پەیكار عوسمان کێشەی تەنورەو کێشەی کتێب، هەمان شتەو کێشەی هۆشیارییە. سانسۆری جەستەی کچان و سانسۆری قەڵەمی نوسەران، هەمان پرسەو پرسی ئازادییە. ئیسلامی و یۆگیش هەردوکیان هەمان شوێنیان ئەیەشێ کە کۆڵنجی مێگەلسازییە! لە هۆشیاریدا، ئەخلاق ئازادە لە جەستەو کتێب ئازادە پیرۆزیی. بە پێچەوانەوە جەهل لەسەر دوو پایە وەستاوە، ئەخلاقێکی کۆیلەی جەستەو عەقڵێکی کۆیلەی موقەدەس. مێگەلبازەکانیش، هەمیشە توند دەست ئەگرن بە ئەخلاقی جەستە سەنتەرو عەقڵی پیرۆزی سەنتەرەوەو بەمەش کۆمەڵگا نقوم ئەکەن لە جەهلی خۆیداو قوڕی جەهلیش هەر تۆزی بت و مێگەلی لێهەڵئەستێ! نە کتێب شوێنی هۆشیارییە، نە جەستە شوێنی ئازادییە، بەڵکو ئازادی و هۆشیاری لە شوێنێکی تردا ڕووئەدەن و ئەوە تەنیا لێکەوتەکەیەتی کە ئەکەوێتە سەر جەستەو سەر کتێب. ئەو شوێنەش ناوەوەی خۆت و بیرکردنەوەیەو خۆ ئەگەر شتەکە لەوێدا ڕوونەدات، ئیتر نە جەستە پەیوەندی بە ئازادییەوە هەیەو نە کتێب پەیوەندی بە هۆشیارییەوە هەیە! جەستەو کتێب هەردوکیان دیارو مادەن، بەڵام بیرکردنەوە نادیارو نامادیەو ئەوە عەقڵە کە ئیرادە ئەجوڵێنێ و ئیرادەش مادە ئەجوڵێنێ و بەمجۆرە نامادییەکەی ئێمە، ئەکەوێتە ناو مادەوەو لەوێدا خۆی نیشان ئەدات. بەڵی ڕووداوە گەورەکەی ژیانی مرۆڤ، بیرکردنەوەیەو بیرکردنەوەش لە عەقڵی فەردیدا ڕووئەداو عەقڵی فەردییش هەر ئەوەیە کە ئەتوانێ عەقڵی جەمع بخاتە ژێر پرسیارەوە. جا کە بەبیانوی پیرۆزی و ئەخلاقەوە، لە عەقڵی فەرد بدەیت و بیگەڕێنیتەوە بۆ ناو چوارچێوەی مێگەل و عەقڵی کۆ، یەعنی هیچمان نەکردو هەر ئەوەم یاری! عەقڵی دژەکتێب و عەقڵی دژەتەنورەش، لەوێوە کێشەن کە لەمپەڕن لەبەردەم ئەم بازدانەی عەقڵی فەرد، نەك لەبەرئەوەی کە خودی کتێب و تەنورە، دوو شتی زۆر موهیم بن و نوێنەری ئازادی و هۆشیاریی بن! نەخێر ئەسڵەن ئەشێ، بەرەی تەنوورەش، هەروەکو بەرەی دژەتەنوورە، زۆر نائازادو دیلی جەستەبێ و بەرەی کتێبیش، هەر وەکو بەرەی دژەکتێب، زۆر ناهۆشیارو بتسازو مێگەلبازبێت. لەڕاستیدا خوێندنەوە دوو سەرەیەو ئەشێ کتێب، پەنجەرەی ڕووناکی و ئیلهامی ئازادی بێت و ئەشێ سەری مەنهۆڵ و پەتی کۆیلەییش بێت. ئەوە بوون و ئامادەیی عەقڵی تۆیە، کە نایەڵێ ببیتە سەلەی خۆڵ و نوسەر زبڵت تێ فڕێدا، کە نایەڵی وشەکان ببنە پەت و بچنە ملت. بە هەمان شێوە، گرێ ی جەستەش دوو سەرەیەو داپۆشین و ڕووتبوونەوە، هەمان گرێن و نە ئەمیان ئەخلاقەو نە ئەویان ئازادی. بەڵکو ئەخلاق خۆی ئەخلاقەو ئازادیش خۆی ئازادییە، ئیتر بە هەر شکڵ و جلێکەوەبێت. تۆ لە غاباتەکانی ئەمازۆن گەڵایەکت لەبەرابێ و لە شارەکانی ئەفغان خێمەیەکت لەبەرابێ، نە ئەمیان هیچی لە ئەخلاق و ئازادی کەمکردوەو نە ئەویان هیچی لێ زیاد ئەکات. یەعنی جل مەسەلەی پێویستی و کولتورو حەزو مۆدێلە، نەك مەسەلەی ئەخلاق و ئازادی. خودی ئەخلاق و خودی ئازادی، تەواو ناجلی و نامادی و ناجەستەیین و ئەوانەی کە کورتی ئەکەنەوە لە جەستەدا، توجاری ئەخلاق و توجاری ئازادین، نەك ڕێبواری ئەخلاق و ئازادی. لێرشەوە وەکچۆن پێویستە ئەخلاق لە جەستە ئازادکرێ بە دیوی داپۆشیندا، ئاواش پێویستە ئازادی لە جەستە ئازادکرێ بە دیوی ڕووتکردنەوەدا. بەمەش ئەخلاق و ئازادی هەردوکیان لە جەستە ڕزگاربکرێن و ببڕێنەوە ناوچەی نامادی ئێمە. بەدیوەکەی تردا، جەستەش لە ئەخلاق و ئازادی ڕزگاربکرێ و بدرێتەوە دەست کولتورو حەزو مۆدێل. کتێب موقەدەس نیەو وەکچۆن ئەکرێ دەلاقەی هۆشیاری بێت، ئاواش ئەکرێ کیسە زبڵ بێت. ڕۆژنامەوانیی موقەدەس نیەو وەکچۆن ئەکرێ سەرچاوەی زانیاری بێت، ئاواش ئەکرێ کونە فیتنەبێ. فەیسبوکیش هی خۆتە بەڵام شوێنی تایە سوتاندن نیە، چونکە دوکەڵەکەی ئەچێ بە لوتی ئەوانیتردا. یەعنی وەکچۆن کتێب و ڕۆژنامەو فەیسبوك، شتەکانی تر ئەخەنە ژێر پرسیارەوە، ئا وا خۆشیان لەژێر پرسیاردان و خۆیان بت و موقەدەس و دەرە پرسیار نین! بەڵام لێرەدا سانسۆر ئەبێ ئەوسەریی بێت نەك ئەمسەریی، یەعنی دادگایی بێت نەك حکومەتیی. لانیکەم لەمسەرەوە ڕێگەم بدە قسەکە بکەم، ئینجا لەسەری سزام بدە، نەكئەوەی پێش کردنی دەمم داخەیت! ئاخر ئیجرائاتە ئەمسەرییەکە، ئەشێ کوشتنی قسەیەكبێت پێش وتنی و ئەمەش پێشێلی ئازادییە، بەڵام ئیجرائاتە ئەوسەرییەکە ئەشێ پاراستنی خودی ئازادییەك بێت کە من پێشێلم کردوە، بۆ نا، خۆ نوسەر لە سەرو هەڵەوە نیە. بەڵام لە یاساو دادگاو سانسۆری ئەوسەریی گرنگتر، سانسۆری فەردییە. هەر ئەونەی ڕێگەبدەین مرۆڤ مرۆڤبێ و خۆیبێت، ئیتر هەر خودی مرۆڤبوون، جگە لەوەی هەڵگری ڕەهەندی ئازادییە، هەڵگری ڕەهەندی پابەندیشەو مرۆڤ کە مرۆڤبوو ئیتر خۆی ڕێگە بەخۆی نادا کە شتانێك بکات! یەعنی وەکچۆن ئازادی ڕاستەقینە ئەکەوێتە ناو مرۆڤبوونەوەو ئەوەیە کە مرۆڤ ئیرادەی ئازادبێت، ئەخلاقی ڕاستەقینەش هەر ئەکەوێتە ناو مرۆڤبوونەوەو ئیتر مرۆڤ خۆی ئازادانە پابەندە بەبێ هیچ ناچارییەك. لەڕاستیدا ماڵی یۆگاو ماڵی بانگخواز، هەمان ماڵن، لەوێدا کە هەردوکیان مێگەلسازن. نە ئەمیان ماڵی ئازادییەو نە ئەویان ماڵی ئەخلاقە، چونکە ئەسڵەن ئەخلاق و ئازادی لەناو ماڵ و ئایدۆلۆژیاو گروپدانیەو تەنیا لەناو خۆتدایە. ئەوانیش هەریەکەو شەڕی تیجارەتی خۆی ئەکاو هەریەکەو خۆی بە وەکیلی ڕۆحی ئەوانیتر ئەزانێ و شتەکە شەڕی مێگەلسازیی و دوکانداری ڕۆحە نەك پرسی ئەخلاق و ئازادی. ئیسلامیی پێیوایە کە تاکە وەکیلی ڕۆحیی مێگەلەکەیەو یۆگیەکانیش هاتوونەتە ئەو مەجالەوەو ئیتر کاسپی و بازاڕەکەیان بەر یەك کەوتووە! تۆ ڕۆحی خۆت هی خۆتەو لەناو خۆتدایە نەك لە گیرفانی بانگخوازو لە باخەڵی مامۆستای یۆگادا. تۆ ئەتوانی ئیسلامانە ئازادو ئەخلاقی بێت و ئەشتوانی بودییانە وابیت. ئەکرێ نوێژو یۆگاش هەردوکیان بکەیت و هەردوکیان لەناو تۆدا لە ئاشتیدابن و شەڕێك لە ئارادا نەبێت، ئاخر ئەوە توجاری یۆگاو توجاری نوێژن کە شتەکەت بۆ ئەکەن بە ڕق و بە شەڕو بە دوو بەرە، ئەگینا خودی موحەمەدو بودا، ئەشێ لە جیهانێکی باڵادا زۆر نزیك و برادەربن، خۆ ئەوان وەکو منو تۆ بێعەقڵ نین! ئەمەوێ بڵێم، بۆئەوەی مرۆڤ لە پابەندییە ناچارییەکان نەجاتی ببێ و بکەویتە ناو مرۆڤبوون و پابەندی ئازادانەوە، هیچ چارێکمان نیە، جگە لە لێدان و ڕەتکردنەوەی هەموو جۆرەکانی مێگەلوون. ئاخر ئەخلاق خۆی، پابەندی فەردی ئازادانەیەو ئەخلاقی موزەییەفیش پابەندی جەماعیی ناچاریانەیەو مێگەلیش هیچ نیە جگە لە تۆڕێك پابەندی ناچاریی.

له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج  ساڵی پار هه‌ر له‌م واڵه‌ دوای مه‌رگی وه‌كیل مسته‌فایێفی سه‌رۆكی كۆماری لاچین وتارێكم له‌ سه‌ر كوردستانی سورو مه‌رگی مسته‌فایێف له‌ ئیتالیا نووسی ، ئێستا كه‌ شه‌ڕ له‌ ناگۆرنۆ كه‌ره‌باخه‌و ، جگه‌ له‌ ئه‌رمینیاو ئازه‌ر بایجان ، هه‌ر یه‌كه‌ له‌ توركیاو روسیا به‌ شێوازی خۆیان له‌ شه‌ڕه‌كه‌دان و ئه‌وروپاو ئێرانیش له‌ شه‌ڕه‌كه‌ نیگه‌رانن ، كاتی خۆیه‌تی قسه‌یه‌ك له‌ سه‌ر ئه‌و ناوچه‌ خوێناویه‌ بكه‌ینه‌وه‌ . له‌ 7ی ته‌موزی ساڵی 1923 كورده‌كانی ناگارنۆ كه‌ره‌باخ كه‌ 72 % ئه‌و هه‌رێمه‌ بچوكه‌یان پێكده‌هێناله‌ كۆی دانیشتوانه‌ نزیك به‌ چل ملیۆن كه‌سیه‌كه‌ی ،كۆماری كوردستانی سوریان دامه‌زراند ، ئه‌وان له‌ بارو دۆخی ئازادی گه‌لان و مافی چاره‌ی خۆنوسینی گه‌لانی لینین دا سودیان له‌و ئازادیه‌ بینی ، له‌ ساڵی 1926 حوسێن حاجیێف بووبه‌ سه‌رۆكی ئه‌و هه‌رێمه‌ ، هه‌ر ئه‌و ساڵه‌ سه‌رژمێری ناوچه‌كه‌ ده‌ریخست كه‌ دانیشتوان 51426كه‌سن و له‌و ژماره‌یه‌ش زیاتر له‌ 72%ی كوردن . پایته‌ختی كۆماره‌كه‌ شارۆكه‌ی لاچین بوو ، شارو ناوچه‌كانی گوڵبازاڕو قوبادلی و زنجیلان و هتد سه‌ر به‌ هه‌رێمه‌كه‌ بوون ، له‌ 8ی نیسانی 1929 ستالین كۆماره‌كه‌ی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌و كورده‌كانیشی كرد به‌ ئاردی ناو دڕك و پرش و بڵاو بوونه‌وه‌ به‌ كازاخستان و سیبیریاو شوێنگه‌لی دیكه‌دا ، تراژیدیای كورده‌كان له‌و ساڵه‌دا له‌ تراژیدیای ئه‌نفال و ده‌رسیم كاریگه‌ر ترو به‌ سوێ‌ تر بووه‌ ، چیرۆكی دابڕانی براله‌ براو باوك له‌ مناڵ و لێكجیاكردنه‌وه‌و خێزانه‌كان و كوشت و بڕی ئه‌وان له‌ سه‌رده‌ستی پیاوه‌كانی ستالین ئازارێكی گه‌وره‌ی دیرۆكی ئه‌و ناوچه‌یه‌یه‌ . روبه‌ری ئه‌و ناوچه‌ دڵگیرو خۆشه‌ 6210كیلۆمه‌تر دووجایه‌ ، خه‌ڵكه‌كه‌ی له‌ ئێستادا زۆرینه‌ ئه‌رمه‌نین  و له‌ ساڵانی چله‌كان به‌شێك له‌ رزگار بووه‌كانی كورد گه‌ڕانه‌وه‌ ناوچه‌كانی خۆیان ، به‌ڵام ئێستا ئیتر كورد له‌وێ‌ وه‌ك جاران نیه‌ ،ساڵی 1992 ئه‌رمینیا ئه‌و ناوچه‌یه‌ی خسته‌ سه‌ر ئه‌رمینیاو هه‌ر ئه‌وساڵه‌و بگره‌  ساڵی به‌رێ‌ وه‌كیل مسته‌فایێف كۆماری لاچینی دامه‌زرانده‌وه‌ ، كۆماره‌كه‌ رووبه‌ڕووی هه‌ڕه‌شه‌و راوه‌دونان بوه‌وه‌ بۆ یه‌ وه‌كیل مسته‌فایێف به‌ ناچاری هه‌ڵات و له‌ ئیتالیا په‌نابه‌ری سیاسی وه‌رگرت تا له‌ رۆژی 19-4-2019و له‌ ته‌مه‌نی 85ساڵیدا هه‌ر له‌وێ‌ كۆچی دوای كرد . شه‌ڕی نێوان ئازه‌ربایجان و ئه‌رمینیا مێژوویه‌كی دوری هه‌یه‌و تا ئێستا چه‌ندین جار رێكه‌وتون و رێكه‌وتنه‌كه‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ته‌وه‌ ، كورده‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ به‌شێكی زۆریان موسوڵمان و كه‌مینه‌یه‌كی ئێزدیشن، به‌ڵام ئێستا ژماره‌یه‌كی روون له‌ به‌رده‌ست نیه‌ كه‌ ئاخۆ چه‌ندن ، له‌م شه‌ڕه‌دا ئه‌وانیش دابه‌ش بونه‌ به‌ سه‌ر هه‌ردوو ده‌وڵه‌تدا و شه‌ڕیش له‌ نێو ماڵه‌كه‌ی ئه‌واندایه‌ . میدیای كوردی ئاگایانه‌ یان نائاگایانه‌ كه‌ باسی ئه‌و شه‌ڕه‌ی ئێستا ده‌كات خۆی له‌و دیرۆكه‌و له‌ بوونی كورد له‌وێ‌ نه‌بان ده‌كات ، وه‌زاره‌تی رۆشنبیری له‌ بری یاداشتێك بداته‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی ئه‌رمینیاو ئازار بایجان و داوای راگرتنی شه‌ڕی ئه‌و ناوچه‌یه‌ بكات و داوای پاراستنی دیرۆك و كه‌لتوری وێنده‌ر بكات ، خۆ ئه‌گه‌ر یاداشته‌كه‌ رۆڵیشی نه‌بێت ده‌ڵێن هه‌رێمی كوردستان داوایه‌كی له‌و جۆره‌ی كرد ، بڕیاری كۆت و به‌ندی كتێب ده‌رده‌كات و رونكردنه‌وه‌كه‌شی له‌ بری  كاره‌كه‌ باشتر بكات خراپتری ده‌كات .

 زانا توفیق بەگ هەندێ جار بەرهەمی دوای شۆڕشکردن دە بێتە هۆی دروستبونی دەسەڵاتێکی بەربەری بێ مۆڕاڵ ، ئەهریمەن ئاسا بۆ گیانی ئەو کۆمەڵگایانەی کە شۆڕشیان دروست کرد . نمونەیی ئەم جۆرە شۆڕشانە لە ناو مێژووی نوێ دا زۆرن باشترین نمونە دەسەڵاتەکانی مێژووی شۆڕشەکانی ئەمەریکای لاتینە کە هەتا ئێستاکە کۆمەڵگاکانیان توشی چ مەرگەساتێك کردوە بەتایبەتی شوڕشەکانی کوبا و بولدیڤیاو مەکسیک ، ئەرجەنتین  کە بوونە مایەی تێکشانێکی روحی  کۆمەڵگاو مایە پوچ بوونی قاسەی ئابووری و دروستبوونی سیستەمێکی دیکتاتۆری ناقۆڵا کە بەردەوام خەریکی بە ساسنسۆرکردنی کۆمەڵگا لە ڕێگەی کۆمەڵی کەناڵی مەترسیداری سیاسی و ڕوشنبیری و داخستنی پەیوەندێکانی ووڵات   لە بەرامبەر دنیای دەرەوە. ووڵات وەکو زیندانێکی گەورە سەیردەکات جگە لە مۆنۆپۆڵکردنی داهاتی سامانی سروشتی و کانزای بۆ بەهێزکردنی پێگەی دەسەڵات و   سیستەمی سیاسی خۆی  هیچ ئەرک ومافێکی تری نیە .  باشترین نمونە سەرۆكی فەنزویلا بوو کەچ نەهامەتیەکی کاولکاری بەسەر ئەو کۆمەڵگایەدا هێنا کە هەتا ئێستا ئاسەوارەکانی نەتوانراوە بسڕێتەوە .  لەم وتارەدا دەمەوێت باس  لە ئاکارەکانی دروستبوونی  شۆڕش بکەم بەتایبەتی ئەنجامەکانی چونە چیە ؟ ئاخۆ دوژمنەکانی پێش  شۆڕش  دوای شوڕش کێن؟ ئەمە ئەو پرسیارە جەوهەریانەن کە پێویستیمان بە وەڵامدانەوەیەکی  ڕاشکاوانەی هەیە بێ خەوش  .  سەرەتا گرنگە ڕەچاوی  ئەزموونی دەسەڵاتی سیاسی و کەلتوری سیاسی هەر کۆمەڵگایەك  بکەین   وە کاریگەری شێوازی میکانزمی دروستبوونی شۆڕش بۆ ئەنجامی شۆڕشەکە لێکەوتەکانی  و ئاکامەکانی   دوای شۆڕش یان ئەو فیگەرە سیاسیانەی کە دەبنە ڕەمزو میراتگری شۆڕش و پێکهێنەرانی دەسەڵات و نیزامی سیاسی لەووڵات دا. پاشان دنیابینی کارێکتەرە سیاسێکان بۆ ڕەوتی ڕووداوەکانی  دوای شۆڕش ئەم پاڵنەرانە تێکڕا کاریگەری قۆڵیان هەیە  بۆ لێکەوتەکانی دوای شۆڕش شێوازەکانی دروستکردنی سیستەمێکی سیاسی دیموکراسی بەرمەبنای بڕوا بوون بە  پرنسیپەکانی دەوڵەتی هاووڵاتی بوون . سەرەتای هە موو شۆڕشێك بەوە دەستپێدەکات ،  خەونێکی جوانی سپێدە ئاسا کە لێوان لێوە لە ژیاندۆستی یەکسانی کۆمەڵایەتی وسادەی فیگەرە سیاسێکان و نە بوونی دیواری جیاوازی چینایەتی لە نێوان توێژاڵی سیاسی و خەڵکی سادە دا پاشان لە دوای سەرکەوتنی شۆڕش و دەستکەوتەکانی ڕۆژ لە دوای ڕۆژ و ساڵ لە دوای ساڵ ئاڕاستەو بەرنامەی شۆڕش دە گورێت . بەر لەوەی شۆڕش سەربکەوێت بگاتە کەناری ئارام دوا مەنزڵی خۆی ،  خەڵكی سیڤل و بەشداربوانی شۆڕش خەون بە ماف و ئازادییەکان و دەستەبەری ژیانێکی شکۆمەندانە دەبینن ، بەڵام لە دوای ئەوەی کە بەروبوومی شۆڕش دێتە دی قسە دێتە سەر چۆنیەتی داکۆکیکردن لە بەرووبومی  شۆڕش دەسەڵات وە مافەکان دەگوڕێت بۆ سازشکردن و بەرگریکردن لە دەسەڵات و فیگەرە سیاسێکان  . هەندێجار دروستکردنی دۆژمنی وەهمی بۆ بەهێزکردنی پایەکانی شۆڕش  وە لە زۆربەی حالەتەکاندا  ئەنجامەکانی شۆڕش و بەتایبەتی ناسنامەی شۆڕش دەگوڕێت لە بەرگریەوە بۆ سانسۆر و چەپاندن باشترین نمونە شوڕشی روسیایە کە بە دروشمی ئازادی دەستی پێکرد بە سانسۆر چەپاندن کۆتایی هات. کاتێك کە دەسەڵاتی دوای شۆڕش سانسۆر دەکاتە یەکێك لە بەرنامە ستراتیژییەکانی خۆی . مانای ئاوابوونی خۆری شۆڕشە، بەتایبەتی کاتێك کە دەسەڵاتی دوای شۆڕش خەریکی دروستکردنی ماسک میدیایە ئەوا رۆحی شۆڕش  دەچێتە قۆناخی گیانەڵاوە، وە سڵ لە ئازادی بەرەنگار بوونەوە دەکاتەوە چۆنکە هە موو شۆڕشێك لە سەرەتای دروستبوونی دا بە هۆشیاری سیاسی و پرنسیپەکانی دیموکراسی دەستپی دەکات دواتر لە دژی سەرەتاکانی خۆی دەجەنگێت قڵپیان دەکاتەوە لێرە گرنگە وتە بە ناوبانگەکەی بیرنادشۆ دووبارە بکەینەوە کە دەڵێت هە موو چەپاندنێك کە دەسەڵاتی شۆڕش دەیکات  بۆ رێگریە لەو کەسانەی  کە بەرەنگاری ڕووبەڕوو بوونەوەی  دەستەڵاتە باڵاکانی  شوڕشی دەبنەوە  .      

ئاسۆس هەردی پاش ئەوەی بڕیاری بە ناوەندیکردنی ژمارەی سپاردن ناڕەزاییەکی زۆری لێکەوتەوە، ئەم ئێوارەیە وەزارەتی رۆشنبیری روونکردنەوەیەکی بڵاوکردەوە بۆ "دڵنیاکردنەوەی نووسەران" لەوەی "هیچ هەوڵێک بۆ بەرتەسککردنەوەی ئازادی" لە ئارادا نیە. پێشەکی دەمەوێ بڵێم من قسە لەسەر نییەت ناکەم، بەڵکو لەسەر لێکەوتە واقیعییەکانی بڕیاردان و رێنمایی دەرکردن قسە دەکەم. گەلێکجار مرۆڤ بە نییەتێکی زۆر باش و ئازادیخوازو چاکەخوازانەوە بڕیار دەدات، بەڵام ئەنجامی واقیعیی بڕیارەکەی کارەساتبار دەبێت. پێم وایە بڕیارەکەی وەزارەتی رۆشنبیری هەر نییەتێک لەپشتەوە بێت، دواجار جگە لە دەرفەتدان بە سانسۆر هیچ ئامانجێک ناپێکێت. ئەوەتا لە بەشێکی بڕیارەکەدا دەڵێت: "پێویستە ئەم ئەرکە زۆر بە گرنگی و بایەخ پێدانەوە جێبەجێ بکرێت و تیایدا رەچاوی بەرژەوەندی باڵای نیشتمانی و نەتەوەیی و پاراستنی بەها پیرۆزەکان بکرێت و شیرازەی کۆمەڵایەتی و پاراستنی بەهاو هێما پیرۆزەکان تێک نەدات". هەروەها لە بڕگەی سێهەمی روونکردنەوەکە دەقاودەق ئاوا دەڵێ: "٣- ئەم فەرمانە بۆ رێكخستنەوەی پێدانی ژمارەی سپاردنە، بەجۆرێك رێگە لەبڵاوكردنەوەی ئەو كتێبانە بگرێ‌ كە زمانی كوردی دەشێوێنن، دارشتن‌و رێزمانی كوردی‌و خاڵبەندی لەبەرچاو ناگرن. هەروەها بۆ ئەوەی كتێبەكان مافی خەڵكی دیكە پێشێل نەكەن‌و سنورێك بۆ جنێودان‌و ناوزڕاندن دابنرێت." چەند سەرنجێکی کورت لەسەر ئەم دوو دەقە: یەکەم، زۆر روون و ئاشکرایە ئەم بڕگانە دەسەڵات دەدەن بە کەسانێک (جا لیژنە یا هەر ناوێکی تریان لێبنرێت)، بە بیانووی "بەرژەوەندی باڵای نیشتمانی و پاراستنی بەها پیرۆزەکان"، یاخود بە پاساوی زمانەوانی(!)و "پێشێلکردنی مافی خەڵکی دیکەو جنێودان و ناوزڕاندن" رێگە لە بڵاوکردنەوەی کتێب بگرن. ئەمەیش بێ هیچ گومانێک و (رەنگە بەپێچەوانەی نییەتی وەزارەتیشەوە، وەک لە روونکردنەوەکەدا هاتووە)، دەرفەتێکە بۆ سانسۆرکردن، چونکە ئەمڕۆیش نەبێ سبەینێ دەشێت ئەو بیانوو و پاساوانە بۆ قەدەغەکردنی کتێب بەکار بهێنرێن. دووەم، زمانی کوردی بە قەدەغەکردنی کتێب ناپارێزریت. پێویستی بە پلانێکی گشتگیرو هەمە لایەنە کە لە قۆناغە جیاوازەکانی پەروەردەوە دەست پێ بکا تا دەگاتە کۆلیجەکانی زمان، چونکە کێشەکە لەوە گەورەترە بە قەدەغەکردنی کتێب چارەسەر بکرێت. من بەوپێیەی ساڵانێک لە رۆژنامە کارم کردووە، گەلێک نموونەی نووسینی خەڵکێکم هاتۆتە بەردەست کە دەرچووی زانکۆ و بەشی زمانیش بوون، بەڵام نووسینەکانیان پڕ بووە لە هەڵەی رێزمانی، نەک هەر خاڵبەندی. ئەمە نیشانەی ئەو کەلێن و کەموکوڕییانەیە کە لە سیستمی پەروەردەو کۆلیجەکانی زمانی کوردیدا هەیە. جگە لەوەش ئەرکی زمانزانەکانە چاودێریی ئەو جۆرە کتێب و نووسینانە بکەن و بە رەخنەی زانستیانە، نووسەرو خوێنەریش ئاگادار بکەنەوە لە هەڵەو کەموکوڕییەکان. لەم بوارەدا تاکەشتێک کە وەزارەتی رۆشنبیری بتوانێ بیکات ئەوەیە، هاوکاری چاپکردنی ئەو کتێبانە نەکات کە کێشەی زمانەوانییان هەیە، نەک قەدەغەیان بکات. یاخود رەنگە یەکێک لە رێگەکان ئەوەبێت خانەکانی بڵاوکردنەوە پابەند بکرێن بەوەی خەڵکێکی زمانزانیان هەبێت پێشوەخت پێداچوونەوە بەو کتێبانەدا بکەن کە چاپیان دەکەن. سێیەم، خۆ ئەگەر مەسەلەکەش رێگەگرتنە لە ناوزڕاندن و پێشێلکردنی مافی خەڵکی تر، ئەوا پاش بڵاوبوونەوەی هەر کتێبێک ئەو کەس یان دامودەزگایانەی پێیان وایە مافیان پێشێلکراوە یاخود سووکایەتییان پێکراوە، دەتوانن روو لەدادگاکان بکەن و مافی خۆیان بە یاسا وەربگرنەوە، نەک پێشوەخت بەو بیانووانەوە کتێبەکان قەدەغە بکرێن. دوا بڕیاریش هەر لە دادگا دەبێ. ئەگەر وا نەبێ، کەواتە ئێمە دادگاو دواکاری گشتی و یاسای چاپەمەنی و رێکخستنی رۆژنامەگەریمان بۆ چیە؟ چۆن دەبێ وەزارەتی رۆشنبیری خۆی بکاتە دادوەرو دادگای نووسەران؟ وەزارەتی رۆشنبیری دەبێ شوێنێک بێت بۆ پشتیوانیکردن لە نووسەران، نەک لێپێچینەوەو دادگایی کردنیان. لە وڵاتێکی رەگەزپەرستی وەکو تورکیادا کە تا دوێنێ (بگرە ئەمڕۆش) تەنانەت وشەی (کورد) قەدەغە بوو، لە لوتکەی دەسەڵاتی ئایدیۆلۆجیای کەمالیزمدا، کەس نەیدەتوانی رێگە لە بڵاوبوونەوەی کتێبەکانی ئیسماعیل بێشکچی بگرێت. کتێبەکان بڵاودەبوونەوە، پاشان بە بیانووی جۆراوجۆری رەگەزپەرستانەوە ئیسماعیل بێشکچی دادگایی دەکراو کتێبەکانی قەدەغە دەکران. سەیر نیە لە کوردستانی ئازاددا بە یاساو رێنماییەکان دەرفەتی قەدەغەکردنی پێشوەختی کتێبەکان بڕەخسێنرێت! لەکۆتاییدا هیوادارم وەزارەتی رۆشنبیری ئەگەرە مەترسیدارەکانی داهاتووی ئەو بڕیارەی لەبەرچاو بێت و ئازایانە بڕیارەکە هەڵوەشێنێتەوە، چونکە (١٠) کتێبی خراپ بڵاوبکرێتەوە، باشترە لەوەی کتێبێکی باش قەدەغە بکرێت.

  ئاسۆ حاجی ئەمریکا دەبێ لەوە تێبگا پەیوەندی ئەو لەگەڵ عەرەبی عێڕاق پەیوەندی داگیرکەر و داگیرکراوە کە هەرگیز ناتوانن بەیەکە هەڵبکەن،دەبێ ئەوەش بزانێ پەیوەندی شیعەی کە زۆرینەی عەرەبی عێڕاقن لەگەڵ ئێران پەیوەندیەکی روحی و عەقائیدیە وپەرەپێدانی ئەو پەیوەندیە ئەرکێکی ئاینی و ئەخلاقیە،بۆیە ئەمریکا لایەنی کەم لە عێڕاقی شیعە ناتوانێ رکابەری ئێران بکات،نە بەگۆڕینی کەسی سەرۆک وەزیران و نە بە موجامەلە کردنی شیعە بە بێهێزکردنی سوونە و پشت کردنە کورد،زۆرینەی سوونە ئەمریکا وەک دوژمن تەماشا دەکەن و ئەوەیان تاکە خاڵی هاوبەشە لەگەڵ شیعە و خەریکە کوردیش وێنەی ئەمریکا بەو شێوەیەی ببینێت. تا لە چاوی ئینگلیزەوە ئەمەریکا تەماشای عێڕاق و ناوچەکە بکات لە ئێستا باشتر نابینێ و لەو پاشەکشێ کردنەی پازدە ساڵە ئەمریکا لە بەرامبەر ئێران دەیکا دەبێ بەردەوام بێ،لە نموونەی یەمەنەوە بگرە تا عێڕاق و سوریا و لوبنان ئەوە راستی دووبارە دەکەنەوە کە ئەمریکا هەر هەنگاوێک بۆ دواوە داوێ ئێران یان روسیا جێی دەگرنەوە،بۆیە تاکە دەرفەت و تەنها دەرفەت بۆ ئەمریکا ئەوەیە لە ناو ئەو بازنە پیرۆزەی ئینگلیز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کێشاویەتی بچێتە دەرەوە و تۆزێک دوورتر لە وێنەکە بڕوانێ تا راستیەکان باشتر ببینێ و تێبگا. لە دوو هەزار و پێنجەوە تا بە ئەمڕۆ دەگا ئەمریکا هیچ نەما لەگەڵ شیعە تاقی نەکاتەوە لە گۆڕینی کەسەکان،لە هەوڵدان بۆ خۆ نزیک کردنەوە لە لایەنێک یان زیاتر،سەردەمانێک مالیکیان کردە قارەمانی عڕوبە و گووتیان میلیشیاکانی سەر بە ئێران لەناو دەبا کە ئەوکات تەنها سوپای مەهدی موقتەدا سەدڕ بوون،دواتر سەدڕیان کردە پاڵەوانی چاکسازی و لەناوبردنی گەندەڵی،ئەوجا نۆرەی عەبادی هات و ئێستاش کازمی کە هەموویان ئەنجامەکەیان وەک یەکە ناتوانن لە دەرەوەی بازنەی بەرژەوەندیەکانی ئێران بزاڤ بکەن چونکە ئەگەر وا بکەن کۆتاییان دێ،بۆیە ئەنجام مالیکی دەرچوو ئەندامێکی سوپای پاسداران و سەدڕیش قوتابیەکی گوێڕایەڵی حەوزەی قووم و عەبادیش لە بوکەڵەیەک بە دەستی کۆچکردوو قاسم سولەیمانی زیاتر نەبوو،کازمیش لە باشترین حالەتدا ئەوە بوو کە نەیتووانی چەند چەکدارێکی میلیشیاکانی حەشد زیندانی بکا کە کاریان موشەک گرتنە ناوچەی سەوز بوو. گۆڕین لە ستراتیژیەت و پێداچوونەوە بەو سیاسەتەی کە بۆتە هۆی شکاندنی شکۆی ئەمریکا لە ناوچەکە تاکە رێگایە کە ئەمریکا بتوانێ لایەنی کەمی بەرژەوەندیەکانی بپارێزێ،بەر لە هەموو شتێک ئەمریکا نابێ چیتر وەک پیرۆزی تەماشای سنوورە دەستکردەکانی ئەو ناوچەیە بکات و دەوڵەتەکان لە سەرووی بەرژەوەندی گەل و میللەتان تەماشا بکا و مامەڵەیان لەگەڵ بکات. ئەمریکا دەبێ لە خەیاڵی ئەوە بێتە دەرێ کە سیاسەتی بە ناوەندکردنەوەی بەغدا و بەهێزکردنەوەی ناوەند و دروستکردنی دیکتاتۆرێک دەتوانێ بەهۆیانەوە رووبەرووی ئێران ببێتە یان لایەنی کەم دەسەڵات کەم بکاتەوە،چونکە ئێران لە عێڕاقدا خاوەنی زەوی و هێزی سەربازیە،هەروەها لە هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەگە ملیۆنێک چەکداری راهێندراو و ئامادەی هەیە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی خۆی. بۆ ئەمریکا و خەڵکی ئێراقیش باشترین چارەسەر دابەشبوونی ئەو وڵاتەیە بۆ سێ هەرێمی کۆنفیدڕالی کە ئەنجوومەنێک یەکسان و هاوتا لە بەغدا بووێنەرایەتی هەرسێکیان بکا و بڕیار لەسەر پرس گرنگ و چارەنووسسازەکان بدات،کە دەستووری هەمیشەیی عێڕاقیش پاڵپشتی لە دامەزاراندنی ئەنجوومەنێکی ئەوهایە کە دەسەڵاتی لە سەرەوەی دەسەڵاتی ئەنجوومەنی نوێنەران بێ و بڕیارەکان تێیدا بە سازان و هاوبەشی بێت،ئەگەر نا ئەمریکا رۆژی خۆشتر لەمڕۆ لە عێڕاق نابینێ.

نەبەز جەلال گەر بڕۆیتە تاریکیستانییەکی چۆڵەوە، چاو ببڕەیتە قوڵایی و قوڵی ئاسمان و سەرنج بدەی، بەو تاریکی و تنۆکیەدا ڕۆبچیت و کەمێک بمێنیتەوەو بڕوانیتە نێو مانگ و ئەستێرەکان! تێدەگەی کە ئاسمان زۆر زۆر پڕترە لەو ڕەونەق و ڕۆشناھییە نەبینراوەی  کە تۆ بە ڕۆژ لەبەر ڕوناکی خۆر توانای بینینیت نییەو نایانبینی!. ڕووناکیش بەشێک لە تاوانی شاردنەوەی تاریکی و پەنھانی ھەڵگرتووە، بۆ بینینی ڕووناکییکی ڕاستەقینە پێویستیمان بە تاریکییەکی قوڵتری چاوە بۆ بینین. زۆرینەی کێشەو ڕاستییە ئاڵۆزکاوەکان لە تاریکی و چەپەکی تەنگانەییدا دەبینرێن و دەدرەوشێنەوە.! مرۆڤ قەت ناتوانێ لە ڕووناکی و ڕوکەشدا بە ڕوونییەکی سەرپێیی ڕاستییەکان لە دیوە شاراوەو ناچیزەکەی خۆی جیابکاتەوە ھەڵبژێرێ. دەستی بە قوڵاییە شاراوەکەی تاریکی بگات، وەک سروشت و ڕاستەقینەی ناوەوەی خۆی بناسێ و بە متمانەوە ھەموو شتەکانی ببینێ!. بەرکەوتەی ئازار و جۆری پەشیمانبونەوەکەش لە ناشوێن و بۆشایی شوێندایە لە تێگەیشتن و بینین گەیشتن بە بڕیاری کوێر. ھەموو نەبینینێک و شاردنەوەی بینینێک دەبێتە ھۆکار و دەرکەوتەی سەرەتایەکی خراپی باوەڕ کوێری و جەخت بەخشینەوەی خۆش باوەڕیشە بۆ شکستی ھەنگاوەکانی بە نابینایی دەبنە بڕیار، ئەمەش شت گەلێکی خراپ  و خراپتر بە دووی خۆیدا دێنێ و، کات و زەمەنیش بە پوچ و بۆشی و بئ ئەنجامی لە دەستکەوتی سەرکەوتنەکانی بینین بۆ ژیان تێدەپەڕن.! بەجێھێشتنی خەڵکی کوردستان لەم تاریکستانی نا شوێن و نابینییە بێ ھۆشیارییە ڕامیاری و ژیارییەدا. شکستی گەورەی چەند ساڵەی بەڕێوەبردن و، بەرەو پێشچوون و دروستبونی چێوەیەکە،کە تێیدا خاک ناچێتە شێوەی ووڵاتەوەو خەڵکەکەشی بەم جۆر و ھەنگاوە نابن بە میللەت. تێپەڕاندن و دەربازبوونی خەڵکی کوردستان لەم سیاسەتی تاریکاندن و چاوبەستەکییە کارگێڕی و سیاسییە بازرگانییەی بۆتە مار و لە قورتمی گەل ئاڵاوەو دەیەوێ ھەموان بخنکێنێ، ئەرک و بەرپرسیارێتی ئەخلاقی دەسەڵاداران و حیزبە سیاسییە بڕیار بەدەستەکانە بۆ بە ھاناوەچوون ئاشتکردنەوەی پێکەوە ژیانی گشتی و ئاسودەیی، کە تا ئێستاش بە ھۆکاری رەوشتی بەرزی نەتەوەیی و دڵسۆزی بۆ خەڵک و بەخشینی قوربانییەکان خاک ڕاگیریکردوون. کە ئێوە ھەموو ئەم ڕاستییانە ڕەشکەنەوەو بتانەوێ بە مەبەست نەیبینن، ئیتر نەبینین دەچێتە جێگەی بینین، نەبینیتان دەبینن.

هەردی مەهدی   لەکەمتر لەهەفتەیەکدا: * بەفەرمانی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران، بڕیاری چۆڵکردنی شەش لادێی کوردنشینی سەرسنووری ناوچەی سەردەشت دەرکرا (لادێکان: نۆکان، هەرزەنە، گاکی، بەردان، گۆڕەشێرو تیتی خواروو). بڕیارەکە بەبیانووی جێکەوتەی جوگرافی ئەم ناوچانەوە دەرکراوە گوایە دەکەونە نێو "هێڵی سووری سنووری"ەوە. ئەمە لەکاتێکدا هیچ حسێبێک بۆ دۆخ و بەدیلی ئابووریی و ژیانی ئایندەی ئەو لادێنشینە کوردانە نەکراوە، بەتایبەت لەم دۆخە سەختە ئابوورییەی ئێراندا، کە لەمساڵدا داهاتی کەمتر لە ١٠ ملیۆن تمەن بەهێڵی هەژاریی دانراوە! ناوچە کوردستانییەکانیش هەمیشە لە ڕیزی پێشەوەی هێڵی هەژاریی ئێرانن (بە گوێرەی ئاماری ساڵانەی ڕەسمی ئەو وڵاتە). ئەم فەرمانە زیاتر دیوێکی سەربازی هەیە تا کارگێڕی بەو پێیەی ئەنجومەنی ئاسایش دەریکردووە (نەک پارێزگار و وەزیری ناوخۆ) و دوور نییە بە نیازی خۆئامادەکردن بێت بۆ دەسپێشخەری و ناچالاککردنی ناوچە سنوورییەکان و لاوازکردنی هێزە کوردستانییەکان و ئەگەری دزەکردن و چالاکییان (بەتایبەت لەم ساڵانەی دواییدا کە حزبی دیموکرات زۆرتر چالاک بووە و گوورزی کاریگەری لەو دەسەڵاتە وەشاندووە). * هەر لەم هەفتەیەدا وەزیری دەرەوەی ئەمریکا چەندجار هەڕەشەی لە پرۆ ئێرانییەکان و خودی ئێران کردووە کە بێدەنگ نابێت و ڕێکاری تووند و چەندبەرامبەر دەگرێتە بەر و تا ئاستی داخستنی باڵیۆزخانە و لیدانی ئێران. * هەر دوێنێش لەسەردانێکی کتوپڕیشدا وەزیری دەرەوەی عێراق خۆی گەیاندە ئێران و ڕۆحانی هەڕەشە دووبارەکانی ئێرانی بەرامبەر ئەمریکا دووپاتکردەوە و دەرکردنی ئەمریکای لە عێراقی بەسەرچاوەی ئارامی و پێشمەرج دانا. * ئەمڕۆ، بەسەردانێکی دوو ڕۆژەش سەرکردەی باڵای هێزە سەربازییەکانی ئێران (باقری) دەگاتە عێراق و لەگەڵ بەرپرسانی سەربازیی و ئەمنی عێراقدا کۆدەبێتەوە. * هەر ئەمڕۆش وەفدێکی باڵای ئاسایشیی عێراق بەسەرۆکایەتی قاسم ئەعرەجی دەگاتە هەولێر. * بەلەبەرچاوگرتنی هاوکارییە دوولایەنەکانی مانگی ڕابردووی تورکیاو ئێران و کۆبوونەوەی مانگی ڕابردووی سوپاسالارەکانی دوو وڵات، ڕەنگە ڕێککەوتنی دوولایەنە بێت و هەر لایەکیان و بیەوێت بەر لە ئەمریکا، هەرێمی کوردستان و دەسەڵات و نفوزی سنووردار بکەن و لەوێشەوە هێچ ئەگەرێک نەهێڵنەوە بۆ چالاکی جوڵەی هەرێم و هێزە نەیارە کوردستانییەکانی دژەکۆماری ئیسلامی ئێران، وەک چۆن تورکیا لە چەند مانگی ڕابردوودا دەستی خۆی وەشاند. ئێران لەعێراقدا وردەوردە دەستی کورت و کورتتر دەکرێتەوە، هەرێمی کوردستان قوڵایی ستراتیژی و ئەمنییەتی، گەر نەتوانێت کۆنتڕۆڵی سنوورەکانی خۆی لەبەرەی هەرێمەوە بکات،  ئەوا لە هەر جوڵەیەکی ناوچەیی یان ئەمریکی لە هەرێمەوە بە تایبەت لە هەبوونی بنکەی حەریری سەربازیی (کە یادگاری تاڵی شەڕی هەشتساڵەی ئێران عێراقەو حکومەتی بەغدا لەوێوە بۆردوومانی شارە ڕۆژئاواییەکانی ئێرانی دەکرد)و چوار بنکە سەربازییەکەی دیکەی ئەمریکا لەهەرێمی کوردستاندا کە نیشانی هەڕەشەی بەردەوامی ئەمریکان بۆ ئێران، دوورنییە کەرتی ڕۆژئاواو  ناوچەکوردستانییەکانی لەدەست بدات، لەبەرئەوە دەیەوێت دەسپێشخەر بێت لەهەڕەشە و کردەیەکی پێشوەخت. ڕەنگە ئێران بەنیازی کاردانەوە و هێرشی سەربازی بێت بۆ ناوچە سنوورییەکانی هەرێم، یان دەسپێشخەر بێت لەڕێگریکردن لە شۆ و کردەی سەربازی غافڵگیرانەی ئەمریکا بەر لە هەڵبژاردن بۆ لێدانی بەرژەوەندی ئێران لە سنوورەکان و ناوچە کورستانییەکانی دراوسێی هەرێمی  کوردستان.

سەركۆ یونس كەرتی گەشتوگوزار لەزۆربەی ئابوری وڵاتانی جیهاندا بەیەكێك لە پایەكانی ئابوری نەتەوە دادەنرێت‌و بەشداری كارای هەیە لە بەدەستهێنانی داهات‌و بزوێنەری گەشەپێدانی بەردەوامە بۆ ئابوری وڵاتان نمونەی ئەو وڵاتانەی كە زیاتر پشت بە داهاتی گەشتوگوزار دەبەستن زۆرن لەوانە سویسراو كەنەداو توركیاو ئیتالیاو ئیسپانیاو ئیماراتی عەرەبی‌و یۆنان‌و فەرەنسا، لەساڵی (2019) لە ئیسپانیا گەشتوگوزار بەڕێژەی (14.2%) بەشداری ئابوری نەتەوەیی كردوەو لە وڵاتانی تریش ئەم كەرتە گرنگە بەڕێژەی جیاواز بەشداری دەكات. رۆژی (27 -9)ی هەموو ساڵێك بەڕۆژی جیهانی گەشتوگوزار لەلایەن نەتەوەیەكگرتوەكانەوە دانراوە لەگەڵ سەرهەڵدانی ڤایرۆسی كۆرۆنا كەرتی گەشتوگوزار یەكێك بوو لەو كەرتانەی كە زۆرترین زیانی بەركەوتوە ئەمەش دەرەئەنجانی بەربەستەكانی قەدەغەی هاتوچۆی ناوخۆیی ‌و دەرەكی‌و كەمبونەوەی لەناكاوی خواستی بەكاربەران لەسەر گەشتكردن‌و ئەمەش بوو بەهۆی زەرەروزیانی ئابوری‌و لەدەستدانی سەدان هەلی كارو بێكاربونی رێژەیەكی بەرچاو لەپێنج مانگی یەكەمی ساڵی (2020) زیانەكانی گەشتوگوزار نزیكەی(320) ملیار دۆلار بووەو رێژەی (56%) ژمارەی گەشتیارانی جیهان كەمی كردوە. بەپێی راپۆرتی رێكخراوی گەشتوگوزاری جیهانی سەر بە نەتەوەیەكگرتوەكان ژنان‌و گەنجان لەكەرتی گەشتوگوزار زۆرترین چین‌و توێژن كە بەرشاڵاوی لەدەستدانی كارەكانیان بوونەتەوە بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە، لەهەمان كاتدا ئابوری ئەو وتانەی كە زیاتر پشتیان بە داهاتی كەرتی گەشتیارییەوە دەبەست زۆرترین زیانیان بەركەوتوەو داهاتی گشتیان توشی كەمبونەوە بوون. بەپێی هەمان راپۆرت بەهۆی ئەم ڤایرۆسەوە رێژەی (90%)ی شوێنە كلتوریە گەشتیاریەكانی جیهان داخراون لەئێستادا سوودیان لێ نابینێریت‌و بەمەش مەترسی بۆ سەر سەدان شوێنی كلتوری‌و رۆشنبیری مرۆڤایەتی دروست دەبێت. لە راپۆرتی رێكخراوی گەشتوگوزاری جیهانیدا هاتووە لە دەرئەنجامی كاریگەریەكانی ڤایرۆسی كۆڤید-19وە لەنێوان (100 بۆ 120) ملیۆن كاری گەشتیاری راستەوخۆ لەژێر مەترسی لەدەستداندان. بەپێی راپۆرتەكان هەریەكە لە (ئوستورالیاو چین‌و مالیزیا‌و مەكسیك‌و كۆریای باشور) زۆرترین زیانیان بەركەوتوە كە بەچەندین ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت‌و پاشان هێڵەكانی گواستنەوەی ئاسمانی‌و گازینۆكان‌و هاتوچۆی دەریایی‌و چێشتخانەو میوانخانەكان زیانی گەورەیان بەركەوتوە. هەرێمی كوردستان لە چەند ساڵی رابردودا تاڕادەیەكی زۆر باش سوودی لەم كەرتە گرنگە بینیوەو خۆشبەختانە زۆربەی رەگەزەكانی بواری گەشتیاری تێدا هەیە سەرەڕای كەموكوڕییەكان بەڵام هەرچۆنێك بێت توانرا كوردستان وەك هەرێمێكی گەشتیاری لە ناوچەكە بناسرێت‌و ژمارەی گەشتیارانی بیانی‌و ناوخۆی عێراق گەواهیدەری ئەم راستیەیە كە لە ساڵانی رابردودا بەسەدان هەزار گەشتیار روویان كردوەتە ناوچە گەشتیاریەكان‌و ئوتێل‌و میوانخانەكانی شاروشارۆچكەكانی كوردستان. لەهەندێ ساڵدا بەپێی ئامارەكانی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێم ئومێدبەخش بوون‌و ئەمەش بووە بەسەرچاوەیەكی باشی داهات بۆ حكومەت‌و كەرتی تایبەت هەتا پێش سەرهەڵدانی ڤایرۆسی كۆرۆنا لەساڵی (2018) نزیكەی (3) ملیۆن گەشتیار هاتونەتە هەرێمەوە لەم رێژەیە (80%)ی لەناوخۆی عێراقەوە بوەو رێژەی (20%)ی گەشتیاری بیانی بوون، بەداخەوە سەرهەڵدانی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە (2020)دا كاریگەری راستەوخۆی كردوەتە سەر ئەم كەرتە گرنگەی ئابوری هەرێم‌و بەشێوەیەك نزیك ببوویەوە لە داڕمانی تەواو، خۆشبەختانە لەماوەی پێشوودا حكومەت بڕیاری كردنەوەی سەرجەم ناوچە گەشتیارییەكانی داو وردە وردە ئەم كەرتە خەریكە دەبوژێتەوە و جموجوڵی گەشتیاری ناوخۆیی پەرەی سەندوەتەوەو رۆژانە بەدەیان ئۆتۆمۆبیلی گروپەكانی گەشتیاران دەبینین لەڕێگاوبانەكان. ئەوەی جێگای سەرنجە بەداخەوە بەشێكی خەڵك‌و هەندێ لایەنی سیاسی بەرەو پێشچوون‌و گەشەسەندنی كەرتی گەشتیاری بە شتێكی خراپی دەزانن بۆ سەر كۆمەڵگا بەگشتی‌و چینی لاوان بەتایبەتی تەنانەت هەندێ كەس‌و لایەن بەبێ ئەخلاقی ناودەبەن، ئەمەش بەهۆی نەبوونی هۆشیارییە لە گرنگی ئەم كەرتە بۆ داهات‌و ئابوری وڵات‌و بەخراپ سەیركردنی بەوەی بەرەو پێشبردنی گەشتوگوزار بە بەرەڵای‌و خراپە ئەژمار دەكەن لەسەر كۆمەڵانی خەڵك. هەر لەبەرئەمە پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەكان كۆمەڵێك هەنگاو بنێت بۆ ئاسایكردنەوەی دۆخەكەو گرنگیدانی زیاتر بەم كەرتە نیشتیمانییە بدرێت، ئەویش بەجێ بەجێ كردنی ئەم هەنگاوانەی خوارەوە: 1-    هۆشیاركردنەوەی هاونیشتیمانیان بەوەی كە تێبگەین گەشتوگوزار داهات پەیدا دەكات‌و دەبێتە سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ رێژەیەكی بەرچاوی هاوڵاتیان بەگشتی‌و دانیشتوانی ناوچە گەشتیارییەكان بەتایبەتی. 2-    برەودان بە گەشتوگوزار دەبێتە هۆی رەخساندنی هەلی كار بۆ گەنجانی خاوەن بڕوانامەی بێكاری هەرێم، كە لەئێستادا رێژەی بێكاری لە ئاستێكی مەترسیداردایە. 3-    پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەكان گرنگی زیاتر بدەن بەم كەرتە، ئەویش بەكردنەوەی ئامادەیی گەشتوگوزار یان بەشێك لە پەیمانگاو زانكۆكان لەو شارانەی كە گەشتیاری تێدا بوونی هەیەو ئەمەش بەمەبەستی پێگەیاندنی كادری گەشتیاری خاوەن بڕوانامە. 4-    پێویستە حكومەت بەتایبەتی وەزارەتی ناوخۆ هێزێكی تایبەت ئامادە بكات بۆ راگرتن‌و پاراستن‌و ئارامی ناوچە گەشتیارییەكان كە راهێنانی باش‌و سەردەمیانەیان پێ كرا بێت‌و لەژێر ناوی (پۆلیسی گەشتیاری)دا كارو فەرمانەكانیان جێ بەجێ بكەن. 5-    پێویستە یاسایەكی تایبەت لە پەرلەمانی كوردستانەوە دەربچێت كە ئەم كەرتە گرنگە رێكبخات‌و بەیەكێك لەسەرچاوەكانی داهات ئەژمار بكرێت، ئەو داهاتەی بەدەست دێت وەك باج دابنرێت‌و یان بچێتەوە وەزارەتی دارایی یان لەخزمەت شوێنە گەشتیارییەكاندا بێت. 6-    پێویستە وەزارەت‌و دامودەزگاكانی تری حكومەت بەچاوێكی گرنگەوە لە گەشتوگوزار بڕوانن‌و هاوكاربن لەبەرەوپێشبردن‌و گەشەپێدانی ئەم كەرتەو هەموو ئاسانكارییەك بكەن بۆ برەوسەندن‌و بەرەوپێشچوونی گەشتوگوزار، بەتایبەت لەئێستادا كە حكومەت بەدەست كەمی داهاتەوە دەناڵێنێت‌و تەنانەت توانای پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی نەماوە، بۆیە گرنگە حكومەت هەموو ئاسانكارییەك بكات‌و رێگرییەكان نەهێڵێت.  

مەریوان وریا قانع لە کاتێکدا ڤایرۆسی کۆرۆنا ڕۆژانە لە ھەرێم نزیکەی ٣٠ کەسێک دەکوژێت و بڵاوبوونەوەشی نەک تەنھا بەردەوامە بەڵکو لە دۆخێکی ھێجگار ترسناکدایە، لەوکاتەدا ھەستنەکردن بە بەرپرسیاریەتیی و گاڵتەکردن بە ژیانی خەڵک، لەلایەن ئۆرگان و کەسایەتییە حیزبییەکانەوە، لە چڵەپۆپەدایە. کۆکردنەوەی ئەو ژمارە زۆرە لە خەڵک بۆ یادکردنەوەی ڕیفراندۆم لە ھەولێر لەلایەن ڕێکخراو و ئۆرگانە حیزبیی و حکومییەکانەوە نیشاندەری ئەم ڕاستییە ترسناکەن. یادکردنەوەی یەکێک لە کارەساتە سیاسییە ھەرە گەورەکانی دونیای دوای ڕاپەڕین، کارەساتی ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێکی بێپلان و بێستراتیژ و بێبیرکردنەوە، کە بناغە سەرەکییەکەی سایکۆلۆژیای شەخسیی سەرۆکی پارتی خۆی بوو. وەکچۆن ڕیفراندۆم کردەیەکی سیاسیی پێشوەخت دۆڕاو و نابەرپرسیاربوو، پابەستبوو بە تێنەگەیشتن لە سادەترین پێدراوە سیاسیی و ئیقلیمیی و جیھانییەکان. بەھەمان شێوە یادکردنەوەی ڕیفراندۆمەکەش بەو شێوەیەی لە ھەولێر بینیمان، لەناو ئەم پەتا ترسناک و بەربڵاوەی کۆرۆنادا، لە ھەمان نابەرپرسیارێتیی و تێنەگەیشتنەوە سەرچاوەی گرتوە. ھەردووکیان دوو دەرکەوتی نابەرپرسیاری ئیشکردنی ھەمان عەقڵیەت و ھەمان تێنەگەیشتنی سیاسییە. کۆرۆنا ھەڕەشەیەکی گەورەیە بەقەبارەی ھەڕەشەی ئەو عەقڵیەتە سیاسییە حوکمڕانەی لە ھەرێمدا دەستبەکارە و گاڵتەکردن بە ژیانی خەڵک بەشێکی گرنگ و بنەڕەتیەتیی. یادکردنەوەی ھەڵە بە ھەڵە و نابەرپرسیارێتیی بە نابەرپرسیارێتیی ئەو ھەڵسوکەوتەیە بەردەوام لەم فۆرمە لە حوکمڕانیی و لەم تایپە لە سیاسییەوە دەیبینین. ڤلادیمێر لینینی سەرکردەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر، لە وتەیەکی زۆر بەناوباگدا دەڵێت: ”سیاسیی باش ئەو کەسە نییە کە ھەڵە ناکات، بەڵکو ئەو کەسەیە کە ھەڵەی ستراتیژیی ناکات“. ھەم ڕیفراندۆمەکە خۆی و ھەم یادکردنەوەی لەناو ئەم پەتای کرۆنایەدا، ھەڵەی سادە و ئاسایی نین و نەبوون، بەڵکو ھەڵەی ستراتیژیی و زەبەلاحن. ھەڵەیەک کە تەنھا لە نەزانین و نەخوێندەوارییەوە نایەن، بەڵکو لە گاڵتەکردن بە ژیان و لە بێنرخ و بێبەھاکردنی ژیان و گوزەرانی مرۆڤەکانەوە سەرچاوەدەگرێت. ھەر سیاسەتێک ڕێزی مرۆڤ و ڕێزی ژیانی لانەبێت، ئەو ھەڵانەی کە ئەنجامیانئەدات، ھەڵەی ستراتیژیی دەبن. ئەم وێنانە لەناو ئەم پەتای کۆرۆنادایە حیکایەتی ئەو بێڕێزیی و بێنرخکردنەی مرۆڤ و ژیانمان نیشانئەدات. حیکایەتی دەسەڵاتێک خۆنمایشکردن و یادکرنەوەی ھەڵەکانی لە پاراستنی ژیانی مرۆڤەکان بەلاوە گرنگترە.

سەهین موفتی نانووسم رۆژانە، با خاترگیری ئەم میللەتەی تێدابێڵمەوە،  هەفتانە، دەبێت گوێبیستی کوشتنی( ژنێک، کچێک، پیاوێک، گەنجێک، هتد مرۆڤێک ببین)، کاتێک بەدواداچوون بۆ کەیسی رووداوەکان دەکرێت، هۆکاری هەمە لایەنەو هەندێکجار زۆر سادەو ساکارن، دەکرێت بە دوو وشەی لێبوردەیی کۆتایی بە کێشەکە بهێندرێت، نەک بگاتە وەستاندنی گیانێک( کۆتایی پێ هێنانی هەناسەی مرۆڤێک)، هەقی خۆیەتی گەورە شارەزاو پسپۆڕانی بواری (دادی) بیر لە بوژاندەوەی سزای سێدارە بکەنەوەو بە کردەیی جێبەجێبکرێت. ئاخر هەتا کەی، دەستکە کەرەوزێک، جۆگەڵەیەکی ئاو، کۆترێک، فول لایتێک، سەیرکردنی نێوچەوانی یەکتری، شکانەوەی ئۆتۆمبێل، هەموو ئەم کێشە بچووکانە ببنە هۆکاری سەندنەوەی هەناسەی مرۆڤەکانی ئێرە؟  بەداخم، میللەتێکین هێندەمان حەز بە چەکداری هەیە، هێندە عەوداڵی دوو دێڕ شیعری جوانن نین، هێندەی حەز بە وێنەگرتنی کڵاشینکۆفێک و دەمانچەیەکین، هێندە بیر لەوە ناکەینەوه کە لەبۆ ئەم چەکانە لەنێو ماڵ و گەڕەک و کۆڵانەکان هەبن؟ با لە سنوورەکانی کوردستان روویان لە نەیارانی نیشتیمان بێت.. تاوانی کوشتن لە هەموو وڵاتێک و سەردەمێکدا هەبووەو دەبێت، بەڵام سزایێکی قورسی وەک سێدارە بە جێبەجێکردنییەوە، دەکرێت رێژەی تاوانەکە کەمتر بکاتەوە. چوونکێ، دەزانێت کۆتایی چارەنووسی هەمان ئەو هەناسە لێبڕینەی دەبێت، کە لە بەرامبەرەکەی دەستێنێت.

كاروخ خۆشناو  دوای هەردوو جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەم، سیستەمی نوێی جیهان لەسەر بنەمای هەبوونی کیانێکی سەربەخۆ و ئازاد  بونیاتنرا، بەو واتایەی کە (پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکانیەکان) لەسەر ئاستی  وڵاتان بوو نەک گەلان و نەتەوەکان، ئەگەرچی (ناو) لەو ڕێکخراوانە نرا (کۆمەڵەی گەلان و دواتریش نەتەوە یەکگرتووەکان) بەڵام مەرجی سەرەکی ئەندامبوونیان بریتی بوو لە هەبوونی کیانێکی سەربەخۆ لە فۆرمی ( دەوڵەت)، لەبەر ئەوە هەموو هەوڵ و تەقەڵا و خەبات و شۆڕشی گەلان چڕ بوویەوە بۆ بەدەستهێنانی کیانێکی ئازاد و سەربەخۆ، تاکو بتوانن ببنە بەشێک لە سیستەمی نوێی جیهانی.  ئەگەر بەخێرایی ئاوڕێک لە مێژووی ئەو (۱۹۳) وڵاتە بدەینەوە کە بەفەرمی ئەندامن لە نەتەوەیەکگرتووەکان، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە: ١- لەلایەک هیچ گەل و میللەتێک مافی ئازادی و سەربەخۆییان پێ نەبەخشراوە، بەڵکو بە شۆڕش و خەبات و تێکۆشان مافەکانیان سەندووە. ٢- لەلایەکی تر هیچ وڵاتێک بە (پێرفێکت)ی لە دایک نەبووە، بەڵکو لە کاتی ڕاگەیاندنی سەربەخۆییاندا کۆمەڵێک کەموکوڕییان هەبووە، چ لە سەر ئاستی ناوخۆیی، چ لە سەر ئاستی دەرەکی، بەڵام دوای بەدەستھێنانی سەربەخۆییان بە جددی کاریان کردووە بۆ بنیاتنان و پەرەپێدانی داموودەزگا نیشتیمانی و مەدەنی و دیموکراسیەکان.  دوای نزیکەی سەد ساڵ لە لکاندنی باشوری کوردستان "بێ ویستی گەلەکەی" بە وڵاتی نوێی دامەزراوی عێراق، ناڕازیبوون و شۆڕشی یەک لە دوای یەکی لێکەوتۆتەوە، چەند دەرفەتێکیش بۆ ئازادبوونی کورد ڕەخساوە بەڵام نەقۆستنەوەی ئەم دەرفەتانە چەندە پەیوەندی بە نەبوونی زەمینەیەکی گونجاوی ناوچەیی و نێودەوڵەتی ھەبووە، دوو ئەوەندەش پەیوەندی بە نەبوونی یەکڕیزیی ناوخۆیی و لۆکاڵی هەبووە. مێژووی زۆرینەی ڕەهای گەلانی (ئازاد و سەربەخۆ) تژیە لە خەبات و قوربانیدان، بەتایبەت مێژووی (سەدەی بیست) بۆ هەر چوار گەلی (کورد و جوولەکە و بۆسنی و ئەرمەن) پڕیەتی لە خەبات و مەرگەسات، بەڵام لەناو ئەم چوار گەلەدا تەنیا کورد نەبۆتە خاوەنی کیانێکی سەربەخۆ، وێڕای خەبات و قوربانیدانێکی بێ شومار، بۆ نموونە بۆسنیەکان لە ساڵی (١٩٩٤) لەلایەن سربەکانەوە بەبەر چاوی دونیاوە کۆمەڵکوژ و جینۆساید کران، بەڵام ئەوانیش وەک جوولەکە و ئەرمەن، بەرهەمی جینۆسایدەکەیان (بە بوونە دەوڵەت) چنیەوە. پێموایە کورد پێویستی بە ئێرادەیەکی نەتەوەیی (سەرووی حیزبی بوون) هەیە بۆ بەرنامەڕێژیکردن و دۆزینەوەی بەرژەوەندی هاوبەش لەگەڵ زلهێزەکان لەپێناو کۆکردنەوەی پشتگیری و لۆبیکردن بۆ کیانێکی سەربەخۆ، چونکە سەرەڕای ئەوەی کورد لە (چەندین شوێن و چەندین جار) کۆمەڵکوژ و جینۆسایدکراوە، بەڵام هێشتا نەبۆتە خاوەنی قەوارەیەکی سیاسی سەربەخۆ، لێرەدا پێویستە بپرسین بۆچی کورد نەگەیشتۆتە ئەم خەونە ڕوایەی و نەیتوانیوە ئەم مافە بە دەست بهێنێت؟  بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە پێویستە هەڵوەستە بکەین و توێژینەوەی زانستی ئەنجام بدەین، تاکو بزانین تا چەند خەتای زلهێزە بێ بەڵێنەکانە و تا چەندەش خەتای پەرتەوازەیی و کەمتەرخەمی خۆمانە؟ چونکە هیچ گەل و نەتەوەیەک لە مێژوودا (وەک کورد) دەرفەتی ئازادبوونی لەدەست نەداوە، سەرەڕای هەموو جینۆساید و قوربانیدانێک بەڵام هێشتا خەونی سەربەخۆیی بەدی نەهاتووە. قەوارەی هەرێم ئەو دیفاکتۆیەیە کە لە دوای ڕاپەڕینی گەلی کوردستان و گۆڕانی هاوکێشەی ناوچەیی و نێودەوڵەتی هاتۆتەکایەوە، ئەگەرنا هیچ کاتێک عەقڵیەتی حوکمڕانی (عەڕەب و تورک و فارس) ئامادە نین دان بە مافە نەتەوەییەکانی خەڵکی کوردستاندا بنێن، بەڵام یەکانگیری (بەرژەوەندی هێزەکانی ناوچەکە و زلهێزە نێودەوڵەتیەکان) هەرێمی کوردستانیان کردە قەواریەکەکی پارێزراو بە گوێرەی بڕیاری (٦٨٨)ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی کە لە (١٩٩١/٤/٥) دەرکرا، ئەم بڕیارەش دوای بڕیاری سیڤەر لە (١٩٢٠/٨/١٠) بە یەکەمین بڕیاری نێودەوڵەتی دادەنرێت کە لەلایەن دەزگایەکی گرنگی وەک ئەنجومەنی ئاسایش لە بەرژەوەندی نەتەوەی کورد دەرکرابێت. (ئازادی و سەربەخۆیی و دروستکردنی دەوڵەت) پڕۆسەیەکی درێژخایەن و دوورمەودان، پێویستی بە قوربانی و پلانی پێشوەختە و زەمینەسازیی هەیە، کوردیش ئەم پڕۆسەیەی دەست پێکردووە و یەکەم هەنگاویشی ناوە کە بریتی بوو لە (رێفراندۆم) ، هەر کاتێک بارودۆخی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لەبار بوو، دەکرێت کورد هەنگاوی تر بهاوێژێت و پڕۆسەکە تەواو بکات. بارودۆخی ئێستای ناوچەکە ناسەقامگیرە و کۆمەڵێک گۆڕانکاری لە ئارادان لە ژێر چەتری ڕێکەوتنەکانی (ئیبڕاهیمی و شامی نوێ و نیۆم و گرێبەستی سەدە) بەڵام مەرج نیە دیدگا و بەرژەوەندی بەشێک لە وڵاتان لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتی کوردی هاوتەریب بن، بۆیە پێویستە سەرکردایەتی کوردستان هەوڵبدات بەرژەوەندیەکانی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە و زلهێزەکان پاراڵێڵ و هاوتەریب بکات تاکو نەبنە ڕێگر لەبەردەم سەربەخۆیی کوردستاندا، لە سەرووی هەموو ئەو وڵاتانەش ئەمریکا دێت، کە پێویستە کورد بەرژەوەندیەکانی خۆی لەگەڵی هاوتەریب بکات و پشتگیری ناوەندەکانی بڕیاری ئەمریکا دەستەبەر بکات، لە ڕێگای پڕۆسەی لۆبیکردن و کۆکردنەوەی پشگیری و پاڵپشتی، ئەمەش پێویستی بە کات و کارەکتەر و بودجە هەیە، چونکە بە دەستهێنانی پشتگیری بۆ پڕۆسەی سەربەخۆیی لە وڵاتێکی وەک ئەمریکادا بێ بەرامبەر نابەخشرێت، بەڵکو پێویستە لە ڕێگای لۆبیکردنەوە بکڕدرێت. لە کۆتاییدا دەڵێم پێویستە کورد سود لە ئەزموونی کۆمەڵێک وڵات وەربگرێت، لەوانەش وڵاتانی وەک ئەمریکا و ئیسرائیل و ئیماڕات و ئۆکرانیا و کرواتیا و ئەرمینیا ....هتد، بۆ ئەنجامدانی پڕۆسەی لۆبیکردن و کۆکردنەوەی پشتگیری بۆ سەربەخۆیی بە میکانیزمی دیبلۆماسی (نەرم و سەردەمیانە) لە پێناو بە مەنزڵ گەیاندنی پەیامی ڕەوای ڕیفراندۆم و بەدیهێنانی خەونی پیرۆزی سەربەخۆیی کودستان.

جەلال جەوهەر    بەشی سێیەم : ١-ھەڕەشە ومەترسیەکانی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان ٢-٢: مەترسی دابڕانی جەماوەر لە پرۆسەی سیاسی ولە هێز و لایەنە سیاسیەکان شوێنەواری شەڕو داگیرکردن و لێکەوتەکانی فیکری، سیاسی، کۆمەڵایەتی،... ئەو شەڕ وداگیرکردنە هێشتا بە زەقی دیارە بە خەڵکی کوردستانەوە، و بە دەیان ساڵی تریش دەمێنێت. ستراتیج وبەرنامەی داگیرکەران وابووە کە زۆر بەووردی کاربکەن لە سەر باری کۆمەڵایەتی وسیاسی کورد، بە مەبەستی بەکارھێنانی توانای جەماوەری، کۆمەڵایەتی، و سیاسی وئابوری وھێزی مرۆیی کورد، بۆ شەڕوململانێی خۆیان لەگەڵ دەوڵەتان لە لایەک، ولە لایەکیتریشەوە بۆ سەرکوتکردنی جولانەوەی سیاسی وکۆمەڵایەتی وچەکداری کورد لە کوردستان. لە حەفتا وھەشتاکانی سەدەی رابودوو دەسەڵاتدارانی بەعس لەعێراق توانیان زیاتر لە (٤٠٠) چوارسەد فەوجی جاشی خەفیفە دروست بکەن لە کوردستانی عێراق (جینۆسایدی کورد "تاوانی ئەنفال" ل (٢٠٠ـ ٢١٧ )ـ تەھا سلیمان ـ چاپی یەکەم لە ساڵی ٢٠١٥)، وزیاتر لە دوو سەد وپەنجا ھەزار کورد چەکدار بکەن لەو فەوجانە( گەر ھەر فەوجێک بە شەش سەد چەکدار تەقدیر بکرێ) ومەفرەزەی خاصه وطوارئ ویەکەکانی جەیشی شەعبی، ئەمە جگە لەوەی بەدەیان ھەزار کوردیان لە ئۆرگانەکانی حزبی بەعس رێکخستبوو، بۆ شەڕ وروبەروبونەوەی دە ھەزار پێشمەرگەی ھەموو لایەنەکانی کوردستان، وبۆ ھێرش وبەرگریکردن لە جەنگی عێراق ـ ئێران. لەم راستی وژمارانەی سەرەوە دەردەکەوێ، کە داگیرکەران تارادەیەکی زۆر سەرکەتووبون لە بەکارھێنانی کورد بۆ جێبەجێکردنی ئامانجەکانیان، وتوانیان وابکەن کە : ١-کورد بڕوا ومتمانەیان بە یەکتر زۆر زۆر کەمبێ و نەمێنێ. ٢- کورد بڕوا ومتمانەیان بە جولانەوەی سیاسی وچەکداری نەمێنێ تارادەیەکی یەکجار زۆر لە کوردستان، وھێز ولایەنەکانیش بڕوا ومتمانەیان بەیەک نەبێ وھەمیشە لە دۆخی ململانێ وشەڕدابن. ٣ـ بەعسییەکان توانیان ئینتیمائی قەومی وسیاسی ئەو ژمارە زۆرە لەقبکەن وبگۆڕن، تەنانەت بەشێکیان ناسنامەی نەتەوەیی خۆشیان گۆڕی بۆ سەر نەتەوەی عەرەب. لە جەنگی جیهانی یەکەمیشەوە تا ئەمرۆ (جگە لە ڕاپەڕینی ئازارو بەهاری ساڵی 1991)، وبە پێچەوانەی داگیرکەرانەوە، جوڵانەوەی سیاسی و چەکداری لە کوردستانی عێراق، وەک ئەوەی کاریان نەکرد لە سەر سڕینەوەی شوێنەوارەکانی شەڕ وداگیرکردن، وسڕینەوەی شوێنەواری تەعریب، ودروستکردنەوەی ئینتیمای نەتەوەیی، وبڕوا ومتمانە بە کورد و لایەنەکان، جولانەوەی سیاسی وچەکداری بەردەوامبوون لە سەر ھەڵەیەکی ستراتیجی، ئەویش درێژەدان بوو بەململانێی وشەڕی ناوخۆ، وفرامۆشکردنی رۆڵی جەماوەر بوو لە کایە سیاسیەکان. جوڵانەوەی سیاسی و چەکداری کورد لەو ماوەیەدا، ئەوەندەی بیریان لای جولانەوەی چەکداری، وچاویان لە کۆمەک و هاوکاری و یارمەتی دەرەکی بووە، بیریان لە ئامادەکاری جەماوەری و سیاسی نەکردۆتەوە، تەنانەت لە پرسە چارەنوسازەکانیش، بیریان لەوە نەکردۆتەوە، ئامادەکاری سیاسی (یەکڕیزی لایەنەکان) و جەماوەری (یەکڕیزی جەماوەری)،... ناوخۆیی دروست بکەن، بە پێچەوانەوە، شەڕی ناوخۆی لایەنە چەکدارەکان، دووبەرەکی سیاسی و جەماوەری دروست کرد لە کوردستان عێراق . بەسود وەرگرتن لە بارو زروفی جەنگی ھاوپەیمانی نێودەڵەتی بەسەرۆکایەتی ئەمریکا لە دژی حکومەتی عێراق، ودروستبوونی یەک ئیرادە و ویستی ھاوبەشی جەماوەرو لایەنەکانی ناو بەرەی کوردستانی ولایەنەکانیتر، زەمینە ساز بوو بۆ قۆزتنەوەی ھەلی بەرپاکردنی راپەڕین لە کوردستانی عێراق. لە ئازار وبەھاری ساڵی (1991ز) بە پشت و پەنای جەماوەری کوردستان ڕاپەڕین ئەنجام درا، هەر ئەو جەماوەرەیش بوو، بە گڕوتینێکی زۆربەهێزەوە پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی (19/5/1992) یان سەرخست، کە دواتر پەرلەمان و حکومەتی لێ بەرهەم هات. هەموو چین و توێژەکانی جەماوەری کوردستان بە پشویەکی درێژ خۆیان گرت لە بەرامبەر نەبوونی و نەهامەتیەکانی ئەو ڕۆژگارە، وزۆر دڵسۆزانە ڕووبەڕوی ئابڵوقەی سیاسی و ئابوری و دارایی و کارگێڕی رژێمی بەعس بوونەوە. راپەڕین ورووداو وپەرەسەندنەکانی دواتر، ھەلێکی لەبار وزێڕینیان ڕەخساند بۆ بەھێزکردنی پەیوەندی لایەنەکان لەگەڵ جەماوەر، وچاککردنی پەیوەندی نێوان لایەنەکانی کوردستان، بەڵام بەداخەوە تەمەنی پەیوەندی باشی جەماوەری کوردستان، و هێزو لایەنە سیاسیەکان زۆر کورت بوو، بەهۆی پشتگوێ خستن و پێشێلکردنی رۆڵ و مافەکانی جەماوەر، و لەبەر سەرقاڵی و سەرگەرمی هێزو لایەنە چەکدارەکان، بە شەڕو ململانێ و گەندەڵی لە پێناو بەرژەوەندی تەسکی حیزبایەتی. ئەمڕۆش پەیوەندی بەشێکی زۆری جەماوەر و هێزو لایەنەکان گەیشتۆتە ئاستی نیگەرانی و توڕەیی و دورکەوتنەوەی جەماوەر لەو هێزانە. گەندەڵی بەرفراوان و هەمە لایەنە، و شەڕوململانێی حیزبایەتی بۆ بەرژەوەندی کەسیەتی و حیزب، ئێش و ئازاری سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابوری و دارایی، دەروونی،... گەیاندۆتە بەشێکی زۆری تاکەکانی کوردستان. دوو بەرەکی و گەندەڵی وەک دوو دەردی کوشندە، بڕوا وئومێد ومتمانەی بەپرسی کورد، و بە هێزو لایەنە سیاسیەکانی کوردستان نەھێشتووە تا ڕادەیەکی زۆر. لە دەستدانی نیوەی خاکی کوردستانیش، و مانەوەی میللەتەکەمان لە ژێر ترس و هەڕەشەی سیاسەتی تەعریب و ڕاگوازتن،... میللەتی کوردی بێ هیواترکرد بە قەزیەکەی، و بە پارتی ویەکێتی و ھێزە سیاسیەکان. ئەم ھەموو قەیرانە سیاسی وئابوری وداراییە یەک لە دوای یەکە، وئەو گەندەڵیە بێسنورە لە ھەرێم وعێراق، وبێ ئیرادەیی لە چاکسازی، وشکستھێنان لە دروستکردنی ھەرێمێکی یەکگرتوو، و حکومەتێکی یەکگرتوو، وھێزێکی چەکداری یەکگرتوو، وئابوریەکی یەکگرتوو، وپەیوەندیەکی سیاسی یەکگرتوو لە هەرێمی کوردستان، بڕواو قەناعەتی لای بەشێک دروست کردووە، کە ئەم هێزانە ئەهلی حکومڕانی، و ئەهلی بەرپرسیاریەتی نیشتیمانی و نەتەوەیی نین، چونکە سەرەڕای دروست نەبونی دامەزراوەی نیشتیمانی، لە سایەی دەسەڵاتدارانی ھەرێمدا، میللەت زوڵم و ناڕەوایی زۆری لەگەڵدا کراوە، وبێ بەشکرا لە بەشێکی زۆری مافە سیاسی و دارایی و ئابوری و پەروەردەیی و خزمەتگوزاریەکان،... لە بەر ئەوھۆکارانەی سەرەوە دەنگدەری کوردستان هۆشداری یەکەمی خۆی گەیاندە دەسەڵاتداران و حیزبەکان، بە بایکۆتکردنی هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە (12/5/2018)، و هەڵبژاردنەکانی (30/9/2018) پەرلەمانی کوردستان، وەک ناڕەزایەتیکی توندی جەماوەری کوردستان. هەرچەندە بایکۆتکردنی دەنگدان لە ئێستادا کە زەمینەی ساختەو تەزویر ودەستکاری کردنی ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان زۆر بەھێزە، لەبەر ئەوە بایکۆتکردنی دەنگدان بژاردەیەکە لە خزمەتی پرۆسەی سیاسی وپرسی دیموکراسی نیە، وتەنیا وتەنیا لە خزمەتی لایەنە چەکدارەکانە، چونکە بە ناڕاستەوخۆ دەنگدانە بە دەسەڵات، وپشتگیریە لەمانەوەی زوڵم و بێدادی. چوون بۆ سەر سندوقی دەنگدان، جگە لەوەی بەشداریکردنە لە پرۆسەیەکی شارستانی و گوزارشت کردنیشە لە ڕای دەنگدەر، ئیتر دەنگدەر دەنگ بە هەر کەس و لایەنێک ئەدات، بەڵام کە دەنگدەر ناچێت بۆ سەر سندوقی دەنگدان، هەلی لەبار دەڕەخسێنێت دەنگەکەی بە کار بێت بۆ لایەنەکانی دەسەڵات. بەم جۆرە ئەوانەی بایکۆتی دەنگدان دەکەن لەم بارودۆخەدا، بزانن یان نەزانن، خۆیان دەکەن بە هاوبەش لە گەندەڵی سیاسی. ئەم وێستگەیە لە ژیانی سیاسی میللەتەکەمان، زۆر گرنگ و چارەنوساز و مەترسیدارە، لەبەرئەوە بەرپرسیاریەتی جەماوەر زۆر زیاتر و گەورەترە، بەهۆی لادانی بەشێک لەلایەنە سیاسیەکان لە پرسە نیشتیمانی و نەتەوەییەکان، لەبەرئەوە نابێت جەماوەری کوردستان پشت لە پرسی نیشتیمانی ونەتەوەیی بکەن، و خۆیان بدەنە دەست قەدەر.کات و قۆناغەکە و بەرپرسیارییەتی جەماوەر وایە، میللەتەکەمان بە توندی دەست بە یەک پارچەیی خاک، و یەکڕیزی گەلەوە بێت، و نەبێت بە بەشێک لە شەڕو ململانێی دابەش بونی خاک و خەڵکی کوردستان. دەبێ جەماوەری کوردستان فشار دروست بکات بۆ سەر ھەموو لایەنەکان، بۆ یەکڕیزی وتەبایی و پێکەوەیی، وڕوبەڕوبونەوەی ھەڕەشە وئاڵنگاریەکان، وقۆزتنەوەی ھەلەکان بۆبەرژەوەندی خەڵکی کوردستان. چی بکرێ بۆ ڕەواندنەوەی مەترسی دابڕانی جەماوەر لە پرۆسەی سیاسی ولە ھێز ولایەنە سیاسیەکانی کوردستان !؟ گومانی تێدا نیە کە کەلێنیکی زۆر گەورە دروست بووە لە نێوان بەشێکی زۆری جەماوەری کوردستان و دەسەڵاتدارانی هەرێم (بایکۆتکردنی هەڵبژاردنەکانی عێراق و هەرێم لە ساڵی 2018 نزیکترین بەڵگەیە)، بەهۆی نەبونی دیموکراسیەتی ڕاستەقینە، و بڵاوبوونەوەی گەندەڵی، کە زوڵم و بێدادی و نەبوونی و بێکاری و هەژاری زۆری بەدوای خۆیدا هێناوە. رەواندنەوە ونەھێشتنی مەترسیەکان بەوە دەبێت، کە دەسەڵات خۆی چاکبکات وەک ھەنگاوی یەکەم، چونکە لە ماوەی رابردودا ھێزولایەنە چەکدارەکانی دەسەڵات گەورەترین ھەڕەشە بوون بۆ سەر ژیان وگوزەرانی ھاوڵاتیان بەھۆی گەندەڵی ونەبونی دیموکراسی راستەقینە، پاشان جەماوەر گرنگی خۆی پێبدرێ، وبۆ ھەر پرسێکی نیشتیمانی ونەتەوەیی ئامادەکاری جەماوەری وسیاسی،...بکرێ، ودەسەڵاتدارانی هەرێم موساڵەحە وڕێکەوتنی ڕاستگۆیانە بکەن لەگەڵ جەماوەر، گەرەنتی و زەمانی جێبەجێکردنی رێکەوتنیش تەنیا بە جێبەجێکردنی دەستور ویاساکان تەواو دەبێ، وچارەسەرکردنی قەیرانەکانی گەندەڵی و سیاسی وپرسی دیموکراسیش، ھەر بە پابەندبوون بەجێبەجێکردنی دەستور ویاسا دەبێت، ھەر بەوەش دادپەروەری ویەکسانی و سەقامگیری تەواو ویەکڕیزی لە هەرێمی کوردستان دروست دەبێ.

  ئاسۆ حاجی  زۆر کەس ئەوە بە چاوی پارتیەکان دادەدەنەوە کە گوایە پارتی بنەماڵەییە،پارتیەکانیش هەندێک جار تێدەکەون و دەیانەوێ نکۆڵی لێ بکەن و وای نیشان بدەن ئەوە راست نیە وەک ئەوەی حیزبی بنەمالەیی کوفرێکی سیاسی یان کارێکی خراپ بێ. حیزبی بنەماڵە مۆدێلێکی حیزبیە و لە زۆر وڵاتان هەبووە و هەیە،بۆ نموونە بنەماڵەی گاندی لە هیند و بنەماڵەی حەریری لە لوبنان. پارتیەکان و دژە پارتیەکان دەبی ئەوە بزانن کە بنەماڵەیی بوونی حیزب نە شەرمە و نە کێماسیە، پارتی حەفتا و چوار ساڵە بوون و مێژووی بە بنەماڵەی بارزانیەوە گرێدراوە بۆیە نە شکاوە و نە دۆڕراوە. شانازیە نەک شەرم پارتی حیزبی بنەماڵەی بارزانی بێ،چونکە مێژووی ئەو بنەماڵەیە مێژووی زیاتر دوو سەت ساڵ خەبات و قوربانی دانە بۆ کوردستان. - شێخ عەبدولسەلامی یەکەم خاوەنی هزر و فەلسەفەی پێکەوە بەستنەوە (خوا پەرستی، خاک پەرستی، خەڵک پەرستی)یە. -شێخ محەمەدی کوڕی سیمبولی بەگژداچوونەوەی زۆرداری و پالپشتی هەژاران. - شێخ عەبدولسەلامی دووم باوکی بزاڤی رزگاریخوازی گەلی کوردستان و یەکەمین کەس کە داوای مافی چارەنووسی بۆ گەلی کوردستان کردووە،لە١٩١٤ بەو هۆیە عوسمانلی لە سێدارەیان دا و شەهیدیان کرد. -شێخ ئەحمەدی بارزان،خودان و ڕابەری بارزان سەرکردەی هەردوو شۆڕشی بارزان،پاڵپشتی دامەزراندنی کۆماری کوردستان،فێرکەر و پەروەردیکاری مستەفا بارزانی. -مستەفا بارزانی،باوکی روحی نەتەوەی کورد و هەلگیرسێنەری مەزنترین شۆڕش کە زاکیرەی هاوبەشی نەتەوەیی کورد و نیشتیمانی کوردستانی دروست کرد. -مەسعود بارزانی،سەرۆک و پێشمەرگەی سەربەخۆیی،ڕابەری ئەنجامدان و سەرخستنی ڕیفراندۆم، لە لە مێژووی سەت سالەی کوردستان بۆ یەکەمین جار ئیرادەی گەلی کوردستان بە سەر ئیرادەی داگیرکەران سەرکەوت. پارتی درێژکراوەی ئەو دیرۆک و شانازیانە بێ دەبێ جێگای شانازی بێ نەک شەرم.

شاناز ئیبراھیم ئەحمەد سه‌ركێشی ڕیفراندۆم كه‌ سێ ساڵ پێش ئێستا‌ له‌ده‌ره‌وه‌ى كۆده‌نگى نیشتمانی و شه‌رعیه‌تى په‌رله‌مان ، وه‌ك جۆرێک له‌خۆسه‌پاندنى سیاسی‌ و پارێزگاریكردن له‌كورسییەک به‌ده‌م قاشكردنی سێوێكه‌وه‌ ئه‌نجامدرا ، هیچ نه‌بوو جگه‌ له‌مه‌ترسی خستنه‌سه‌ر ده‌ستكه‌وته‌كانى نه‌ته‌وه‌یه‌ک له‌سه‌فقه‌یه‌كی ژێربەژێری شکستخواردوودا ، ئه‌و سیناریۆ فاشل و بڕیاره‌ هه‌ڵه‌ و ناستراتیژییە ، ئه‌و ده‌ست له‌پشتدانە هه‌رێمی و لوتبه‌رزى سیاسییە ، ئەو ملنه‌دانە بۆ خواستی دڵسۆزان و دۆست و هاوپه‌یمانان بوو بەهۆى له‌ده‌ستدانى نیوه‌ى خاكى كوردستان .. یادی ئه‌و شانۆگه‌رییه‌ی كه‌ خۆم هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌ (فڕفڕاندۆم) ناوم بردووه‌ وا ئێستا هەمدیس له‌لایه‌ن هه‌مان ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌ شانازییان به‌خیانه‌تەوه ‌كردووه‌ بەناوى كوردایه‌تى به‌خه‌ڵكى ده‌فرۆشنه‌وه‌ و جارێک به‌تاپۆى ڕه‌ش‌ و جارێكى تریش به‌كارتى گوشار ناوی ده‌به‌ن ، خۆ ئه‌گه‌ر له‌ڕووكه‌شدا جۆرێک بوو بێت له‌ختوكه‌دانى هه‌ستى نه‌ته‌وه‌یی خه‌ڵكى كوردستان ، ئه‌وا له‌ناوه‌ڕۆكدا جۆرێک بووه‌ له‌خۆچه‌ماندنه‌وه‌ و ڕاده‌ست بوون به‌ویستێكى هه‌رێمی ، بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ركوكى قودس‌ و خاكى به‌خوێن ڕزگاركراوى كوردستان بخه‌نه‌ شەڕێکی نابه‌رامبه‌ر و دواجار پارێزگاری له‌و باڵانسه‌ سیاسییه‌ بكه‌ن کە بەرژەوەندی خۆیانی تێدا پارێزراو بوو ، به‌ڵام هه‌ر ئه‌و ئه‌سحابی فه‌خامه‌تانه‌ى به‌زمانى كوردى و له‌میدیاكانی خۆیانه‌وه‌ ڕیفراندۆمیان به‌كوردایه‌تى ده‌رخواردى خه‌ڵك ئه‌دا ، له‌به‌رده‌م زوومى کامێرای كه‌ناڵه‌ عه‌ره‌بی‌ و جیهانییه‌كان شه‌رمنانه‌ دووپاتییان ئه‌كرده‌وه‌ ، كه‌ ئەوان عێراقییه‌كى عه‌یار بیست‌ و چوارن‌ و ئه‌وه‌ى ڕوویدا ڕاپرسییه‌كى ئاسایی بوو بۆ زانینى خواستى خه‌ڵک ، له‌كاتێكدا ئه‌و دوو فاقییه‌ له‌به‌یانكردن خۆى جۆرێكه‌ له‌سوكایه‌تى به‌ویستى نه‌ته‌وه‌یه‌ک ، چونكه‌ له‌دێرزه‌مانه‌وه‌ كورد‌ و بزوتنه‌وه‌ سیاسییه‌كه‌ى به‌شۆڕش‌ و خوێن به‌خشین خواستى سه‌ربه‌خۆیی به‌یانكردووە و پێویستى به‌هیچ تاقیكردنه‌وه‌ و ئه‌زموون كردنێكیتر نه‌بوو ...!! خۆ ئه‌وكاتیش هاوارمان كرد كه‌ كاكه‌ سه‌ربه‌خۆیی بەپەنجە ڕاوەشاندن و خۆ گیڤ کردنەوە به‌ده‌ست نایه‌ت ، چاره‌نووسی میلله‌تێک بەعینادی تەسلیمی قه‌ده‌ر ناكرێت و نابێت گەردن و گەرووی میللەتێک و خاکەکەی بە ھەڕەشەی لەناوچوون بسپێردرێت . ئه‌وكاتیش ووتمان بەهۆی شەڕی داعش و ئه‌و هاوسۆزییه‌ نێوده‌وڵه‌تییەى بۆ عێراق هه‌یه‌ ، هه‌ر سه‌ركێشیه‌ک به‌ته‌نها بریتی نابێت له‌ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ و وه‌ستانه‌وه‌ به‌ڕووى عێراقدا ، به‌ڵكو یه‌كسانیش ده‌بێت به‌وه‌ستانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ، به‌ڵام به‌په‌نجه‌ ڕاوه‌شاندن و حساب نەکردن بۆ نامه‌كه‌ى (تیله‌رسن) كه‌ زۆر چاودێر وه‌ك به‌ڵێنى بڵفۆڕ پێناسه‌یان ده‌كرد وه‌ڵام دراینه‌وه‌ …!! ئەو رۆژگارەی ھاوشێوەی بارام بەگ پەیامنێر و بێژەر و پەرلەمانتار و سیاسی و سەرۆکیش سەری زمان و بنی زمانییان تەڵاقدانی عێراق بوو ، نەیاندەزانی هەژموون و بەرژەوەندی سیاسی وڵاتان و ھاوکێشە نێودەوڵەتیەکانی ئەم ناوچەیە ، زۆر لەوە ئاڵۆزتر و قوڵترە بەو نەفەسە یاری بەھەموو شتێکەوە بکرێت ، سەرکێشی بەدەستکەوتەکانەوە کورد لەعێراقدا لەشەریک و ھاوبەشێکەوە ده‌كات بە شاگرد ، ئه‌و كات ووترا كه‌ هه‌موو موسته‌الزمازتێكی سه‌ربه‌خۆییمان هه‌یه‌ كه‌چی دوو هه‌فته‌ی نه‌برد بینیمان كه نه‌ک چاره‌كه‌ مووچه‌شمان پێ نادرێت به‌لكو ‌چڵه‌ په‌ڵپینه‌كیش له‌بازاڕدا ده‌ست ناكه‌وێت تا هه‌ر هیچ نه‌بێت سه‌رچۆپی گێڕان بیگرنه‌ ده‌ست بۆ ته‌واوكردنی شاییه‌كه‌یان ..!!     عاجباتیه‌كه‌شی لەوەدا بوو بە بۆنە و بێ بۆنە خۆیان دانیان پێداده‌نا کە ئەوان بۆ سەربەخۆیی ڕیفراندۆمیان ئەنجام نەداوە ، بەڵکو بۆ زانینی ڕای خەڵک و تاقیکردنەوە ئەو زه‌ماوه‌نده‌یان سازداوە كه‌چی‌ ئینجاش هه‌ندێک هه‌ر به‌رده‌وام بوون له‌پاسپۆرت سوتاندن و سێ به‌سێ ته‌لاق دانی به‌غدا ..!! هه‌ر چه‌ند مانگێكیش دوای هات‌ و هاواری سه‌ربه‌خۆیی ، ئاڕاستەی سوكانیان به‌ره‌و به‌غداد گۆڕی‌ و كه‌وتنه‌ شه‌ڕى وه‌رگرتن‌ و ده‌ستهێنانى پله‌ و پۆست و له‌ چاوتروكانێكدا (ئه‌ی ره‌قیب) بوو به‌ (موتنی) ...!!   

هادی حەمەرەشید          ڕیفراندۆم کردەیەکی یاسایی مەدەنییە، بە ئاشتییانە ڕای گشتیی کۆمەڵگایەك لەسەر پرسێكی کێشەدار بە «بەڵێ» یان «نەخێر» وەرئەگیرێت، ئەکتێکی کۆنە و لە یۆنانی دێریندا بە دیموکراسیەتی ڕاستەوخۆ ناوبراوە. کەواتە بۆچی دیسان وەك هەموو پرسەکانیتر کۆمەڵگای کوردستانی بەشێوەیەکی ستوونی دوو لەت کردەوە؟! وەڵامێکی سادە و بەبێ ڕتوش؛ بکەرانی ڕیفراندۆم لە بنەڕەتدا ئەنگیزە و مەبەستی سەرەتا و کۆتاییان درێژەدان بوو بەو ململانێ ناتەندروستە!  ڕۆژانی سەرەتای پایزی ٢٠١٧ مێژوویەکی پڕ لە شکستی چەمکی ڕیفراندۆم بوو، چونکە بەگشتیی لەمێژووی هاوچەرخی جیهاندا زیاتر لە ١٠٠ وڵات و نەتەوە و پێکهاتەی ئیتنیکیی جیاواز پەنایان بۆ ئەم چارەسەرە بردووە، لەو ژمارەیە، زۆرترینیان سەرکەوتوو بوون، بەڵام لە چەند ڕۆژێکی کەمدا دوو ئەزموونی شکستخواردوو خرایە سەر هەوڵە سەرنەکەوتووەکان! بەتایبەتی ئەزموونی«کەتەلۆنیا» تا ماوەیەکی دوور مەودا خەونی سەربەخۆیی زۆربەی هەرێمەکانی دواخست، چونکە خاوەنی هەموو بنەماکانی دەوڵەتداریی بوون، بەر لە ساڵی ١٧١٤ کە تیایدا سەربەخۆییان لە دەستدا بۆ ئیسپانیا، خاوەنی پەرلەمانی هەڵبژێردراو و دەسەڵاتی جێبەجێکردنی بەهێز بوون، لە ئێستاشدا ئابوورییەکی جێگیریان هەیە و لە هەموو بوارەکاندا ئەتوانن ململانێی ناوەند بکەن. لە ناو دڵی کیشوەرە پیرەکەدا و لەسەردەمی دابینکردنی مافە کەلتوریی و ئایینی و نەتەوەییەکاندا، ئەوان هەمیشە وێڵ بوون بە دوای شوناسی خۆیاندا، لە سییەکانی سەدەی ڕابردوودا و لەسایەی دەسەڵاتی فاشیستی جەنڕاڵ فرانسیسکۆ فرانکۆدا ڕووبەڕووی لەناوبردن بوونەوە و زمانی دایکیان قەدەغەکرا، تا مردنی فرانکۆ لەساڵی ١٩٧٥ و کرانەوەی ئیسپانیا بەڕووی پێکهاتە جیاوازەکانی هەناویدا. لەساڵی ١٩٧٩دا مافی ئۆتۆنۆمییان پێدرا و زمانی کەتەلۆنی هاوتای ئیسپانی کرا بە زمانی فەرمیی دەوڵەت، هێزی ئەمنیی تایبەت بە خۆیان دامەزراند، هەنگاو بە هەنگاو بەرەو نیمچە سەربەخۆیی ڕۆیشتن. تا ساڵی ٢٠٠٦ کە یاسای نوێی ئۆتۆنۆمیی جێگیرکرا، گرنگترین بڕگەی بریتی بوو لە ناساندنی کەتەلۆنیا وەك «نەتەوە». لەبەرامبەردا دادگای دەستووریی ئیسپانیا لە ٢٠١٠دا ئەو بڕگەیەی هەڵوەشاندەوە. سەربەخۆیی کەتەلۆنیا چەندە خەون بووە لەلای بەشێکی زۆری کەتەلۆنییەکان، واوەتر مۆتەکەیەکی بەردەوامیش بووە لەلای ناوەند، چونکە ئیسپانیا پێکدێت لە حەڤدە هەرێمی جیاواز، جیابوونەوەی کەتەلۆنیا دەستپێکی کۆتاییهاتن ئەبێت بە چیرۆکی ئەو وڵاتەی کە ناوی ئیسپانیایە. ١ی ئۆکتۆبەری٢٠١٧ گەورەترین وەستانەوە بوو لە دژی دەوڵەتی ئیسپانیا ، بۆیە هەڕەشەکە زۆر بەجدیی وەرگیرا و پایەکانی دەوڵەتی ئیسپانیا بە جارێك لەرزین، یەکێك لە وەزیرەکانیان نەیشاردەوە و وتی: بەتوندیی لە سەربەخۆیی هەرێمی کەتەلۆنیا ئەترسین، چونکە ئەمە کۆتایی دەوڵەتی ئیسپانیایە، وەك کەوتنی یەکەمین پولی دۆمینەیە کە کەوتنی پولەکانیتریش حەتمییە! دەسەڵاتدارانی هەرێمی کەتەلۆنیا و ئەو حیزبانەی کە بە جوداخواز و سەربەخۆییویست پۆلێن کران ئاستی هەڕەشەکەیان گەیاندە کۆتایی و لەکۆی ئەو ٤٢%ی دەنگدەرانە، ڕێژەی ٩٠%ـیان بە #بەڵێ دەنگیان بۆ سەربەخۆییدا. لەژێر باری توندی ئەمنییدا دەنگدەران بە دڵگەرمییەوە ڕوویان لە سندوقەکانی دەنگدان ئەکرد، هێزەکانی پۆلیسی نەهێشتنی گێرەشێوێنیی ڕووبەڕووی دەنگدەران ئەبوونەوە و لە چەندین جێگادا سندوق و ئامێری لۆجستییان شکاندن، نزیکەی ٨٠٠ دەنگدەر و زیاتر لە ٣٠ پۆلیس بریندار بوون. «چارلس پۆگدیمۆنت»ی سەرۆکی هەرێم، پاش دەنگدان بەبێ شڵەژاویی و بە جلی فەمییەوە، لەسەر پێیەکانی ڕاوەستا و بۆ میدیاکان قسەی کرد: (ئەوەی ئێمە ئەنجاممان داوە هەر ئەوەیە کە گەلانیتر ئەنجامیان داوە لە ڕابردوودا و لە ئایندەشدا بەردەوام ئەبێت.) سوپاسی خەڵکی ئیسپانیای کرد کە هاوپشت و هاوڕێ و دۆستی کەتەلۆنییەکان بوون، هاوکات سەرزەنشتی پاشای ئیسپانیای کرد کە پاڵپشتیی گوتاری «ماریانۆ ڕاخۆ»ی سەرۆکی کردووە و بۆچوونی ملیۆنان کەتەلۆنیی پشتگوێ خستووە. لەکۆتاییدا داوای لە یەکێتیی ئەوروپا کرد، کە ڕۆڵی ناوەندگیر بگێڕن. ئەوەی وتیان، پێی هەستان و بەرپرسیارێتییەکەشیان لە ئەستۆگرت، کاتێك کە لە مەدریدەوە هێزی ئەمنیی و پۆلیس شەقامە پڕ لە هەیەجانەکانی بەرشەلۆنە و جیرۆنا و تەرەگۆنایان کۆنترۆڵ کرد، پۆگدیمۆنت و ١٣ لە گەورە بەرپرسان وڵاتیان بەرەو بەلجیکا بەجێهێشت و ٩بەرپرسیشیان بە جێگرەکەشیەوە دەستگیرکران. بە پێچەوانەوە لە کوردستاندا بە ناوچەکانی ماددەی ١٤٠یشەوە لەبارودۆخێکی زۆر ئاسایی و پڕ لە خۆنواندندا بەڕێوەچوو، ڕێژەی بەشداریی دەنگدان لەئاستێکی زۆر لاوازدا بوو، ئەگەر کۆمیسیۆنە تازە پیاکەوتووە پشك پشکێنە حیزبییەکە نەبووایە ڕێژەکە ئەوەندە نزم ئەبوو، کە شیاوی باس کردن نەئەبوو! کۆمیسیۆن بە ساختەکاریی دەستی پێکرد و لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی پاش ڕیفراندۆمیشدا ڕاهات لەسەر ئەو بارە و داریدا بەڕۆحی ئەوانەدا کە ڕازییبوون لە ڕیفراندۆمدا ساختەکاریی بکەن و بە (پرسێکی نەتەوەیی چارەنووسساز) وێنایان کرد! «ڕیفراندۆچی» بوو بە ناوێکی پڕ لە تەشەر بۆ کەسانێك کە لە ڕووکاردا سەبجێکت بوون، بەڵام لەڕاستیدا کۆمەڵێك مرۆڤی بێ ئیرادەی«ئۆبجێکتکراو» بوون. بارزانیی بکەری سەرەکیی ڕیفراندۆم بوو، لە پەرچەکرداری ئەوانەی کە پێیان ووت: ماوەی سەرۆکایەتیی تۆ کۆتایی هاتووە، تەنانەت بیانووی مەترسیی داعشیش کۆتایی پێهات. هات تا لەڕێگای ڕیفراندۆمەوە درێژە بە مانەوە بدات، ئەوانەش کە لە پەراوێزی ئەودا خۆیان بینییەوە بوون بە بەرکار، ڕۆژانە لێرە و لەوێ هەواڵی ناڕاستیان لەسەر ئاستی سەپۆرت و پشتگیریی وڵاتان لەپڕۆسەکە بڵاو ئەکردەوە، ئەمانە  کۆمەڵێك لۆمپن و گەندەڵ بوون کە ئەیانویست لە ناو تەمتومانی دروستکردنی دەوڵەتدا خۆیان بشارینەوە و لە گەرماوی مافی چارەی خۆنووسیندا غوسڵ دەربکەن! بارزانیی ڕووی گوتارەکەی لەناوخۆ بوو، شتێکی نەبوو بۆ کۆمەڵگای نێودەوڵەتیی، هاتنی بێرنارد هێنری لیڤی و کۆکردنەوەی کۆمەڵێك کۆمەڵێك خانەنشینی ڕۆژئاوایی بۆ ڕووپۆشکردنی پرۆسەکە بوو، بەزوویی شوێنبزر بوونیشیان باشترین پاڵپشت بوو بۆ تەواو بوونی ڕۆڵیان! ئەوان لەناوخۆدا هەموو شتێکیان بۆ بارزانیی کرد، دەی هەر ئەوەشیان پێئەکرا! کۆمەڵێك بەتاڵی سیاسیی و فیگەری ڕۆشنبیریی وێنەیەکیان بەخشی بە بارزانیی کەم وێنە بوو، وەك هەندێکیان موبالەغەیان ئەکرد و بە «بەسمارکی ئەڵمانیی» ناویان ئەبرد، وایان کرد قەڵەمی ئەژنۆی بەناو سەرۆکی حیزبەکان شکابوو، هەندێکیان هەر لەبەرە بەیانی کارەکەیەوە هۆڵ بە هۆڵ و یاریگا بە یاریگا بوون بە کەمپەینەر و تیمی بانگەشە بۆی، هەندێکیشیان لە دواڕۆژەکاندا و لە قۆناغی «سیلاح بەرەو خوار»دا خۆیان گەیاندە سندووقەکانی دەنگدان و بەبێ ئەوەی کەس هەواڵی بەڵێ یان نەخێری لێپرسی بن، پاکانەیان بۆ بارزانیی کرد و وتیان: دەنگمان بە بەڵێ بوو! لە ڕاستییدا هەر کەسێکی ئاسایی و سادەدڵ لەژێر ئەو بارە سازێنراوەی ڕۆژانی پێش ڕیفراندۆمدا حەماوەی کوردایەتیی بەرزبوویەوە و دەنگیدا، پێی ناوترێت«ڕیفراندۆمچی» بەڵام ئەوانەی کە لەخوارەوەی بنکەی جەماوەریی حیزبەکانیان بارزانییان پێ ئیبلیس و ئەهریمەن بوو، بەڵام بۆ بەرماوەخۆریی و لەلایەکیتریش لە ترسی تەخوین ڕێگایان لێنەگرت و پێیان نەووت: نابێت ڕیسك بە کۆمەڵگاوە بکەیت!  ئەوانەی کە خەون بە ئەندامی (ئەنجوومەنی باڵای سیاسیی داش عێراق)ـەوە ئەبینن کە بارزانیی سەرۆکیان بێت، لەگەڵ ئەودا هاوبەشن و ئەوانیش ڕیفراندۆچین! بارزانیی و تیمەکەی نزیکەی مانگێك بانگەشەیان کرد و پاشتر ڕیفراندۆمیان ئەنجامدا، بەبێ ئەوەی پۆلیسێکی فیدراڵیی پێیان بڵێن پشتی چاوتان برۆیە، ڕۆژی ٢٥ی مانگ ئەندامێکی مەکتەبی سیاسیی یەکێك لە حیزبەکان ڕەچەتەیەکی درایە دەست و پێیان ووت: ئەمە هێڵە گشتییەکانی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستانە، بڕۆ بیخوێنەرەوە! دوابەدوای ئەو نێچیرڤان بارزانیی کە برازا و زاوا و سەرۆك وەزیرانی حکومەتەکەی بارزانیی بوو، لەژێر پەرچەمی عێراقی حەبیبدا کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەنووسیی بەست و پاش قسەکردن بە زمانی ئاسك لەگەڵ حکومەتی عێراقدا، بە زمانێکی پاراو ووتی: ئەو ئاڵایەی عێراق کە لە پشتمەوەیە، وەك خۆی ئەمێنێتەوە! بارزانیی لە ڕۆژانی بانگەشەدا بە دەستەواژەی سادە و زمانی عەوام باسی سوودەکانی دەوڵەتی سەربەخۆی بۆ خەڵك ئەکرد و ئەیچواند بە پەرژینێك کە لە دڕندە و دەعبا ئەمانپارێزێت، لەچەند جێگاشدا وەك دراوسێ و جیرانی باش ناوی عێراقی هێنا، کەچی بەزوویی گەڕایەوە لە گرتەیەکی تۆمارکراودا و بە دەنگێکی نوساو و لەرزۆکەوە وتی: ئەم ڕیفراندۆمە نە بۆ سەپاندنی ئەمری واقیعە و نە بۆ دیاریکردنی سنوورە! هەرێم خرایە ژێر باری کۆمەڵێك ئابڵوقەی جۆراوجۆر و بارزانیی و تیمەکەشی وەك هەمیشە دەستیان کرد بە سازش کردن بۆ عێراق و بوێریی ئەوەیان تێدا نەبوو هیچ نا، وەك سەرکردە کەتەلۆنییەکان وڵات جێبهێڵن، واوەتر فێری دوو دەستەواژەی پڕ لە عار بوون؛ (ڕیفراندۆم تاپۆیەکی ڕەشە، کورد کەی بیەوێت ئەتوانێت بەکاری بهێنێت)! لەگەڵ ڕستەیەکی زۆر بێتام؛ ( کەی پارە لە بەغداوە هات، دابەشی ئەکەین)!