رەحمەتی فراكسیۆنە پەرلەمانیەكان و مێلیشیاكانی هێزە كۆنو نەریتی و گەندەڵیەكانی عێراقدایە. لەوپەڕی باشیدا بەشێ لە گەندەڵەكانیان یان كەمتر گەندەڵەكانی پشتیوانی لێدەكەن. وەك رێكارێك بۆ بەهێزكردنی پێگەی جەماوەری و هەڵبژاردنی خۆیان و وێنا لە خۆ نیشاندانێ كە لە ریزی ئەو هێزە كۆنانە بێنە دەرەوە کە داوای رۆیشتنو گۆڕەپان چۆڵكردنیان لێدەكرێت. كەواتە ئەگەر لە روویەكەوە كازمی جێی ئومێد بێت، لە ڕویەكی ترەوە رەنگە نوێنەرایەتی دوایەمین هەوڵی شكستخواردووی چاكسازی و بیناكردنەوەی عێراق بكات. بە حوكمی ئەوەی عێراق تا ڕادەیەكی زۆر قۆناغی چاكسازیی تێپەڕاندووە و بە كردەوەش هەڵوەشاوەتەوە. ئەوەی ناهێڵێ بە فەرمی هەڵبوەشێتەوە خاوەن بەرژەوەندییە جیهانی و هەرێمایەتیەكانن ، چونكە ئەمریكیەكان لەكاتی خۆیداو لەسەر حسابی كورد هەمان گرەویان لەسەر عەبادی كرد، گەرچی ئەو نەگەیشت بە دەسەڵات، بەبڕوای ئێمە ئەم گرەو كردنەش مەرج نیە ئامانجەكانی بێنێتە دی ، چاوپۆشینی كاتی ئێرانو بەشێ لە میلیشیاکان و، نامە بۆناردنی لە ئێستادا كە هێڵە سوورەكان نەبەزێنێ . جگە لەوەی لە پێشەوە باسمان كرد رەنگە بۆ لەباربردنی دوایەمین ئومێدی ئەمریكیەكان بێت بە چاكسازی لە عێراقدا. واتە كۆماری ئیسلامی ئێران و هاوپەیمانەكانی شكستی سەرۆك وەزیرانی ئێستا بكەن بە شكستی ئەمریكاو كۆتایی هێنان بە هەوڵەكانی لە پێناو بیناكردنەوەی عێراق لە دەرەوەی هەژموونی ئەوان و لەسەر بناغەیەكی نوێ. تاكە شتێكیش لەباریدا بێت ئەم ئەگەرە لاوازەكان و شانسێكی گەورەتر بدات بە كازمی گۆڕانی رژێمە لە تاران.
.png)
